قازٸرگٸ تاڭدا ەلەم كٷردەلٸ گەوساياسي احۋالدار مەن ەكونوميكالىق قايشىلىقتارعا تولى. ال بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ ايرىقشا ماڭىزدى بولىپ تۇر. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل مەسەلەلەردٸ دوحا فورۋمىنىڭ پانەلدٸك سەسسيياسىندا كٶتەرٸپ, ناقتى ۇسىنىستار جاسادى. ونىڭ ٸشٸندە بۇۇ-نى رەفورمالاۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن ورتا دەرجاۆالاردىڭ جاھاندىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى رٶلٸ ەرەكشە اتاپ ٶتٸلدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇۇ قازٸرگٸ زاماننىڭ تالاپتارىنا سەيكەس قايتا قۇرىلۋى تيٸس, سەبەبٸ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قۇرىلىمى مەن فۋنكتسييالارى جاھاندىق ٶزگەرٸستەرگە تيٸمدٸ جاۋاپ بەرە المايدى. سونىمەن قاتار, ورتا دەرجاۆالار, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان, ٶزدەرٸنٸڭ ديپلوماتييالىق ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, كٶپتەگەن كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋدە ەلەۋلٸ رٶل اتقارا الادى. توقاەۆتىڭ كٶزقاراسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەلسەندٸ ۇستانىمىن ايقىندايدى. پرەزيدەنتتٸڭ بۇل باعىتتاعى باستامالارى, جالپى بۇۇ-نىڭ قازٸرگٸ رٶلٸ مەن ورتا دەرجاۆالاردىڭ ماڭىزى تۋرالى فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رٷستەم مۇستافينمەن سۇقباتتاسقان ەدٸك.
بۇۇ-نىڭ قازٸرگٸ رٶلٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ
– بۇۇ-نىڭ جاھاندىق مەسەلەلەردٸ شەشۋدەگٸ قازٸرگٸ تيٸمدٸلٸگٸن قالاي باعالايسىز? ونىڭ قۇرىلىمى مەن جۇمىس ٸستەۋ مەحانيزمدەرٸندە قانداي كەمشٸلٸكتەر بار? قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ "بۇۇ رەفورمالاۋدى قاجەت ەتەدٸ" دەگەن پٸكٸرٸنە كەلٸسەسٸز بە? رەفورما قاي باعىتتا جٷرۋٸ مٷمكٸن? قازاقستان سيياقتى ەلدەردٸڭ بۇۇ رەفورمالاۋ پروتسەسٸنە ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸ بار ما? بۇل ٷشٸن قانداي ديپلوماتييالىق قۇرالدار قولدانۋعا بولادى?
– قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ تەجٸريبەلٸ ساياساتكەر جەنە ديپلومات رەتٸندە قازٸرگٸ حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸندەگٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ماڭىزدى رٶلٸن بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتكەن. سونىمەن بٸرگە, ول ۇيىمنىڭ قۇرىلىمدىق كەمشٸلٸكتەرٸ مەن ونى رەفورمالاۋ قاجەتتٸلٸگٸن نازاردان تىس قالدىرمايدى.
2024 جىلعى 7 جەلتوقساندا كاتاردىڭ دوحا فورۋم الاڭىندا CNN جۋرناليسٸ دجۋلييا چاتتەرلەيگە بەرگەن سۇحباتى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەدٸ: «بۇۇ – بٷكٸل ادامزات ٷشٸن اسا قاجەتتٸ ەمبەباپ ۇيىم, وعان بالاما جوق. ٶكٸنٸشكە قاراي, ٸرٸ دەرجاۆالار عالامدىق ەلەمدٸ قاۋٸپسٸز ەتە المادى. قازٸرگٸ شىندىق, ەرينە, قازاقستاندى قوسا العاندا, كٶپتەگەن ەلدەردٸ قاتتى الاڭداتىپ وتىر. سوندىقتان بۇۇ رەفورمالاردى قاجەت ەتەدٸ. بٸز ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا بايلانىستى ورناتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸز, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ جوقتىعى, ٶكٸنٸشكە قاراي, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن تىعىرىققا تٸرەپ وتىر».
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇستانىمى بۇۇ-نىڭ جاھاندىق ديالوگ الاڭى رەتٸندەگٸ بٸرەگەي مەرتەبەسٸن مويىنداۋ مەن قازٸرگٸ حالىقارالىق تۇراقسىزدىق جاعدايىنداعى ونىڭ شەكتەۋلەرٸن سىن تۇرعىسىنان تٷسٸنۋ اراسىنداعى قايشىلىقتى بەينەلەيدٸ.
تاريحقا ٷڭٸلسەك, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى 1945 جىلى ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ اياقتالۋىنان كەيٸن قۇرىلدى. بۇل ۇيىم جاھاندىق قاقتىعىستىڭ الدىن الۋدا سەتسٸزدٸككە ۇشىراعان ۇلتتار ليگاسىنىڭ ورنىن باستى. بۇۇ-نىڭ باستاپقى ماقساتى – حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋ جەنە بولاشاق سوعىستاردىڭ الدىن الۋ بولدى. الايدا, قازٸرگٸ زامانعى ەسكەري قاقتىعىستار, ەكونوميكالىق تەڭسٸزدٸك, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ جەنە ادام قۇقىقتارىنىڭ جاپپاي بۇزىلۋى سيياقتى سىن-تەگەۋرٸندەر ۇيىمنىڭ ٶز مٸندەتتەرٸن تيٸمدٸ ورىنداي الۋ قابٸلەتٸن كٷمەنعا اينالدىردى.
بٸر جاعىنان, بۇۇ-نىڭ 193 مٷشە مەملەكەتٸ بار باس اسسامبلەياسى ۇيىمنىڭ ەمبەباپتىعىن ايعاقتايدى. بٸراق ەكٸنشٸ جاعىنان, حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ قۇرىلىمى قازٸرگٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق شىندىقتارعا ساي ەمەس.
ۆەتو قۇقىعى كەيبٸر ەلدەرگە ارتىق ىقپال بەرە وتىرىپ, ەدٸلەتسٸزدٸككە جول اشادى جەنە ەسٸرەسە, دامۋشى ەلدەر اراسىندا ۇيىمعا دەگەن سەنٸمدٸ ەلسٸرەتەدٸ. بۇل قۇرىلىمدىق اسيممەترييا بيۋروكراتييالىق تەجەلۋلەر مەن رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلٸگٸمەن كٷردەلەنە تٷسەدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قۇرىلعان ۇيىم كٶبٸنەسە ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ مٷددەلەرٸ مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ورتاق ماقساتتارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردان شىعا الماي قالادى. قازٸرگٸ قاقتىعىستار بۇل جٷيەلٸك مەسەلەلەردٸ ايقىن كٶرسەتٸپ وتىر.
مەسەلەن, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تيٸمدٸ شارالار قابىلداي الماۋىنىڭ كٶرنەكٸ مىسالى بولىپ تابىلادى. رەسەيدٸڭ ۆەتو قۇقىعى كەز كەلگەن قارسى قارارلاردى بۇعاتتاپ وتىر. بۇل قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ وسالدىعىن – تۇراقتى مٷشەلەردٸڭ مٷددەلەرٸنٸڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىنان باسىم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. نەتيجەسٸندە, بۇۇ گەوساياسي مەسەلەلەردٸ شەشۋدەن تىس قالىپ, تەك گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋمەن شەكتەلۋدە.
سول سيياقتى, يزرايل, پالەستينا جەنە ليۆانداعى جاعدايلار دا بۇۇ-نىڭ تەرەڭ تاريحي جەنە ۇلتتىق قايشىلىقتار جاعدايىندا تيٸمدٸ ەرەكەت ەتە المايتىنىن كٶرسەتەدٸ. باس اسسامبلەيا مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ كٶپتەگەن قارارلارىنا قاراماستان, قاقتىعىستى شەشۋدە ايتارلىقتاي پروگرەسس جوق. اقش تاراپىنان ساياسي قىسىم مەن قارجىلىق ىقپال ۇيىمنىڭ بەيتاراپتىعىن ساقتاۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرسە, حالىقارالىق قاتىسۋشىلاردىڭ بٸرىڭعاي ستراتەگيياسىنىڭ بولماۋى ۇزاق مەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸ قيىنداتادى.
سيريياداعى ازاماتتىق سوعىس كٶپجاقتى ديپلوماتييانىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىن ايقىن مىسال رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەلەرٸ – رەسەي, قىتاي جەنە اقش اراسىنداعى قايشىلىقتار بۇۇ-نى شەشۋشٸ ەرەكەتتەن شەتتەتٸپ, گۋمانيتارلىق اپاتتى بولدىرماۋعا كەدەرگٸ بولدى. بۇل قاقتىعىس بۇۇ-نىڭ ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸ قايشى كەلگەن جاعدايلاردا ەردايىم تيٸمدٸ بولا بەرمەيتٸنٸن دەلەلدەدٸ.
پرەزيدەنت توقاەۆ بۇۇ-نى رەفورمالاۋ قاجەتتٸلٸگٸن اشىق اتاپ كٶرسەتتٸ. ول قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ قۇرامىن كەڭەيتٸپ, افريكا, لاتىن امەريكاسى جەنە ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸن قوسۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ مٷددەلەرٸ جيٸ نازاردان تىس قالادى. سونىمەن قاتار, ادام قۇقىقتارىنىڭ جاپپاي بۇزىلۋى مەن گۋمانيتارلىق داعدارىستار كەزٸندە ۆەتو قۇقىعىن شەكتەۋ ۇسىنىلۋدا. رەفورما باس اسسامبلەيانىڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸن ەدٸلەتتٸ ەتۋگە باعىتتالۋى تيٸس.
قازاقستان, ٶز كەزەگٸندە, ماڭىزدى گەوساياسي جاعدايى مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەلسەندٸ قاتىسۋشى رەتٸندەگٸ بەدەلٸمەن, رەفورمالاردى ٸلگەرٸلەتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسا الادى. دەگەنمەن, بۇل ٷشٸن وسى پروتسەسكە بەلسەندٸ قاتىسۋعا دايىن پٸكٸرلەس سەرٸكتەستەر قاجەت.
بۇۇ رەفورماسى ۇيىمنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن تٶمەندەتەتٸن جٷيەلٸك پروبلەمالاردى جويۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ۇيىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر قاجەت. ۆەتو قۇقىعىن شەكتەۋ, باس اسسامبلەيانىڭ رٶلٸن ارتتىرۋ جەنە قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ مەن رەتتەۋدٸڭ نەعۇرلىم تيٸمدٸ مەحانيزمدەرٸن قۇرۋ باسىمدىققا اينالۋى تيٸس. وسى ٶزگەرٸستەرسٸز بۇۇ قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ سىن-قاتەرلەرٸنە جاۋاپ بەرە المايتىن سيمۆولدىق ۇيىمعا اينالۋى مٷمكٸن.
ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ
– قازاقستان «ورتا دەرجاۆا» رەتٸندە سيپاتتالدى. وسى رٶلدٸ كٷشەيتۋ ٷشٸن قانداي قوسىمشا شارالار قاجەت دەپ سانايسىز? ورتا دەرجاۆالاردىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگٸ نەگٸزگٸ ٷلەسٸ قانداي? قازاقستان بۇل تۇرعىدا قانداي ەرەكشەلٸكتەر مەن ەلەۋەتكە يە? ورتا دەرجاۆالار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ٷشٸن قانداي مەحانيزمدەر نەمەسە پلاتفورمالار قاجەت?
– پرەزيدەنت قازاقستاندى «ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆالار» قاتارىنا جاتقىزۋ ارقىلى ولاردىڭ رٶلٸنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. مۇنداي باعا ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ىقپالىن كٷشەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن عانا كٶرسەتٸپ قويماي, ستراتەگييالىق دامۋ جولىن تاڭداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا ايعاقتايدى. الدىمەن «ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆا» ۇعىمىنىڭ مەنٸن تٷسٸنٸپ العان جٶن.
حالىقارالىق قاتىناستارداعى «ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆا» ۇعىمى ناقتى كاتەگورييا ەمەس, ەرتٷرلٸ فاكتورلاردىڭ قيىلىسۋىنان پايدا بولاتىن قۇبىلىس رەتٸندە قاراستىرىلادى. بۇل ۇعىم «ۇلى دەرجاۆالار» مەن «شاعىن مەملەكەتتەر» اراسىنداعى ارالىق ورىندى يەلەنەتٸن, ولاردىڭ جاھاندىق ارەناداعى رٶلٸن ماتەريالدىق رەسۋرستار, ساياسي مٸنەز-قۇلىق جەنە ۇجىمدىق قابىلداۋدىڭ كٷردەلٸ ٶزارا بايلانىسى انىقتايتىن مەملەكەتتەردٸ قامتيدى. بۇل كونتسەپتسييانى تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن بٸرنەشە تەسٸلدەر بار.
بٸرٸنشٸ تەسٸل بويىنشا, ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆالاردى انىقتاۋ ٷشٸن ەكونوميكالىق قۋات, ەسكەري ەلەۋەت جەنە حالىق سانى سيياقتى ٶلشەنەتٸن كٶرسەتكٸشتەرگە سٷيەنەدٸ. بۇل تۇرعىدا, ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆالار حالىقارالىق جٷيەدەگٸ باسىم جەنە ەلسٸز اكتورلار اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ارالىق ورىندى يەلەنەدٸ.
ەكٸنشٸ تەسٸل ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆالاردىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸن ولاردىڭ كٶپجاقتى ديپلوماتييالىق پروتسەستەرگە قاتىسۋى, جانجالداردى رەتتەۋدەگٸ دەلدالدىق قىزمەتٸ جەنە ادام قۇقىقتارى, تۇراقتى دامۋ, حالىقارالىق قۇقىق سيياقتى جاھاندىق نورمالاردى ٸلگەرٸلەتۋٸمەن بايلانىستىرادى. بۇل مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كاتاليزاتورلارى رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ, قاقتىعىستان گٶرٸ ٶزارا ەرەكەتتەسۋ ستراتەگيياسىن قالايدى. مۇنداي رٶل رەسۋرستار ارقىلى ەمەس, ەلەمدٸك ساياساتقا قاتىسۋدىڭ ەرەكشە ستيلٸمەن جەنە قابىلداۋ نەگٸزٸندە ايقىندالادى.
ٷشٸنشٸ تەسٸل «ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆا» مەرتەبەسٸن وبەكتيۆتٸ كٶرسەتكٸشتەرمەن شەكتەۋگە بولمايتىنىن اتاپ كٶرسەتەدٸ. بۇل مەرتەبە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ قابىلداۋى مەن باسقا اكتورلاردىڭ مويىنداۋى ارقىلى انىقتالادى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, ورتا دەڭگەيلٸ دەرجاۆالار جاھاندىق پروتسەستەرگە قاتىسۋعا جەتكٸلٸكتٸ ەلەۋەتكە يە, بٸراق ولاردى باسقارۋعا شاماسى جەتپەيدٸ. بۇل ەلدەر ەرتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاسى, بەلسەندٸ سىرتقى ساۋداسى جەنە شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋعا قابٸلەتتٸ دامىعان ينفراقۇرىلىمى ارقىلى ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل ەلەۋەت ولاردى جاھاندىق قۇندىلىق تٸزبەگٸنە ينتەگراتسييالاۋعا, سونداي-اق ماتەريالدىق رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلٸگٸن ٶتەيتٸن ەكونوميكالىق اليانستاردى قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستان «ورتاشا دەرجاۆا» رەتٸندە ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن تانىتىپ وتىر, بۇل ونىڭ ستراتەگييالىق ورنالاسۋىمەن جەنە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ديناميكاسىمەن كٶرٸنەدٸ. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ سوڭعى مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, قازاقستاننىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 336 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى, بۇل ونى ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ ەكونوميكاعا اينالدىرىپ, ەلەمدٸك رەيتينگتە 50-شٸ ورىنعا شىعارادى. بۇل كٶرسەتكٸش ەلدٸڭ ٶڭٸرلٸك ەكونوميكالىق جٷيەدەگٸ ماڭىزدى رٶلٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ.
ايتا كەتەرلٸگٸ, قازاقستان بەيتاراپتىقتى جەنە بەيبٸتسٷيگٸش سىرتقى ساياسات باعىتىن ۇستانىپ, قارۋلى قاقتىعىستار مەن مەملەكەتارالىق قايشىلىقتارعا ارالاسۋدان باس تارتادى. ەلەمنٸڭ ەكٸ ٸرٸ دەرجاۆاسى – رەسەي مەن قىتاي, يادرولىق قارۋى بار جەنە ٸرٸ ەكونوميكالىق ويىنشىلار بولىپ تابىلاتىن ەلدەر, قازاقستانمەن شەكارالاس جەنە ونىڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل گەوساياسي فاكتور قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك پروتسەستەردەگٸ ماڭىزدى دەلدال رەتٸندەگٸ بەدەلٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
سونىمەن قاتار, قازاقستان امەريكا قۇراما شتاتتارى, گەرمانييا, فرانتسييا, جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, تٷركييا سيياقتى نەگٸزگٸ ەلەمدٸك دەرجاۆالارمەن جەنە ەۋروپالىق وداق سەكٸلدٸ ينتەگراتسييالىق قۇرىلىمدارمەن جان-جاقتى جەنە تەرەڭدەتٸلگەن قارىم-قاتىناستاردى قولدايدى. بۇل بايلانىستار مٷددەلەردٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, ساۋدا مەن ينۆەستيتسييالاردان باستاپ تەحنولوگييالار مەن مەدەنيەتكە دەيٸنگٸ ەرتٷرلٸ سالالارداعى كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىققا پلاتفورما قالىپتاستىرادى.
سونىمەن بٸرگە, قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جەنە ونىڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرٸ, ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىق جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى, تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ۇيىمى جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق سيياقتى كٶپتەگەن حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولىپ تابىلادى. بۇل ۇيىمدارعا قاتىسۋ قازاقستانعا ەل ٷشٸن دە, تۇتاس ٶڭٸر ٷشٸن دە ماڭىزدى باستامالاردى تالقىلاۋعا جەنە جٷزەگە اسىرۋعا ٷلەس قوسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار, قازاقستان حالىقارالىق باستامالاردى ٸلگەرٸلەتۋدە ايتارلىقتاي تەجٸريبەگە يە, بۇل ونىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى جاۋاپتى جەنە بەلسەندٸ قاتىسۋشى رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٶرسەتەدٸ.
ەڭ ماڭىزدى باستامالاردىڭ بٸرٸ – ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىق جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸ شاقىرۋ. قازاقستان ۇسىنعان بۇل پلاتفورما ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ باستى مەحانيزمٸنە اينالدى, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جٷيەلەرٸ ەرتٷرلٸ ەلدەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ وتىر.
سيرييا قاقتىعىسىن رەتتەۋگە ارنالعان استانا پروتسەسٸ دە قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن ٸسكە اسقان ماڭىزدى ديپلوماتييالىق جوبا بولىپ تابىلادى. بۇل پروتسەسس قازاقستاننىڭ كٷردەلٸ حالىقارالىق كەلٸسسٶزدەردە دەلدال بولا الاتىن قابٸلەتٸن كٶرسەتٸپ, تٷرلٸ تاراپتار اراسىندا ديالوگ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاسادى.
قازاقستاننىڭ يننوۆاتسييالىق ۇسىنىستارىنىڭ بٸرٸ – حالىقارالىق بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك اگەنتتٸگٸن قۇرۋ يدەياسى. بۇل باستاما بيوتەحنولوگييالار مەن ەپيدەميولوگييالىق قاۋٸپ-قاتەرلەرگە بايلانىستى قازٸرگٸ زامانعى سىن-تەگەۋرٸندەر تۇرعىسىندا ەلدٸڭ جاھاندىق بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸندە جەتەكشٸ رٶل اتقارۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستان سونداي-اق ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸن ٶتكٸزۋدەگٸ ەڭبەگٸمەن تانىلدى. بۇل فورۋم ەرتٷرلٸ دٸندەر اراسىندا ديالوگتى دامىتۋعا جەنە جاھاندىق دەڭگەيدە تٶزٸمدٸلٸك پەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ نەگٸزدەرٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
بۇۇ-نىڭ بٸتٸمگەرلٸك وپەراتسييالارىنا قاتىسۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋعا دەگەن ادالدىعىن دەلەلدەيدٸ.
سونىمەن قاتار, اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك (ماگاتە) قامقورلىعىمەن تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸن قۇرۋ باستاماسى ەلدٸڭ يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى سەنٸمدٸ سەرٸكتەس رەتٸندەگٸ بەدەلٸن نىعايتتى.
ودان بٶلەك, بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ باستاماسى دا ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل جوبا قازاقستاننىڭ جاھاندىق تۇراقتى دامۋ كٷن تەرتٸبٸن ٸلگەرٸلەتۋدە جەنە ەكولوگييا, ەكونوميكا مەن ەلەۋمەتتٸك سالاعا قاتىستى نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋدە بەلسەندٸ رٶل اتقارۋعا ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ.
ٸرٸ دەرجاۆالار مەن ورتا دەرجاۆالاردىڭ ديالوگى
– ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتٸرەستەر جاعدايىندا ورتا دەرجاۆالار قانداي رٶل اتقارا الادى? ولاردىڭ ىقپالى ارتۋى مٷمكٸن بە? قازاقستاننىڭ ٸرٸ دەرجاۆالارمەن سىندارلى ديالوگ جٷرگٸزۋ تەجٸريبەسٸ قانشالىقتى تيٸمدٸ دەپ سانايسىز?
– ورتاشا دەرجاۆالار ەلەمدٸك ساياسي جٷيەدە ەرەكشە ورىن الادى, داعدارىستى باسقارۋ مەن ديپلوماتييادا بالاما تەسٸلدەردٸ ۇسىنادى. ولاردىڭ قۇندىلىعى – بەيتاراپ ويىنشى رەتٸندەگٸ قابٸلەتٸندە, ياعني ٶزارا كەلٸسٸمگە كەلۋ ٷشٸن بايلانىس ورناتۋداعى دەنەكەر رٶلٸن اتقارا الۋىندا. گەوساياسي امبيتسييالارىنىڭ سالدارىنان قاقتىعىستارعا جيٸ ارالاساتىن ۇلى دەرجاۆالارعا قاراعاندا, ورتاشا دەرجاۆالار يكەمدٸلٸگٸمەن جەنە يدەولوگييالىق جٷكتەمەنٸڭ ازدىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
تاريح بويىندا ولاردىڭ رٶلٸ كٶبٸنەسە كەلٸسسٶزدەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ جەنە قاقتىعىستاردى شەشۋگە كونسترۋكتيۆتٸ اتموسفەرا قالىپتاستىرۋ بولدى. مىسالى, قىرعي-قاباق سوعىس كەزٸندە فينلياندييا ناتو مەن ۆارشاۆا كەلٸسٸمٸ بلوكتارى اراسىندا شەبەر تەڭگەرٸم ساقتادى. ول تەك بلوكارالىق قاقتىعىستاردان اۋلاق بولۋمەن شەكتەلمەي, ٶز ساياسي بەيتاراپتىلىعىن ديپلوماتييالىق كەزدەسۋلەر ٶتكٸزۋ الاڭدارىن ۇسىنۋ ارقىلى حالىقارالىق شيەلەنٸستٸ تٶمەندەتۋگە پايدالانعان.
قازاقستان دا ەرتٷرلٸ مٷددەلەر اراسىنداعى تەڭگەرٸمدٸ تابۋدا, سونداي-اق قاراما-قايشى تاراپتاردى ٶز اۋماعىندا كەلٸسٸمگە كەلۋ ٷشٸن جيناۋدا ٶزٸنٸڭ قابٸلەتتٸلٸگٸن تابىستى كٶرسەتتٸ.
بۇۇ مەن قازاقستاننىڭ ەرٸپتەستٸگٸ
– پرەزيدەنتتٸڭ حالىقارالىق ارەنادا كٶتەرگەن باستامالارى (مىسالى, يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ايماقتىق ينتەگراتسييا, دٸنارالىق ديالوگ) بۇۇ دەڭگەيٸندە قانداي نەتيجەلەرگە جەتۋٸ مٷمكٸن? قازاقستاننىڭ بۇۇ مٷشە رەتٸندەگٸ بەلسەندٸلٸگٸ ەلدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن نىعايتۋعا قالاي ىقپال ەتەدٸ? ورتا دەرجاۆالار مەن بۇۇ اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك قانداي جاڭا مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى?
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى باستامالارى, ەسٸرەسە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىنداعى قىزمەتٸ, قازاقستاننىڭ ورتاشا دەرجاۆا رەتٸندەگٸ ەرەكشە مٷمكٸندٸكتەرٸن جاھاندىق ماقساتتارعا جەتۋ ٷشٸن قالاي پايدالانۋعا بولاتىنىن كٶرسەتەتٸن جارقىن مىسال بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل باستامالاردى تالداۋ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك ساياساتقا ىقپالى ٶزٸنٸڭ گەوگرافييالىق شەكاراسىنان ەلدەقايدا اسىپ تٷسەتٸنٸن اڭعارتادى.
بٸرٸنشٸدەن, يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەسەلەسٸ قازاقستان ٷشٸن باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى, جەنە بۇل تاقىرىپتى بٸز بۇۇ دەڭگەيٸندە بەلسەندٸ تٷردە العا تارتىپ كەلەمٸز. مىسال رەتٸندە ەلٸمٸز اۋماعىندا تٶمەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكٸن قۇرۋ باستاماسىن ايتۋعا بولادى.
ەكٸنشٸدەن, قازاقستان ورتالىق ازيياداعى مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا بۇۇ-نىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانا وتىرىپ, ايماقتىق ينتەگراتسييانى دامىتۋ باعىتىندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋدە. نەگٸزگٸ كٷش-جٸگەر ەكونوميكا مەن سۋ رەسۋرستارى سالاسىنا باعىتتالعان. امۋدارييا مەن سىردارييا ٶزەندەرٸنٸڭ ايماق ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل سۋ رەسۋرستارىن بٸرلەسٸپ باسقارۋ تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ جەنە قاقتىعىستاردى بولدىرماۋدىڭ نەگٸزٸ بولا الادى. مۇنداي جوبالار ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋدەگٸ قۋاتتى قۇرالعا اينالاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
ٷشٸنشٸ باعىت – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە بەلسەندٸ قولداپ وتىرعان كونفەسسيياارالىق ديالوگقا بايلانىستى. ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر ليدەرلەرٸنٸڭ استانادا ٶتەتٸن سەزٸ تولەرانتتىلىقتى نىعايتۋ, ەكسترەميزممەن كٷرەسۋ جەنە ەرتٷرلٸ مەدەنيەتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ ارتتىرۋ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋعا ارنالعان بٸرەگەي الاڭ بولىپ تابىلادى. بۇل باستامالار بۇۇ-نىڭ زورلىق-زومبىلىق پەن راديكالدانۋدىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ جالپى كٷش-جٸگەرٸمەن سەيكەس كەلەدٸ جەنە دٸنارالىق قاقتىعىستاردىڭ ٶسۋٸ جاعدايىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە.
سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ بۇۇ-نىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسييالارىنداعى ماڭىزدى رٶلٸن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ قاجەت. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ليۆانداعى UNIFIL سيياقتى وپەراتسييالارعا قاتىسۋى قاقتىعىستاردى بەيبٸت جولمەن رەتتەۋدٸڭ بەلسەندٸ جاقتاۋشىسى رەتٸندەگٸ بەدەلٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. بۇل سونداي-اق ورتاشا دەرجاۆالاردىڭ عالامدىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداۋعا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسا الاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن بٸرگە, سيريياداعى بەيبٸتشٸلٸك پروتسەسٸندەگٸ قازاقستاننىڭ تەجٸريبەسٸ, وندا استانا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ الاڭى رەتٸندە ەرەكەت ەتتٸ, بٸزدٸڭ كەلٸسسٶزدەرگە ارنالعان بەيتاراپ پلاتفورما رەتٸندە ەلەۋەتٸمٸزدٸ تاعى دا ايقىن دەلەلدەيدٸ.
قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتى
– قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى بۇۇ ماقساتتارىنا قانشالىقتى سەيكەس كەلەدٸ? بۇل ساياسات قازاقستاندى ورتا دەرجاۆا رەتٸندە نىعايتا الا ما?
– قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق تەسٸلدٸڭ جارقىن ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى, ول بۇۇ-نىڭ ماقساتتارى مەن مٸندەتتەرٸنە تولىق سەيكەس كەلەدٸ. بۇل تەسٸل ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق جٷيەگە ٷيلەسٸمدٸ ينتەگراتسييالانۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونى دامىتۋعا بەلسەندٸ تٷردە ىقپال ەتۋٸنە, تٷرلٸ كٷش ورتالىقتارى اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رٶلٸن اتقارۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتى سەرٸكتەستٸك قارىم-قاتىناستاردىڭ كەڭ اۋقىمىندا كٶرٸنٸس تابادى, ولاردىڭ ەرقايسىسى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ اسا ماڭىزدى ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋگە قىزمەت ەتەدٸ. مىسالى, «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى اياسىنداعى قىتايمەن ىنتىماقتاستىق ايماقتىڭ كٶلٸك جەنە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ جاڭا كٶكجيەكتەرٸن اشادى.
بۇل ىنتىماقتاستىق ەكولوگييالىق تۇراقتىلىققا باعىتتالعان, باتىس ەلدەرٸ قولداپ وتىرعان باستامالارمەن ٷيلەسٸمدٸ تٷردە ساباقتاسادى. مۇنداي تەسٸل بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا ارنالعان كٷن تەرتٸبٸندە جارييالانعان جاھاندىق سەرٸكتەستٸك قاعيداسىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن ايقىن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستان ساياساتىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ايماقتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگٸ ٷلەسٸمٸز. اۋعانستانداعى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جٶنٸندەگٸ ايماقتىق پلاتفورمالار ارقىلى كٶرسەتٸلٸپ وتىرعان بەلسەندٸ قولداۋ ورتالىق ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸككە ىقپال ەتٸپ قانا قويماي, قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدىڭ ەلەمدٸك جٷيەسٸنە دە ماڭىزدى ٷلەس قوسادى.
قازاقستان تۇراقسىز ايماقتارداعى بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋ ماقساتىندا بۇۇ-نىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷش-جٸگەرٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ, كونسترۋكتيۆتٸ اراعايىنشى رٶلٸن اتقارادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ەلگە بٸردە-بٸر دەرجاۆاعا نەمەسە ەلدەر توبىنا تەۋەلدٸ بولماۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل نەگٸزگٸ جاھاندىق جەنە ايماقتىق كٷش ورتالىقتارىمەن ٷيلەسٸمدٸ قارىم-قاتىناستار ارقاسىندا جٷزەگە اسىرىلادى.
قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ وسىنداي قۇرامداس بٶلٸكتەرٸ ونىڭ سەنٸمدٸ جەنە بەيتاراپ دەلدال رەتٸندەگٸ حالىقارالىق بەدەلٸن نىعايتۋ ٷشٸن بەرٸك نەگٸز قالايدى. ەلدٸڭ ەرتٷرلٸ سەرٸكتەستەرمەن تابىستى ىنتىماقتاستىق جاساپ, سونىمەن بٸرگە ٶز ۇلتتىق مٷددەلەرٸن قورعاۋ قابٸلەتٸ جاھاندىق ارەناداعى ستراتەگييالىق يكەمدٸلٸگٸ مەن كەمەلدٸگٸن كٶرسەتەدٸ. قازاقستان ورتاشا دەرجاۆا رەتٸندە تەك حالىقارالىق وقيعالاردىڭ ىقپالىندا قالماي, ولاردا بەلسەندٸ تٷردە قاتىسا وتىرىپ, بەيبٸتشٸلٸك, تۇراقتى دامۋ جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ٸسٸنە قوماقتى ٷلەس قوسا الاتىنىن دەلەلدەيدٸ.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان جاننا جومارت
