ابۋ دابيدەن پەتەربورعا دەيٸن
2023 جىلعى Airbus 330 ٸزدەرٸنە كٶز سالساق, بيىلدىڭ العاشقى شەتەلدٸك ساپارى 16-شٸ قاڭتاردا بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸنٸڭ ابۋ-دابي قالاسىنا جاسالدى. وندا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ەمٸرلٸك ٶزٸنٸڭ ەلەمدٸك يميدجٸن جٷرگٸزۋگە قولداناتىن «ADSW 2023» سامميتٸنە قاتىسقان بولاتىن. بۇل تۇراقتى دامۋ, كليمات, اۋىز سۋ سىندى مەسەلەلەردٸ تالقىلايتىن الاڭ. قازاقستان ٷشٸن كەرەمەت مەسەلەلەر شەشٸلمەسە دە, بٸراز ينۆەستورمەن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرا بٸلدٸك. جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي وسى ينۆەستورلار جەكە بورتتارىن استاناعا جاققا دا بۇرا باستادى. دەمەك, پايداسى تيدٸ.
كەشە پەتەربوردا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جوعارعى كەڭەسٸ جيىنى ٶتٸپ, بيىلدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, رەسەي قازاقستانعا تٸزگٸندٸ بوساتىپ بەردٸ. ەندٸ ەاەس-تٸ 2024 جىلى قازاقستان باسقاراتىن بولادى.
ٶز ادامىمىز رەتٸندە باقىتجان ساعىنتاەۆتٸ كرەسلوعا وتىرعىزىپ كەتتٸك.
ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ رەگلامەنتتٸ, پروتوكولدى دٷنيەلەر. مۇندا بٸز ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى جاڭالىق – ەۋرازييالىق وداقتىڭ يرانمەن ەركٸن ساۋدا تۋرالى كەلٸسٸم-شارتقا قول قويعانى بولىپ وتىر. يران بٸز ٷشٸن وڭتٷستٸك كوريدور. ياعني پارسى شىعاناعىنا, ەلەمدٸك مۇحيتقا شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەڭ قىسقا جەنە ۇتىمدى جول.
سەردار باھادٷر نەمەسە قازاق ٷمٸت كٶزٸمەن قاراپ وتىرعان بەندەر-ابباس
قازاقستان كەلەسٸ جىلى ەۋرازييالىق وداق كەڭٸستٸگٸن ٶز ماقساتىنا پايدالاناتىن بولادى. ەاەس بٸز ٷشٸن بۇدان بىلاي كٶپ اقشا تابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن لوگيستيكالىق پلاتسدارم.
رەسەيدٸڭ ٶزٸ ٷمٸتتٸ تاياۋ شىعىس, يران, پەكٸستان جەنە ٷندٸستان ەلدەرٸنە شىعاتىن «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸن دامىتۋعا قازاقستان دا بەلسەندٸ ات سالىسىپ, ٶز ديۆيدەندٸن الماق. بٸز كەزٸندە «چەليابينسك – بولاشاق – يران» باعىتىن ٸسكە قوسۋ جوباسىن كٶتەرگەن بولاتىنبىز. قازٸر ول جٷزەگە اسا باستادى. وسى لوگيستيكالىق ماگيسترالدٸ دامىتۋ ٷشٸن قازاقستان «بەينەۋ – ماڭعىستاۋ», «ماقات – قاندىاعاش» تەمٸرجول جەلٸسٸ مەن «بەينەۋ – شالقار» اۆتوموبيل جولدارىن كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزبەك.
وسى رەتتە, بٸز تەڭٸزبەن يرانعا تٸكەلەي شىقساق تا, قۇرلىق ارقىلى يرانعا تەك تٷركٸمەن ەلٸ ارقىلى بارا الاتىنىمىزدى تٷسٸنۋ كەرەك. سوندىقتان اشحابادتى ٶز جاعىمىزعا شىعارۋ بٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
2023 جىلى قازاقستان جان-جاققا سابىلىپ, مٷمكٸندٸگٸنشە كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دايىنداۋعا تىرىستى. بٸز بۇيىرتسا كەلەسٸ جىلى قىتايدىڭ سيان قالاسىندا جەنە گرۋزييانىڭ پوتي پورتىندا قازاقستاندىق تەرمينالداردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا جاقىندادىق. رەسەي, قىتاي, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستانمەن اراداعى شەكارادا جەنە كاسپيي تەڭٸزٸندە بەس ترانسشەكارالىق كٶلٸك-لوگيستيكالىق حابىن ٸسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تاياۋ جىلدارى 1300 شاقىرىم جاڭا تەمٸرجول, «باقتى» جەنە «قالجات» قۇرعاق پورتتارىن, يراننىڭ بەندەر-ابباس قالاسىندا تەڭٸز پورتىن سالۋ جوسپارلانعان. بەندەر-ابباستا قازاق ەلٸنٸڭ ٶز پورتى بولسا, وندا بٸزدٸ ەشكٸم توقتاتا المايدى. سەبەبٸ, ول ۋاقىتقا دەيٸن بٸزدە دەدۆەيتٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ (الىپ ٶلشەمدە) 8 تانكەر مەن سۋحوگرۋز بولماق. قازٸر ونداي 4 كەمەمٸز بار جەنە ولار قارا تەڭٸز بەن جەرورتا تەڭٸزٸندە جٷك تاسۋدا.
قاي كەزدە بولماسىن, ەلدٸڭ لوگيستيكالىق مٷمكٸندٸگٸ شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. سۋەتس كانالىن ۇستاپ وتىرعان مىسىردىڭ, پاناما كانالىنا قوجالىق ەتٸپ وتىرعان پانامانىڭ, روتتەردامدى باقىلايتىن نيدەرلاندتىڭ, شانحايدى باسقارىپ وتىرعان قىتايدىڭ ەلەمدٸك ساۋداعا ىقپالى زور. قۇرلىقتا بٸزدە ونداي مٷمكٸندٸك بار. بٸز قۇرعاق تەڭٸز بولىپ سانالامىز. التاي مەن كاسپيي اراسىن جالعاپ وتىرمىز. قىتايدان كەلگەن توننا-توننا تاۋاردى رەسەي, يران, كاۆكاز ەلدەرٸ, تٷركييا, اراب ەلدەرٸنە تٸكەلەي باعىتتاپ جٸبەرۋگە بولادى.
بيىل جٷك تاسىمالىنىڭ جالپى كٶلەمٸ 895 ميلليون توننانى قۇرادى. بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 4 پايىزعا ارتىق. ال ناقتى ترانزيتتٸك تاسىمالعا كەلەر بولساق, جىل باسىنان بەرٸ ەل اۋماعىنان 29,3 ميلليون توننا جٷك ٶتكەن. «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جوباسى اياسىندا قىتاي - ەۋروپا - قىتاي باعىتىنداعى جٷك تاسىمالى جٷز ەسەگە ٶسكەن. وسى تٸزبەكتەگٸ ەڭ ماڭىزدى بٶلٸك – قازاقستان.
سوڭعى بەس جىلدا كٶلٸك-لوگيستيكا سەكتورى مىڭداعان ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ٸرٸ سالالاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. لوگيستيكا – ەشقاشان تاۋسىلمايتىن مۇناي. وسىنشا جٷك, جولاۋشى تاسۋدا قالاارالىق تاسجولداردىڭ دا ماڭىزى زور. بيىل «باكاد», «قاندىاعاش – ماقات» پەن «ٷشارال – دوستىق» جولدارى اياقتالدى. تاعى 13 جول سالىنىپ جاتىر. جولىمىز ساپالى بولسا – ەكونوميكاعا قان جٷگٸرمەك.
بيۋدجەت. دەفيتسيت دەپ ەن سالامىز
جىلدا بٸزدٸڭ بيۋدجەتٸمٸز دەفيتسيتتٸ بولاتىنىنا كٶز ٷيرەنٸپ الدى. 2024 جىلى سالىق جەنە باسقا دا تٷسٸمدەردەن 16,2 تريلليون تەڭگە جينايمىز, 4 تريلليون تەڭگە ترانسفەرتتەن كەلەدٸ. سوندا بيۋدجەت كٸرٸسٸ 20,2 تريلليون تەڭگە بولماق. ال وسى كەزدە 23,3 تريلليون تەڭگە قۇرتپاقپىز. تازا بيۋدجەتتٸك كرەديتتٸ ەسەپكە العاندا, بيۋدجەت دەفيتسيتٸ 3,5 تريلليون تەڭگە. بٸز ونى نەمەن جابامىز?
بيۋدجەتتٸك ترانسفەرت 4 تريلليون تەڭگە, كەپٸلدەندٸرٸلگەن ترانسفەرت 2 تريلليون تەڭگە, پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا نىسانالى ترانسفەرت 1,6 تريلليون تەڭگە. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق قور مەن مۇنايدان 7,6 تريلليون تەڭگە الىنباق. ال سول ۇلتتىق قورعا قانشا تٷستٸ?
بيىلعى جىلدىڭ 10 ايىندا ۇلتتىق قورعا مۇنايدان 3,6 تريلليون تەڭگە تٷسكەن. بۇل 2022 جىلعا قاراعاندا كەدٸمگٸدەي از, سەبەبٸ بيىل مۇناي باعاسى بٸرشاما قۇلدىرادى. كەلەسٸ جىلى مۇناي بيىلعىدان قىمبات بولماسا ارزان تٷسپەيدٸ دەگەن بولجام بار. مۇناي ٶسۋٸن توقتاتسا, كەرٸسٸنشە ۋران باعاسى ٶسٸپ بارادى. سوندىقتان, ۋراننان تٷسكەن تابىس تريلليونداردان اسا باستاسا, وندا ونى ۇلتتىق قورعا باعىتتاۋ تۋرالى ويلانا بەرۋ كەرەك.
قازاقستان 2023 جىلى بار كٷشٸن لوگيستيكا مەن مۇنايگاز حيميياسىنا جۇمسادى. ال 2024 جىل ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپ جىلى بولاتىنى سٶزسٸز. سەبەبٸ, قازٸر سالىنىپ جاتقان كٶپتەگەن ٸرٸ جوبالار كەلەسٸ جىلى اشىلادى. بٸزدە بەرٸ جاقسى بولا ما? ييا, بەرٸ جاقسى بولادى.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانك تە, S&P دە «قازاقتاردا بەرٸ مامىراجاي, كەرەمەت بولادى» دەپ جازادى, ٶز زەرتتەۋلەرٸندە. ال ولار نەگٸزسٸز سٶيلەمەيتٸن حالىقارالىق ينستيتۋتتار.
سوندىقتان, 2024 جىل بەرەكەلٸ بولادى. بەرەكە مەن ىرىس – قازاق حالقىنىڭ جاقسى كٶرەتٸن, سوعان ۇمتىلاتىن قاسيەتتٸ ۇعىمدارى. بٸز ٶتە بەرەكەلٸ حالىقپىز. كٶكتەگٸ تەڭٸرٸمٸز ەر ۋاقىتتا ٶزٸنٸڭ جەردەگٸ سٷيٸكتٸ حالقىن قولداپ كەلەدٸ. كەلەسٸ جىلى وسى قولداۋ تٸپتٸ كٷشەيە تٷسپەك. ونى سٸز دە, بٸز دە سەزەتٸن بولامىز.
ايبار ولجاي
ارنايى Dalanews.kz ٷشٸن
