“ايماقتىڭ ساياسي جەتەكشٸلەرٸ شىڭجاڭ ٶلكەسٸندەگٸ قۋعىن-سٷرگٸندٸ ايىپتاۋعا باتىلى بارا بەرمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, بۇل مەسەلەدە بەيجٸڭنٸڭ انتيسەپاراتيزمگە قارسى كٷرەسٸن قولدايتىن ورتاق ۇيعارىم بار. قىتايعا دا كەرەگٸ وسى...”, – دەيدٸ نيۆا حانىم.
بەيجٸڭ اراداعى الىس-بەرٸستٸ ساياسي قۇرال رەتٸندە ۇتىمدى پايدالانىپ وتىر. ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ استارىندا ساياسي ىقپالىن كٷشەيتۋ مۇراتى جاتىر.
بيلٸكتەگٸ ەليتانىڭ اۋزىن مايلاپ ٷيرەنگەن بەيجٸڭ ورتا ازيياداعى شەندٸ-شەكپەندٸنٸڭ ەلسٸز جەرٸن جاقسى بٸلەدٸ. ايماقتاعى ساياسي ەليتانىڭ سۇرانىسىن ٶتەپ, قىتايمەن بايلانىستى بيزنەس جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ارقىلى بايلاپ-ماتاپ العان. ياۋدىڭ ايتۋىنشا ورتا ازييا باسشىلارىنىڭ شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸنگە كەلگەندە جۇمعان اۋزىن اشپاي, جاۋاپتان جالتارىپ كەتۋٸ دە سودان.
قىتاي كۋرورتىنىنىڭ تۇراقتى كليەنتٸ كٸمدەر?
قىتاي باسقالارعا قاراعاندا ەرتە قامدانعان. ورتا ازيياعا سوناۋ 90-شى جىلدارى كٶز سالىپ, ساياسي ھەم ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋعا كٶشكەن.
كسرو شەكپەنٸنەن شىققان ايماق ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارى قىتايدىڭ قىمباتتى كۋرورتتارىندا دەمالىپ, اۋناپ-قۋناپ قايتۋدى ەدەتكە اينالدىرعان.
“1990-2000 جىلداردىڭ ارالىعىندا ورتا ازييا ليدەرلەرٸ قىتايعا كٷن قۇرعاتپاي كەلەتٸن. رەسمي ساپاردان بٶلەك, وي سەرگٸتٸپ, بوي جازىپ قايتاتىن.
مەسەلەن ۇزاق جىل ەل باسقارعان نازارباەۆ مەن ەمومالي راحمون سانياداعى قىتايدىڭ دەستٷرلٸ مەديتسينا كۋرورتتارىنا جيٸ كەلەدٸ.
قىتاي ورتا ازييانىڭ رەسمي ٶكٸلدەرٸنە ارنالعان وقۋ باعدارلامالارىن ٶز قالتاسىنان قارجىلاندىرۋدا. ايماقتاعى ەليتانىڭ بٸرازى قىتايدا وقىپ, قىتايدا بٸلٸم العان. بەيجٸڭ وسى ارقىلى ٶزٸنٸڭ ساياسي يدەولوگيياسىن دەرٸپتەپ, ورتا ازييادان كەلگەن شەنەۋنٸكتەرگە بۇدان ٷلگٸ الۋدى ٷگٸتتەۋدە”, – دەيدٸ ساراپشى.
شىڭجاڭداعى قازاقتار? بيلٸك نە ٸستەرٸن بٸلمەي, داعدارىپ وتىر
قىتاي ورتا ازييانى ۋىسىنان شىعارماي, مىقتاپ ۇستاۋدا. ايماقتان نەنٸ قالاسا, سونى الادى. شىڭجاڭ مەسەلەسٸندە ايماق باسشىلارىنىڭ بٸراۋىزدى بولۋىن تالاپ ەتەدٸ. بۇعان ساي ورتا ازييا ەلدەرٸ شىڭجاڭداعى قىسپاققا شىداماي, شەكارانى كەسٸپ ٶتكەن قىتاي ازاماتتارى, ياعني ەتنيكالىق ۇيعىر, قازاق, قىرعىزدى بەيجٸڭنٸڭ سۇراۋى بويىنشا دەپورتاتسييالاۋى تيٸس.
“ايتالىق بٸر توپ ادام شەكارانى زاڭسىز كەسٸپ ٶتٸپ, قازاقستان بيلٸگٸنەن بوسقىن مەرتەبەسٸن سۇرادى دەلٸك. شارت بويىنشا قازاقستان ەلگٸ ازاماتتاردى الدى-ارتىنا قارايلاتپاي, جەدەل كەرٸ قايتارۋى قاجەت. وسى كٷنگە دەيٸن بەيجٸڭنٸڭ قالاۋى قالتقىسىز ورىندالىپ كەلدٸ. تەك سوڭعى جىلدارى بۇعان حالىق قارسى شىعىپ, ەل ٷكٸمەتٸ ەتنيكالىق قازاقتارعا قاتىستى پوزيتسيياسىن سەل-پەل جۇمسارتتى”, – دەيدٸ ساراپشى.
دەل قازٸر قازاق بيلٸگٸ نە ٸستەرٸن بٸلمەي داعدارىپ وتىر. ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا قالعان ساياسي ەليتا قاي جاعىنا جىعىلارىن بٸلمەي دال. بۇلاي تارتسا ٶگٸز ٶلەدٸ, بۇلاي تارتسا اربا سىنادانىڭ كەرٸ. حالىقتىڭ اشۋىنا تيسە قازٸرگٸ ساياسي جٷيەنٸڭ شاڭىراعى شايقالادى, بەيجٸڭنٸڭ كٶڭٸلٸنە كٸربٸڭ تٷسٸرۋگە تاعى بولمايدى.
نيۆا ياۋ ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ قىتايدىڭ سٶزٸن سٶيلەۋدەن ٶزگە امالى جوق دەيدٸ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا بەيجٸڭ ايماقتى باتىسقا قارسى قالقان رەتٸندە پايدالانۋدا. ورتا ازييانى شىڭجاڭداعى قۋعىنداۋعا كٶز جۇما قاراپ, قىتايدىڭ وسى باعىتتاعى پوزيتسيياسىن قۇپتايتىن ساياسي پۋلعا ەنگٸزٸپ جٸبەرگەن.
ورتا ازييا باسشىلارىنا تاپسىرما: قىتايدى سىناۋعا جول بەرمەڭٸزدەر
سٶي دەگەن نيۆا ياۋ بەيجٸڭنٸڭ ايماق ەلدەرٸن دەگەنٸنە كٶندٸرٸپ, قالاعانىن الاتىنىن تاعى بٸر قايتالاپتى.
ورتا ازيياداعى بەلسەندٸ اۋديتورييانىڭ انتيقىتايلىق اكتسييالارى بەيجٸڭگە جاقپاي قالعان كٶرٸنەدٸ. قىتاي بيلٸگٸ ايماقتاعى بەس ەلدٸڭ باسشىسىنان بۇل مەسەلەنٸ ۋاقىت وزدىرماي كەز-كەلگەن جولمەن شەشۋدٸ سۇراعان.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا بۇل بٶگدە ەلدٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە اشىق كيلٸگۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
“ايماقتاعى قىتاي ەلشٸلٸكتەرٸ تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋدٸڭ حاس شەبەرٸ. الدىمەن قىرعىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى بەيجٸڭدٸ قۇبىجىق قىپ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن ەلدٸڭ بٸرٸنشٸ باسشىسىنا شاعىمداندى. قىتاي ساياساتىن سىناعان ساراپشىلاردى قىلمىسكەرگە تەڭەدٸ.
تەجٸكتەگٸ جاعداي دا وسىعان ۇقساس. بۇل ەلدە انتيقىتايلىق پٸكٸر بٸلدٸرۋ قىلمىس جاساعانمەن پارا-پار, سوتتالاسىز. قىرعىزستاندا مۇنداي بەلسەندٸلەردٸڭ بٸرنەشەۋٸ قاماۋعا الىنعان”, – دەيدٸ ول.
ساراپشىنىڭ سٶز اۋانىنا قاراعاندا ۋاقىت ٶتە كەلە قىتايدى سىناۋ تابۋ تاقىرىپقا اينالادى. بەيجٸڭگە “تٸل تيگٸزگەنٸڭٸز” ٷشٸن اباقتىدان بٸر-اق شىعاسىز. قىتاي بيلٸگٸ ورتا ازييا باسشىلارىنان دەل وسىنى تالاپ ەتۋدە.
قىتاي قىسىمىنا ۇشىراعان ەلدەردٸڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. بەيجٸڭ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ شىڭجاڭنان قاشقان ەتنيكالىق قازاقتاردى قابىلداۋىنا قارسى. ولاردى قابىلداۋ ارقىلى بٸزدٸڭ ەل شىڭجاڭداعى رەپرەسسييا تۋرالى قاۋەسەتتٸ راستاپ, باتىس پەن اقش-تىڭ كٷدٸگٸن ۇلعايتا تٷسەدٸ-مىس.
“2010 جىلدان باستاپ قىتايدىڭ رەپرەسسييالىق ساياساتى كەرٸنە مٸندٸ. ٶلكەدەگٸ قۋعىن كٶرگەن از ۇلتتار اتاجۇرتىنان بەزٸپ, قازاقستان مەن قىرعىزستان شەكاراسىن زاڭسىز كەسە باستادى. بٸرقاتارى بوسقىن مەرتەبەسٸن سۇرادى. كٶپشٸلٸگٸ قازاق, قىرعىز شەكاراشىلارىنىڭ قولىنا تٷسٸپ, ٸلگەرٸدەگٸ شارت بويىنشا لەزدە قىتايعا قايتارىلىپ وتىردى. كٶشٸ-قون تالابىنا ساي ولاردان “كٸمسٸڭ?”, “قايدان كەلەسٸڭ? دەپ تە سۇراعان جوق”, – دەيدٸ نيۆا حانىم.
قىتاي تەحنولوگيياسى نەسٸمەن قاۋٸپتٸ?
بەيجٸڭنٸڭ بٸرقاتار تەحنولوگييالىق ٶنٸمٸنەن باس تارتقان اقش-تان باسقالار دا ساباق الۋى تيٸس. نيۆا ياۋدىڭ پٸكٸرٸنشە قىتاي تەحنولوگيياسىن تالعاۋسىز, تالعامسىز تۇتىنا بەرۋ قاۋٸپتٸ.
ايتالىق, “اقىلدى قالا” اتتى قىتاي تەحنولوگيياسى سىرت كٶزگە قاۋٸپسٸز كٶرٸنگەنمەن, ارعى جاعىندا ساياسي استارى بار جوبا.
“بۇل تەحنولوگييا جول قوزعالىسىن قاداعالاۋ مەن جولداعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە ٶتە-مٶتە پايدالى. الايدا تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بارىن ۇمىتپايىق. بەلگٸلٸ بٸر ەلگە مۇنداي تەحنولوگييانى ەنگٸزگەن قىتاي سول ەلدەگٸ حالىق سانىنىڭ ستاتيستيكاسى مەن تۇرعىنداردىڭ بارىس-كەلٸسٸن تٸكەلەي ەفيردە باقىلاپ وتىرادى. بىلايشا ايتقاندا بٶتەن ەلدٸڭ قوعامي-ەلەۋمەتتٸك تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ بەيجٸڭ بيلٸگٸنٸڭ الدىندا جارقىراپ جاتادى.
“اقىلدى قالا” تەحنولوگيياسى قىتايدىڭ ەسكەري جوباسى. وسى تەحنولوگييانى قولدانا وتىرىپ بەيجٸڭ كەز-كەلگەن ەلدٸڭ كيبەركەڭٸستٸگٸن تالقانداي الادى. كٶشەدەگٸ كەز-كەلگەن باعدارشامدى سٶندٸرٸپ, كٶلٸك اپاتىن نەمەسە ۇزىن-سونار كەپتەلٸس تۋعىزۋى مٷمكٸن.
مۇنىڭ بەرٸن قىتاي ۇيىمداستىرعانىن تۇرعىنداردىڭ قاپەرٸنە دە كٸرمەيدٸ…”, – دەيدٸ ياۋ.
سوندىقتان دا ورتا ازييا ەلدەرٸنە ٶزٸنٸڭ وسى باعىتتاعى تٶل تەحنولوگيياسىن ەزٸرلەۋ قاجەت دەگەن كەڭەس بەرٸپ وتىر. الايدا ايماق باسشىلارىنىڭ بۇعان قۇلاق اسۋى ەكٸتالاي. بەيجٸڭنٸڭ ايتقانىنان شىقپايتىن ورتا ازييا قىتايدا جاسالعان تەحنولوگيياعا تەۋەلدٸ بولىپ قالعان. اقش پەن باتىستىڭ بايبالامى ايماق ەلدەرٸن اينالىپ ٶتكەن تٷرٸ بار.
“ورتا ازييا قىتاي تەحنولوگيياسىن دەل بٷگٸنگٸ قارقىنمەن تۇتىنار بولسا, كٷندەردٸڭ كٷنٸ باس ەركٸندٸگٸنەن ايىرىلادى. قۇپييا مەلٸمەتتەر بەيجٸڭنٸڭ قولىنا ٶتٸپ, ايماقتاعى كيبەر قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى زاڭ جوبالارى قىتايدىڭ قالاۋىن ەسكەرٸپ قابىلدانادى”, – دەيدٸ نيۆا ياۋ.
ساراپشى سٶز ەتٸپ ٶتٸپ وتىرعان جايتتى ساياساتتا “جۇمساق كٷش” دەپ اتايدى. ورتا ازييا ەلدەرٸ ەل ەزٸر مۇنىڭ سالدارىن تولىقتاي سەزٸنە قويعان جوق. ەلبەتتە قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى تەك بٸرجاقتى باعالاۋعا بولماس.
نيۆا حانىمنىڭ ايتۋىنشا بەيجٸڭ بٸرقاتار سالادا كٶرگەن-تٷيگەنٸمەن بٶلٸسٸپ تە وتىر. ايتالىق تٷرٸكمەن جاستارىنا قىتايدا بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاسالعان. جوبانى CNPC مۇناي كومپانيياسى قارجىلاندىرادى. دەل وسى كومپانييا دەمەۋشٸلٸك ەتەتٸن مۇنداي باعدارلاما قازاقستاندا دا بار. CNPC اقتٶبەدە 16 جاستان اسقان بوزبالالارعا ارنالعان ارنايى ستيپەندييا تاعايىنداعان. مۇنى ۇتىپ العان جاستار قىتايدا مۇناي-گاز سالاسى بويىنشا بٸلٸم الىپ, كەيٸننەن قىتايعا تيەسٸلٸ “اقتٶبەمۇنايگاز” كومپانيياسىنا جۇمىسقا تۇرادى.
قاۋٸپ قىتايتانۋشىدان كەلۋٸ مٷمكٸن
وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن قىتايتانۋشى كونستانتين سىروەجكينگە ٷكٸم شىقتى. حاباردار بولارسىزدار. ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ:
“الماتى قالالىق مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق قىلمىستىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ سوت كونستانتين لۆوۆيچ سىروەجكيندٸ "مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساۋ" (175-باپ, 1-بٶلٸم) بابى بويىنشا كٸنەلٸ دەپ تانىپ, 10 جىلعا سوتتادى" دەلٸنگەن حابارلاما تاراتقان.
سىروەجكيندٸ ەسكە العانىمىز بەكەر ەمەس.
نيۆا ياۋ ورتا ازييا ەلدەرٸ قىتايدى مٷلدە تانىمايدى دەپ ەسەپتەيدٸ. قىتايدى جەتە بٸلمەيمٸز. ول تۋرالى مەلٸمەت تىم تاپشى. ال بەيجٸڭ بولسا ۇزاق جىلدار بويىنا ايماقتاعى قىتايتانۋشىمەن قويىن-قولتىقتاسىپ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ…
“ولاردىڭ تامىرىن باسىپ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن سىر سۋىرتپاقتاۋدا. بەيجٸڭ ورتالىق ازييا قوعامىنىڭ قىتاي تۋرالى نە ويلايتىنىن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. قىتاي ىقپالىنداعى سپيكەرلەر ەلبەتتە سىني پٸكٸر بٸلدٸرمەيدٸ.
بەيجٸڭنٸڭ ايماققا قاتىستى وسى كٷنگە دەيٸن سارىمايداي ساقتاپ كەلگەن ۇزاقمەرزٸمدٸ ستراتەگيياسى بار. ول مۇنى ەندٸ-ەندٸ جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸ.
ورتا ازييا مەن بەيجٸڭ اراسىنداعى بايلانىسقا بيىل 30 جىل تولدى. قىتايدىڭ قازٸرگٸ اياق الىسىنا قاراپ, ونىڭ ەرتەڭگٸ جٷرٸسٸن باجايلاي بٸلۋ قاجەت. مەسەلە ايماق ەلدەرٸنٸڭ بۇل تاراپتاعى پايىمى, تانىمى قانداي? ورتا ازييا قىتايدى تانىمايدى. تانىماعاسىن قانداي قاۋٸپ كٷتەرٸن دە بٸلمەيدٸ…”, – دەيدٸ نيۆا ياۋ.
ساراپشى ورتا ازيياداعى كوررۋپتسييانىڭ تامىر جايۋىنا – قىتايدى كٸنەلٸ دەپ سانايدى. ايماقتا جەمقورلانعان ساياساتكەرلەردٸڭ قاۋلاپ كەتۋٸنە بەيجٸڭنٸڭ ەليتاعا باعىتتالعان ديپلوماتيياسى “جەردەمدەسٸپ” وتىر. بۇدان قاراپايىم حالىق جاپا شەگۋدە. بۇل يدەولوگييا ىقىلىم زاماننان بەرٸ ٶزگەرمەگەن, ٶزگەرمەيدٸ دە.
“ەرٸ كەتسە ون جىل ۋاقىت قالدى. ايماق ەليتاسى وسى ۋاقىتتا دەيٸن ەل مٷددەسٸن ەسكەرٸپ, ماڭىزدى شەشٸم قابىلداۋى قاجەت. كەشٸكتٸ ەكەن قىتايعا جۇتىلادى”, – دەيدٸ ياۋ.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
