قازاقستانداعى عيماراتتار مەن جولداردىڭ قۇرىلىسىنا, ولاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى سۇراقتار كٷن ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ ناقتى ەكونوميكانىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنە سەيكەس كەلمەيدٸگٸنە قاتىستى شاعىمدار كٶپتەن بەرٸ ايتىلىپ جٷر. ەۇۋ-دىڭ جول-قۇرىلىس سەكتورىنا اككرەديتتەلگەن قىزمەتتەردٸڭ تولىق تسيكلٸن كٶرسەتۋ جٶنٸندەگٸ ينجينيرينگتٸك ورتالىعى ەرتەدەن ايتىلىپ كەلە جاتقان اتالمىش مەسەلەنٸ شەشۋگە نيەتتٸ. يننوۆاتسييالاردى دامىتۋ دەپارتامەنتٸنٸڭ ديرەكتورى ەسەل جەكسەمباەۆا اتالعان مەسەلە قالايشا جٷزەگە اسىرىلعاندىعى جٶنٸندە مەلٸمدەگەن-دٸ.
- ەسەل حانىم, جوباعا قالاي كەلدٸڭٸز?
– ماماندىعىم مەترولوگ, ستاندارتتاۋشى, الايدا مەن زەرتتەۋشٸلٸك جۇمىستارعا ٷنەمٸ قىزىعاتىنمىن. ماعان تەستٸلەۋ, جاڭا عىلىمي ٶنەرتابىستار, جاڭا ماتەريالدار جاساۋ پروتسەسٸ ۇنايدى. تٸپتٸ مەنٸڭ دوكتورلىق جۇمىسىم تسەمەنتتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالدى.
«ستاندارتتاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جەنە مەترولوگييا» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرانىڭ ەكٸنشٸ كۋرسىندا مەن دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ گرانتىنا ٶتٸنٸش بەرگەن بولاتىنمىن جەنە Michigan State University-دە PHD بويىنشا عىلىمي تاعىلىمدامادان ٶتتٸم. ول جەردە ستاندارتتاۋ جەنە سەرتيفيكاتتاۋ بويىنشا دوكتورلىق دەرەجەمدٸ راستاپ, قورعادىم جەنە بٸر جىل ۋاقىتىمدى جاڭا تسەمەنت قۇرامىن سىناقتان ٶتكٸزۋگە جۇمسادىم. مٸنە, وسىلايشا بويىمدا قۇرىلىس سالاسىنا, جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن جاڭا ستاندارتتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. وسىلايشا قۇرىلىس سالاسىنا, جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن جاڭا ستاندارتتاردى ەزٸرلەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتتىم. سٶيتٸپ, ەلەمدە ٶتە ٶزەكتٸ سانالاتىن Civil Engineering-تٸڭ ورتاسىنا كەلٸپ قوسىلدىم, سول جەردەن تابىلدىم. Civil Engineering جاسىل تەحنولوگييالارمەن, اتاپ ايتقاندا ٶندٸرٸس قالدىقتارىن پايدالانۋمەن تىعىز بايلانىستى. شەتەلدە جەنە قازاقستاندا ٶندٸرٸس قالدىقتارىنىڭ قانشا تٷرٸ بار جەنە ولاردى پايدالانۋ باعىتىندا ەلەم ەلدەرٸنٸڭ مۇنداي قالدىقتاردى قارقىندى تٷردە پايدالانۋعا باعىت العاندىعى مەنٸ تاڭعالدىردى.
ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بازاسىندا قۇرىلىس ماتەريالدارىن تەرەڭ, ەگجەي-تەگجەيلٸ زەرتتەۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ٷلكەن زەرتحانا بار, مەن, ەرينە, مۇنداي زەرتحانا قىزمەتٸن جان-جاقتى پايدالاندىم. كٶپ ۇزاماي عىلىمي ەدۆايزەرٸم, پروفەسسور ماحمۋد حاكپەن بٸرلەسٸپ جازعان جارييالانىمدارىم جوعارى رەيتينگتٸ باسىلىمداردا جارىق كٶرە باستادى. جازعان ماتەريالدارىمدا مەن قۇرامى جاعىنان تسەمەنتكە ايتارلىقتاي ۇقساس كەلەتٸن بولات بالقىتاتىن قوج (شلاك) قالدىقتارىن پايدالانۋ تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸستٸم. مۇنداي زەرتتەۋلەر ٶزەكتٸ بولىپ شىقتى, سەبەبٸ اتالمىش مەسەلەمەن ەلەمدە ونداعان عالىمدار عانا اينالىساتىن بولىپ شىقتى. سودان بەرٸ قالدىقتاردى ساپالى جەنە ەكولوگييالىق تازا ماتەريالدارعا اينالدىرۋ مەنٸڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىقتارىمنىڭ نازارىنا اينالا باستادى. كٶپ ۇزاماي بٸز دٷنيەجٷزٸلٸك بانك پەن تسدياٶم گرانتىن جەڭٸپ الدىق, وسىلايشا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇزىرەتتٸ ورتالىعىن قۇرۋعا قول جەتكٸزدٸك. بۇل مەنٸڭ عىلىمي جۇمىسىمنىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸنە اينالدى. بٸز جاڭا «جاسىل» قۇرىلىس ماتەريالدارىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن ٶنەركەسٸپ قالدىقتارىن زەرتتەۋ, شيكٸزاتتىڭ نانوقۇرىلىمدارىن زەرتتەۋ تاقىرىبى بويىنشا توپ قۇردىق. ستاندارتتارمەن, زەرتحانالاردى اككرەديتتەۋ پروتسەدۋراسىمەن, بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن PhD دەرەجەسٸمەن جۇمىس ٸستەۋدەگٸ پراكتيكالىق تەجٸريبەم ماعان ENU-Lab عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىعىنا جەتەكشٸلٸك ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
بٸز شەتەلدٸك جەنە قازاقستاندىق عىلىمي بازالاردى سالىستىردىق, تەۋەكەلدەر مەن مٷمكٸندٸكتەردٸ تالدادىق جەنە زەرتحانانى اككرەديتتەۋ سالاسىن بارىنشا كەڭەيتۋدەن باستاۋ كەرەكتٸگٸن جٸتٸ تٷسٸندٸك. ەرينە, قازاقستاندا تٷرلٸ قىزمەت تٷرلەرٸنە قاتىستى كٶپتەگەن اككرەديتتەلگەن زەرتحانالار بارشىلىق, الايدا تاپسىرىس بەرۋشٸگە يدەيادان باستاپ ونى ەنگٸزۋگە دەيٸن «كٸلتپەن» قىزمەت كٶرسەتەتٸن بٸرىڭعاي ورتالىق جوق.
ەرينە, گرانت الۋ پروتسەدۋراسىنىڭ ٶتە كٷردەلٸ بولعانى بەلگٸلٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ ونداعان حالىقارالىق ساراپشىلارى ٶزدەرٸنٸڭ ۇسىنىستارىن بەردٸ, سوعان سەيكەس بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ٶتٸنٸم قۇجاتتارىمىزدى قايتا ٶڭدەدٸك. دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ عىلىم جەنە كوممەرتسييالاندىرۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كەڭەسٸ بٸزگە قولداۋ بٸلدٸردٸ. بۇل بٸزدٸ شابىتتاندىرا تٷستٸ. وسى جىلى بٸز قاجەتتٸ جوعارى دەلدٸكتٸ عىلىمي جابدىقتاردى ساتىپ الدىق جەنە قازاقستاندىق قۇرىلىس يندۋستريياسى ٷشٸن قاجەتتٸ زەرتحانالاردى اككرەديتتەدٸك. وسى ۋاقىتقا دەيٸن عالىمدارىمىز تسەمەنتكە جاڭا قوسپالار جاساپ, حالىقارالىق پاتەنتكە قول جەتكٸزدٸ.
سونداي-اق, بٸز بٸر ۋاقىتتا ٶزٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸمٸز – قىزمەتتەردٸ كوممەرتسييالاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جاسادىق. اككرەديتتەۋ قىزمەتتەرٸ بيزنەس تاراپىنان ٷلكەن سۇرانىسقا يە. مەسەلەن, قۇرىلىمدىق دەڭگەيدە تسەمەنت ساپاسىن باعالاۋ مەسەلەلەرٸنە قاتىستى جۇمىستار جوقتىڭ قاسى. ەرينە, كەز كەلگەن ٶنٸمنٸڭ ەگجەي-تەگجەيلٸ تەكسەرٸلمەيتٸندٸگٸ بەلگٸلٸ. بۇل جول ماتەريالدارىن سىناۋعا جەنە جاڭا يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋگە جەنە ەنگٸزۋگە قاتىستى مەسەلە. وسى ايتىلعانداردىڭ بارلىعى دامۋدىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸنە اينالدى. بٸز جول زەرتحاناسىن قايتا جابدىقتادىق جەنە قىزىعۋشىلىقتارىمىزدى ودن ەرٸ كەڭەيتە تٷستٸك. ال نارىق مۇنى قولداي باستادى. بٸزگە مەملەكەتتٸك جەنە جەكە قۇرىلىمدار جٷگٸنە باستادى. العاشقى تاپسىرىستار جاسالدى, ەندٸ بٸزگە شتاتتى كەڭەيتۋ مەسەلەسٸ جٶنٸندە ويلانا بەرۋگە بولادى.
ەرينە, بٸزدەن باسقا ارنايى ۋەكٸلەتتٸ عزي, كٶلٸك مينيسترلٸگٸنە قاراستى اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتٸنٸڭ بار ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز, الايدا بۇل جەردە بەلگٸلٸ بٸر الشاقتىقتىڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. عىلىممەن بايلانىستى الشاقتىق, جول ماماندارىنىڭ تاپشىلىعى, اراداعى تولىققاندى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ بولماۋى.
سول سەبەپتٸ دە بٸز كەسٸبي بايلانىستاردى ورناتا باستادىق, قاجەتتٸلٸكتەر مەن قيىنشىلىق تۋعىزىپ وتىرعان مەسەلەلەردٸ انىقتاۋ ماقساتىندا عالىمدارىمىز قۇرىلىس جەنە جول كومپانييالارىمەن كٶپتەگەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸ. بٸز ولاردىڭ سۇرانىستارىن جٷيەلەدٸك, سٶيتٸپ بارلىق سالالاردىڭ, ياعني مۇناي-حيمييا جەنە قۇرىلىس, كٶلٸك سالالارىنىڭ بٸر-بٸرٸنە قالاي تەۋەلدٸ بولاتىنىن تٷسٸنە باستادىق. بۇل بٸزگە عىلىم نارىقتىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس دەگەن نەگٸزگٸ قاعيدانى تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل وسى ۋاقىتقا دەيٸن تەك سٶز جٷزٸندە ايتىلىپ كەلدٸ.
- بيزنەس سٸزدٸڭ ديالوگ قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىڭىزدى قالاي قابىلدادى? سٸزدٸڭ بيزنەسپەن قارىم-قاتىناسىڭىز قاي دەڭگەيدە ٶربٸدٸ?
تٷسٸنەسٸز بە, عىلىمنىڭ باستى كەمشٸلٸگٸ - بيزنەسپەن تٸلدەسۋدٸ بٸلمەيتٸندٸگٸندە جاتىر. عالىمداردىڭ كٶپتەگەن ەزٸرلەمەلەرٸ بار, الايدا ونداي جۇمىستار سۇرانىسقا يە مە, جوق پا? ولاردى نارىققا قالاي ۇسىنۋعا بولادى? دەمەك, ٶندٸرۋشٸلەر عالىمدارعا سەنٸمسٸزدٸك ارتىپ وتىر دەگەن سٶز. ولارمەن ديالوگ قۇرۋدى مەن ٶزٸمنٸڭ باستى ميسسييام دەپ بٸلەمٸن. ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەزٸرلەمەلەرٸمٸزگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى مەنٸ شابىتتاندىرادى. شىن مەنٸندە, ولار ٷشٸن قازاقستان عىلىمى – ينكوگنيتو تەررا (جاسىرن, استىرتىن). بۇل ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ بويىندا تاماشا سەزٸم ۇيالاتادى. سەبەبٸ ەڭبەكتەرٸ ەل ٷشٸن ماڭىزدى بولا تٷسەتٸنٸ بەلگٸلٸ. عىلىم بيزنەستٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس. كەرٸسٸنشە بولۋى مٷمكٸن ەمەس. قاراپايىم بولىپ كٶرٸنەتٸن مۇنداي ويعا جەتە بٸلۋ قاجەت. ٶزٸندٸك ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋدىڭ, يننوۆاتسييالىق ماتەريالداردى قۇرۋدىڭ, يمپورتتى شەتتەتۋدٸڭ, ىعىستىرۋدىڭ كٸلتٸ وسى جەردە جاتىر. مەسەلەن, بيزنەس OSB پانەلدەرٸنە بالاما ٶنٸمدٸ سۇرادى دەلٸك. بٷگٸنگٸ تاڭدا مۇنداي ٶنٸمدٸ ساتىپ الۋ قىمباتقا تٷسٸپ وتىر, لوگيستيكا كٷردەلەنە جەنە قىمباتتاي تٷستٸ. ەندٸگٸ مٸندەتٸمٸز – شەتەلدٸك انالوگتارمەن ساپاسى جاعىنان دا, باعاسى جاعىنان دا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ تەحنولوگييا جاساۋ. الايدا ەڭ باستىسى – قازاقستاندا كٶپتەپ سانالاتىن ٶندٸرٸستٸك قالدىقتاردى كەدەگە جاراتۋ.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸزدٸڭ ەزٸرلەمەلەرٸمٸز سىناقتان تولىقتاي ٶتتٸ, تٸپتٸ ەكوپانەل جوباسىنا ينۆەستيتسييا سالۋعا دايىن ينۆەستور دا تابىلىپ وتىر. بۇل بٸزدٸڭ العاشقى بٸرلەسكەن جوبامىز بولماق. بيزنەسپەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ ارتىقشىلىعى وسى جەردەن كٶرٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ, ٶز شەشٸمدەرٸن قابىلداۋدا جەدەل ەرٸ تەۋەلسٸز ەرەكەت ەتەدٸ.
- قازٸر مەگاگرانتقا قول جەتكٸزٸپ وتىرسىز. قانداي شارتتار نەگٸزٸندە?
- 2023 جىلى عىلىم كوميتەتٸنٸڭ كونكۋرسى اياسىندا بٸز قر-دا قۇرىلىس-تەحنيكالىق ينجينيرينگ ورتالىعىن قۇرۋعا مەگاگرانت العان بولاتىنبىز. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بيزنەسكە ۇسىنا الاتىن 20-30-عا جۋىق ەزٸرلەمەلەرٸمٸز بار. سونىمەن قاتار, بٸز ەلەمدە قۇرىلىس يندۋستريياسىنىڭ قاي باعىتتا جەنە ونىڭ قالاي دامىپ جاتقانىن مۇقييات قاداعالاي الامىز. بٸزدٸڭ كومپانييالار قۇرىلىس نارىعىنداعى جاڭا تەندەنتسييالاردى ٷنەمٸ باقىلاي بەرمەيدٸ. بٸز شىنىمەن دە عىلىمعا, وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قۇرۋعا ٷلەس قوسقىمىز كەلەدٸ. سول سەبەپتٸ جىلدام جەڭٸسكە جەتۋدٸڭ جولىن ٸزدەۋ ٷستٸندەمٸز. ول ٷشٸن عالىمدار مەن ٶندٸرۋشٸلەر بٸرٸگۋٸ تيٸس.
- سٸز وسى تۇرعىدان العاندا مەملەكەتتٸڭ قولداۋىن سەزٸنەسٸز بە? تيٸستٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالار قانشالىقتى تيٸمدٸ?
- بٸز مەملەكەت باسشىسى مەن ٷكٸمەتتٸڭ عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا بٶلٸنەتٸن قاراجاتتىڭ تيٸمدٸ بولۋىنا قانشالىقتى باعدارلانىپ وتىرعانىن جاقسى سەزٸنەمٸز. جاپونييا, كورەيا, پولشا, اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنەن بٸرنەشە ونداعان قازاقستاندىق جەنە شەتەلدٸك جۇمىس توبى جاڭا ەزٸرلەمەلەر مەن ولاردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ جٶنٸندە تۇراقتى ديالوگ جٷرگٸزۋدە.
- شىنىندا دا, قازاقستاندا عىلىمدى كوممەرتسييالاندىرۋعا كٶپ قاراجات بٶلٸنۋدە. مۇنداي قاراجاتتىڭ بوسقا كەتپەۋٸ ٷشٸن قانداي ەرەكەتتەر جاسالۋى كەرەك, سەبەپتەرٸن اتاپ ٶتسەڭٸز?
– بٸرٸنشٸدەن, بٸزدە تابىس ەكەلەتٸن اككرەديتتەلگەن زەرتحانا جۇمىس ٸستەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, بٸز بيزنەستٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنە سٷيەنەمٸز جەنە ەزٸرلەمەلەرٸمٸزدٸ ساتىپ الۋعا جەنە ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە مٷددەلٸ ەكٸ-ٷش ەلەۋەتتٸ ينۆەستورىمىز دا بار. ٷشٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ عالىمدار زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸن جوعارى رەيتينگٸ بار حالىقارالىق جۋرنالداردا جارييالايدى, بۇل ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸ ەلەمدە ٶزەكتٸ ەكەنٸن راستاي تٷسەدٸ جەنە مۇنداي ەزٸرلەمەلەر پاتەنتتەلگەن. تٶرتٸنشٸدەن, بٸز ەۇۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بٸرقاتار عزي, قازقسعزي, جول اكتيۆتەرٸنٸڭ ساپاسى ورتالىعى, سونداي-اق باسقا دا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇرامىندا جۇمىس كونسورتسيۋمىن قۇردىق. تٷپتەپ كەلگەندە, وسى جولدا جالعىز جٷرٸپ كەلە جاتقان جايىمىز بار.
ەڭ باستىسى, بٸز نارىقتىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن تٷسٸنەتٸن, كەز كەلگەن پروتسەستٸ ستاندارتتاۋ جەنە سەرتيفيكاتتاۋ مەسەلەلەرٸن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن عالىمدار توبىن قۇرا بٸلدٸك. بٸز عالىمداردىڭ عىلىمي ەلەۋەتٸن بيزنەسكە جاقىنىراق باعىتتاۋعا بارىنشا تىرىسۋ ارقىلى تاپسىرىس بەرۋشٸلەردٸڭ سەنٸمٸنە يە بولدىق.
