قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فرانتسيياعا مەملەكەتتٸك ساپارى اياقتالدى. پاريج ساپارى اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان بٸرلەسكەن دەكلاراتسييا قابىلداپ, بٸرنەشە ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويدى.
بۇل قۇجاتتار بٸلٸم بەرۋ, ارحەولوگييا, مەدەنيەت, ەنەرگەتيكا, كٶلٸك, لوگيستيكا جەنە ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قامتيدى. بۇدان ٶزگە ەكٸ ەل دەلەگاتسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸ 36 كەلٸسٸم جاساستى. ونىڭ ٸشٸندە جالپى سوماسى 2,2 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 1 ٷكٸمەتارالىق, 21 ۆەدومستۆوارالىق جەنە 14 كوممەرتسييالىق قۇجات بار. ەكٸجاقسى كەلٸسسٶزدەردەن كەيٸن قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون باق ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن بريفينگ ٶتكٸزدٸ. پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, ەممانيۋەل ماكرونعا مەملەكەتتٸك ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ٷشٸن ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ, ەرەكشە قوناقجايلىق كٶرسەتٸپ جاتقان فرانتسۋز حالقىنا العىسىن ايتتى.
– بٸز ٷشٸن وسى ساپاردىڭ ماڭىزى زور. فرانتسييا – قازاقستاننىڭ ەۋروپا وداعىنداعى جاقىن ەرٸ سەنٸمدٸ سەرٸكتەسٸ. قارىم-قاتىناسىمىز 34 جىلدىڭ ٸشٸندە ستراتەگييالىق سيپاتقا يە بولدى. استانا مەن پاريج بارلىق دەڭگەيدە ٶزارا تٷسٸنٸستٸككە نەگٸزدەلگەن ساياسي ديالوگ ورناتتى. ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسييا جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىس نىعايا تٷستٸ. ناقتى شارتتىق-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى. حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىقپالداستىق كەڭەيدٸ. مىزعىماس دوستىق پەن ٶزارا قولداۋعا نەگٸزدەلگەن سەرٸكتەستٸگٸمٸز الداعى ۋاقىتتا دا تابىستى بولادى دەپ سەنەمٸن, –دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قاجەتتٸلٸگٸن اتاپ, جەتەكشٸ جوو اراسىندا عىلىم جەنە تەحنولوگييا باعىتى بويىنشا بايلانىستى دامىتۋ مەسەلەسٸنە توقتالدى
ايتا كەتەرلٸك, بيىل اباي اتىنداعى قازۇپۋ بازاسىندا لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (فرانتسييا) فيليالى اشىلدى. بۇل بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, اكادەمييالىق ۇتقىرلىق جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ۇزاقمەرزٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەتيجەسٸ. وسى رەتتە اباي اتىنداعى قازۇپۋ سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ جەنە ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەبيتوۆا اينۇر ەلٸمحانقىزىمەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
– اينۇر ەلٸمحانقىزى, لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ فيليالىنىڭ اشىلۋى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى مەن عىلىمي جوبالارى ٷشٸن قانداي جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى?
– اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانىنداعى لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ فيليالىنىڭ اشىلۋى قۇقىق, پەداگوگيكا جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسىنداعى ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار ٷشٸن بٸرەگەي مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى كٶپجىلدىق ىنتىماقتاستىق نەتيجەسٸندە قوس ديپلومدىق باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولدى, بۇل ستۋدەنتتەرگە قازاقستان مەن فرانتسييادا تانىلاتىن بٸلٸكتٸلٸكتەردٸ الۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. فيليالدا حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا قوس ديپلومدى باعدارلاما قازٸردٸڭ ٶزٸندە جۇمىس ٸستەپ تۇر, بولاشاقتا بارلىق باعدارلامالار قوس ديپلومدى وقىتۋ فورماتىندا بولۋى جوسپارلانۋدا. بۇل ستۋدەنتتەرگە حالىقارالىق دەڭگەيدە بٸرەگەي اكادەمييالىق جەنە كەسٸبي پەرسپەكتيۆالار ۇسىنادى.
– فرانتسييامەن سەرٸكتەستٸك اياسىندا ستۋدەنتتەرمەن الماسۋ باعدارلامالارى بويىنشا قانداي جوسپارلارىڭىز بار? ستۋدەنتتەر وسى باعدارلامالار ارقىلى قانداي داعدىلاردى دامىتا الادى?
– لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸمەن جەنە باسقا فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن سەرٸكتەستٸك الماسۋ باعدارلامالارى ٷشٸن كەڭ مٷمكٸندٸكتەر اشادى. ستۋدەنتتەر تٸلدٸك داعدىلارىن جەتٸلدٸرٸپ, فرانتسييانىڭ مەدەنيەتٸمەن تانىسىپ قانا قويماي, حالىقارالىق قۇقىق پەن شەتەلدٸك يۋريسديكتسييالاردا باسقارۋ تەجٸريبەسٸ سيياقتى ماڭىزدى كەسٸبي قۇزىرەتتەردٸ دە يگەرە الادى. بۇل سونداي-اق ستۋدەنتتەردٸڭ جاھاندىق ورتادا جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن قاجەتتٸ مەدەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسييا داعدىلارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
اباي اتىنداعى قازۇپۋ فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتٸ ينالكو-مەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتقان. وسى جىلدار ٸشٸندە بٸزگە كٶپتەگەن كٶرنەكتٸ فرانتسۋز زەرتتەۋشٸلەرٸ مەن عالىمدارى كەلٸپ, ٶز تەجٸريبەلەرٸمەن, بٸلٸمدەرٸمەن جەنە عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ. ولار تەك دەرٸستەر وقىپ, شەبەرلٸك ساباقتارىن ٶتكٸزٸپ قانا قويماي, بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتاردىڭ عىلىمي جەتەكشٸسٸ دە بولدى, ولاردىڭ زەرتتەۋشٸ جەنە مامان رەتٸندە دامۋىنا كٶمەكتەستٸ.
بٸز بۇل تابىستى تەجٸريبەنٸ لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ پروفەسسورلارىمەن, سونداي-اق باسقا فرانتسۋز سەرٸكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بەدەلدٸ فرانتسۋز عالىمدارىمەن ودان ەرٸ ٶزارا ەرەكەتتەسۋ اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىمي ٷدەرٸستەرٸن بايىتىپ, بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەردٸڭ دايىندىعىنىڭ دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا جەنە قازاقستان مەن فرانتسييانىڭ عىلىمي جەنە بٸلٸم بەرۋ قاۋىمداستىقتارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ دەپ سەنەمٸز.
– عىلىم مەن تەحنولوگييا سالاسىنداعى بٸرلەسكەن زەرتتەۋلەردٸ دامىتۋ ٷشٸن فرانتسۋز زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن قانداي جوبالار قاراستىرىلادى?
– فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن, سونىڭ ٸشٸندە لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸمەن ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق قۇقىق, باسقارۋ جەنە پەداگوگيكا سالالارىنداعى بٸرلەسكەن زەرتتەۋلەردٸ دامىتۋدى كٶزدەيدٸ. بٸز تەجٸريبە مەن زەرتتەۋلەرمەن الماسۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستان مەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بٸلٸم بەرۋ جەنە باسقارۋ مٸندەتتەرٸن شەشۋ ٷشٸن وزىق عىلىمي ەزٸرلەمەلەردٸ بەيٸمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جوبالاردى قاراستىرامىز.
اباي اتىنداعى قازۇپۋ فرانتسييا ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن, اتاپ ايتقاندا, سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتى اياسىندا ون جىلدىق ىنتىماقتاستىق نەتيجەسٸندە بٸرلەسكەن بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىمي جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدا ايتارلىقتاي تەجٸريبە جيناقتادى.
فرانتسييا ەلشٸلٸگٸنٸڭ جەنە بٸزدٸڭ بۇرىننان كەلە جاتقان سەرٸكتەسٸمٸز پۋاتە ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قولداۋىمەن 2024 جىلى ورتالىق ازييانىڭ ەرتٷرلٸ ايماقتارىنان كەلگەن مامانداردى بٸرٸكتٸرٸپ, تەرەڭدەتٸلگەن وقىتۋ جەنە كەسٸبي الماسۋ مٷمكٸندٸگٸن ۇسىنعان فرانتسۋز تٸلٸ وقىتۋشىلارىنا ارنالعان جازعى مەكتەپ تابىستى ٶتتٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى ٷشٸن جازعى مەكتەپ ٶتكٸزۋ بويىنشا فرانتسييانىڭ بەلگٸلٸ عىلىمي ورتالىقتارىمەن جەنە فرانتسۋز سەرٸكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸپ, جوسپارلار قۇرىپ جاتىرمىز. بۇل جوبا بٸزدٸڭ وقىتۋشىلارىمىزدىڭ كەسٸبي قۇزىرەتتەرٸن تەرەڭدەتۋگە جەنە تٷرلٸ عىلىمي سالالارداعى وزىق ەدٸستەمەلەرمەن تانىسۋعا باعىتتالعان.
بٸز ستۋدەنتتەرٸمٸزگە بەلسەندٸ قولداۋ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن فرانتسۋز تاراپىنا شىن جٷرەكتەن العىس ايتامىز. تەك 2020 جىلدان 2023 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە اباي اتىنداعى قازۇپۋ سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتىنىڭ 50-دەن استام ٷزدٸك ستۋدەنتتەرٸ فرانتسييادا, سونىڭ ٸشٸندە لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە باسقا دا بەدەلدٸ فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە وقۋعا گرانتتار الدى. وندا بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەر بەدەلدٸ باعدارلامالار بويىنشا وقىپ, اكادەمييالىق كٶكجيەكتەرٸن كەڭەيتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى.
– «قازاقستان مەن فرانتسييا اراسىنداعى جاڭا سەرٸكتەستٸكتەر وقىتۋشىلار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە قانداي مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى?
– اباي اتىنداعى قازۇپۋ وقىتۋشىلارى مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەرٸ اكادەمييالىق الماسۋلارعا, بٸرلەسكەن عىلىمي جوبالارعا جەنە كەسٸبي تاعىلىمدامالارعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى. لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە فرانتسۋز سەرٸكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن سەرٸكتەستٸك بٸزدٸڭ ماماندارىمىزعا بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىم سالاسىنداعى وزىق تەجٸريبەلەردٸ مەڭگەرۋگە, ٶز قۇزىرەتتەرٸن جەتٸلدٸرۋگە جەنە حالىقارالىق اكادەمييالىق قاۋىمداستىقتارعا بەلسەندٸ قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ – بۇل فرانتسييانىڭ ستراتەگييالىق ايماعىندا ورنالاسقان ٸرٸ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەت, وندا 60 مىڭنان استام ستۋدەنت بٸلٸم الادى, جەنە ونىڭ ٶكٸلدٸگٸ بٸرنەشە قالالاردا ورنالاسقان. لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى سالاسىندا ٷلكەن تەجٸريبەسٸ بار.
2023 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا رەيتينگتٸك 23 شەتەلدٸك ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ فيليالىن قازاقستاندا اشۋ تۋرالى مەلٸمدەدٸ. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارىندا فرانتسييانىڭ ٶكٸلٸ لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ بار, ونىڭ فيليالى قازاقستاننىڭ ەڭ كٶنە جوعارى وقۋ ورنى - اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە اشىلدى. مۇنداي ىنتىماقتاستىق بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن بٸلٸم مەن تەجٸريبەمەن الماسۋعا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى.
– قازاقستاندا لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيليالى مەن قازاق-فرانتسۋز مەكتەپتەرٸنٸڭ اشىلۋى ەلدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە حالىقارالىق ٶزگەرٸستەر ەكەلۋٸ مٷمكٸن بە?
– اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانىنداعى لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ فيليالىنىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن حالىقارالىق بٸلٸم بەرۋ قاۋىمداستىعىنا ينتەگراتسييالاۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. بۇل بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, وزىق حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگٸزۋگە جەنە مەدەني الماسۋدى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدٸ. بٸزدٸڭ ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار بٸرەگەي تەجٸريبە مەن بٸلٸمگە قول جەتكٸزٸپ, بۇل ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا جەنە قازاقستان مەن فرانتسييا اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
–فرانتسۋز سەرٸكتەستەرٸمەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە فرانتسۋز تٸلٸن وقىتۋ باعدارلامالارىن دامىتۋ جوسپاردا بار ما?
–يە, بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتە فرانتسۋز تٸلٸن وقىتۋ باعدارلامالارىن, ەسٸرەسە حالىقارالىق قۇقىق, حالىقارالىق قاتىناستار جەنە شەت تٸلٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸن دايارلاۋ سيياقتى ماماندىقتار بويىنشا دامىتۋ جەنە قولداۋ جوسپاردا بار. بٸز سونداي-اق تٸلدٸك باعدارلامالاردى جەنە مەدەني ينتەگراتسييانى كٷشەيتۋ ٷشٸن فرانتسييادان وقىتۋشىلاردى تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, بۇل فرانتسۋز تٸلٸن ساپالى وقىتۋعا جەنە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەدٸ.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
قوسىمشا دەرەك: لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ – ەۋروپانىڭ جەتەكشٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸ جەنە فرانتسييانىڭ ٷزدٸك 10 ۋنيۆەرسيتٸنٸڭ قاتارىنا كٸرەتٸن ٸرٸ مەملەكەتتٸك جوعارى وقۋ ورنى. 2012 جىلى لوتارينگييا ايماعىنداعى بٸرنەشە جوو–نىڭ بٸرٸگۋٸ نەتيجەسٸندە قۇرىلعان ۋنيۆەرسيتەت كامپۋستارى بٸرنەشە قالادا ورنالاسقان. لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ 9 زەرتتەۋ باعىتى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان 101 اككرەديتتەلگەن زەرتتەۋ ورتالىعىن جەنە 8 دوكتورلىق كوللەدجدٸ, ينجەنەرييا, جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق جەنە ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار, ەكونوميكا, ٶنەر جەنە مەديتسينا سيياقتى تٷرلٸ سالالار بويىنشا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جەنە دوكتورانتۋرا باعدارلامالارىن ۇسىنادى. ەسٸرەسە ماتەريالتانۋ, حيمييا, ەنەرگەتيكا, سونداي-اق مەديتسينالىق جەنە بيومەديتسينالىق زەرتتەۋلەر سالاسىندا وزىق وقۋ ورنى سانالادى.
مۇندا عىلىم مەن تەحنولوگييا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارادى. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸرنەشە زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى فرانتسييانىڭ ۇلتتىق زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن (CNRS, INSERM) تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە ەۋروپالىق زەرتتەۋ جوبالارىنا قاتىسادى. لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ ەلەمنٸڭ 100-دەن استام ەلٸندەگٸ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جەنە زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن ەرٸپتەستٸك ورناتقان.
قازاقستاندا اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دا ٶزٸنٸڭ فيليالىن اشۋ – حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ بٸرٸ. ەسكە سالساق, بيىل قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸ (Université de Lorraine) فيليالىنىڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن اباي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنە 95 گرانت بٶلدٸ. ىنتىماقتاستىق اياسىندا بٶلٸنگەن بٸلٸم گرانتتارىنا سەيكەس, «B018(KZ-FR) - شەتەل تٸلٸ مۇعالٸمدەرٸن دايارلاۋ», «B140(KZ-FR) - حالىقارالىق قاتىناستار جەنە ديپلوماتييا», «B044(KZ-FR)-مەنەدجمەنت جەنە باسقارۋ», «B046(KZ-FR)-قارجى, ەكونوميكا, بانك جەنە ساقتاندىرۋ ٸسٸ», «B047(KZ-FR)-ماركەتينگ جەنە جارناما», «B093(KZ-FR)-مەيرامحانا ٸسٸ جەنە مەيمانحانا بيزنەسٸ» ماماندىقتارى بويىنشا باكالاۆر بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنا ستۋدەنتتەر قابىلداندى.
جاننا جومارت
