يەگٸندە ساقالى, ٷستٸندە كٶستەمٸ, باسىندا تاقيياسى بار الپىستان اسىپ, جەتپٸستٸ ەڭسەرٸپ قالعان اقساقال قالتاسىنان ەمييانىن الىپ, قولىما اقشا ۇستاتىپ, «باقىتتى بول بالام» دەپ تٸلەگٸن بٸلدٸردٸ.
باسقا قارييالاردا قالىس قالمادى. بەرەكە بٸرلٸگٸ جاراسقان, ٷلكەندەر وسىلاي سول كەزدەگٸ شاھارىمىزداعى ورتالىق «اعاش مەشٸت» الدىندا جيٸ باس قوساتىن. قۇلشىلىق ٷيٸنە كٶمەگٸن اياماعان, قالامىزداعى «قازاق اۋىلى» اتالىپ كەتكەن اۋداندا ەل اراسىندا بەدەلٸ بار كەنجەباي اتتى قارييا تۇردى.
بٸر كٷنٸ اقساقالدىڭ ٷيٸندە قوناقتا بولىپ, قازاقتىڭ باسىنا تٷسكەن قيىن كەزەڭدەردٸ باسىنان ٶتكەرگەن اتا-ەجەلەردٸڭ ناسيحاتىن تىڭداپ, جيىن سوڭىندا اتامنىڭ نۇسقاۋىمەن «فاتيحا», «ىقىلاس» سٷرەلەرٸن وقىپ, يگٸ جاقسىلاردىڭ اق باتاسىن الىپ, ٷيگە قايتتىم. بۇرىڭعى «كراسنوارمەيسكايا» قازٸر ەسەتنايمانبايۇلى كٶشەسٸندەگٸ اعاش ٷيدٸڭ جانىنان ٶتٸپ بارا جاتقاندا اتام اللابەرگەن قاجى «وسى ٷيدە حاكٸم-حازٸرەت دەگەن ٷلكەن عۇلاما, مەشٸتٸمٸزدە ۇزاق جىلدار باس يمام بولعان ابىز اقساقال تۇرعان دەدٸ.
اتا! ول كٸسٸ كٸم? دەگەن سۇراعىما «حەكٸم ومارۇلى ٶتە بەدەلدٸ, بٸلٸمدٸ دٸن قايراتكەرٸ ەدٸ. 1948 جىلدان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن 26 جىل سەمەي قالاسىنداعى بٸر مۇنارالى "اعاش مەشٸتٸنٸڭ" باس يمامى بولعان, اسىل دٸنٸمٸزدٸ قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستٸك زاماندا ەل اراسىندا ناسيحاتتاپ, سانالى عۇمىرىن حاق جولىنا ارناعان.
ول ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا قاتىسىپ, قولىنا قارۋ الىپ, ەلٸن, جەرٸن جاۋدان قورعاعان باتىر بولعان كٸسٸ بالام. ٷيدە اراب تٸلٸندەگٸ كٶپ كٸتاپتاردى كٶردٸڭ عوي. مٸنە حاكٸم اتاڭ سول اراب, پارسى, كٶنە تٷرٸك, شاعاتاي تٸلدەرٸن جەتٸك بٸلٸپ قانا قويماي, قاعاز بەتٸنە تٷسٸرگەن تاماشا اۋدارماشى بولعان. شەت تٸلدٸ بٸلگەندٸكتەن حالىقارالىق كونفەرەنتسييالارعا قاتىسىپ باياندامالار جاساعان. «دٸن — اپيىن» دەگەن ۇرانمەن حاق دٸنگە جالا جابۋشىلارمەن اشىق كٷرەسٸپ, داق تٷسٸرمەي, يسلامنىڭ دۇشپاندارىمەن ارىستانشا الىسىپ ٷنەمٸ قارسى پٸكٸرٸن باق-نا ماقالا جازىپ قايسارلىق تانىتقان, اقيقات جولدان اينىماي, سەنٸمٸنە بەرٸك دٸن جاناشىرى بولعان تۇلعا» دەپ عۇلاما-عالىم جايلى ەڭگٸمەسٸن جالعاستىرىپ, «ولاردىڭ حالىق ٷشٸن, دٸن ٷشٸن جاساعان ەرەڭ ەڭبەگٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەر تۇستان يسلامنىڭ جاۋلارى بالاعىنا جارماسقاندا, بٸلٸمٸمەن جاۋاپ قايتارىپ, سابىرمەن جەڭە بٸلدٸ.
دٸنگە بار عۇمىرىن ارناعان جان يەسٸنٸڭ ٶمٸرٸ ٷلگٸ-ٶنەگەگە تولى»دەپ, عۇلاما-عالىم, دٸن قايراتكەرٸ حاكٸم ومارۇلىنىڭ ٶمٸربايانىمەن تانىستىعىم وسىلاي باستالعان ەدٸ. بٸر مۇنارالى «اعاش» مەشٸتٸندە حاكٸم حازٸرەتتەن كەيٸن ۇزاق جىل باس يمام بولعان اتام اسىل دٸنٸمٸزدٸ ناسيحاتتاۋعا بار كٷش جٸگەرٸن, بٸلٸمٸن ارناعان جانداردى ٷنەمٸ جىلى ىقىلاسپەن ەسكە الىپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ولاردىڭ ٶلشەۋسٸز ەڭبەگٸن جاماعاتقا ناسيحات ەتٸپ جەتكٸزٸپ وتىردى.
يە «جاقسىنىڭ اتى ٶلمەيدٸ قاشاندا». قازاق «ۇيادا نە كٶرسەڭ, ۇشقاندا سونى ٸلەرسٸڭ» دەيدٸ. حاكٸم –حازرەتتٸڭ اتاسى قوسدەۋلەت قاجى كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن. 19-عاسىردىڭ اياعىندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ, مەدرەسە سالىپ, ەلدٸڭ ساۋاتىن اشۋعا كٶپ كٷش جۇمسادى.
تەكتٸ ەۋلەتتٸڭ جالعاسى بولىپ 1906 جىلى بۋرابايدىڭ باۋرايىندا اتاسى قوسدەۋلەتتٸڭ اۋىلىندا حاكٸم ومارۇلى دٷنيەگە كەلەدٸ. الدىمەن وماردىڭ ۇلى اتاسىنىڭ مەدرەسەسٸنەن بٸلٸم الىپ, كٶكشەتاۋداعى ورىس مەكتەبٸندە وقۋىن جالعاستىرادى. حالىق جاۋىنىڭ بالاسى بولعاندىقتان تار جول تايعاق كەشٸپ, بٸراق مۇراتىنان تايماي, حاق دٸنگە ەرەكشە كٶڭٸلٸ اۋىپ, حالىق اراسىندا دۇرىس ناسيحاتتالۋىنا نازار اۋدارادى. بٸلٸمدٸلٸگٸ مەن شارياتتى جەتٸك مەڭگەرگەنٸنٸڭ ارقاسىندا سول كەزدەگٸ سوۆەت وداعى كەزٸندەگٸ جالعىز بۇحارا قالاسىنداعى «مير اراب» مەدرەسەسٸنٸڭ حەكٸم-حازرەتتٸ مەملەكەتتٸك ەمتيحان كوميسسيياسىنىڭ تۇراقتى مٷشەسٸ ەتٸپ سايلاعان. سونداي-اق قازاقستان بويىنشا مەشٸتتەر جۇمىسىن باقىلايتىن رەۆيزييا كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ ادال قىزمەت اتقاردى. وسى ەكٸ قىزمەتتٸ 26 جىل بويى ابىرويمەن اتقاردى. ول قوعامدىق قىزمەتكەدە ەسٸرەسە بەيبٸتشٸلٸك قورعاۋدىڭ بٷكٸلەلەمدٸك قوزعالىسىنا اتسالىسقان ەڭبەگٸ دە زور. 1956 جىلى ٷندٸستان استاناسى دەلي قالاسىندا ەدەمدٸك بەيبٸتشٸلٸكتٸ قورعاۋ قارۋسىزداندىرۋ تۋرالى كونگرەسكە ورتا ازييادان تەك سەمەيدەن حاكٸم ومارۇلىمەن سول كەزدەگٸ باس مٷفتي زيياۋدين باباحانوۆ قاتىسۋعا رۇقسات الدى. بۇل حاكٸم اقساقالدىڭ بٸلٸمٸنٸڭ جوعارى, ەل اراسىندا ابىرويلى ەكەنٸن كٶرسەتسە كەرەك. تٸپتٸ ەلٸمٸزگە شىعىس ەلدەرٸنەن كەلەتٸن دەلەگاتتاردى كٷتٸپ الۋ, شىعارىپ سالۋ كەزٸندە حاكٸمدٸ سەمەيدەن ارنايى الماتىعا شاقىرتىپ, الدىرىپ وتىرعان ەكەن.
ول قاراپايىم ٶمٸر سٷرٸپ, اق جولدان اينىماي, اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ ادال قىزمەتشٸسٸ بولدى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن شاريات جولىن بەرٸك ۇستانىپ, اقيقاتتان الىستامادى. ٶزٸنٸڭ ٶسيەتٸندە: "مەنٸڭ باسىما كٸرپٸشتەن, نە اعاش, نە تەمٸردەن شارباق تال سوقتىرىلماۋىن تاپسىرامىن. بۇعان شاريعاتتان رۇقسات جوق. ۇزاتىپ دەلەلٸن جازۋدىڭ قاجەتٸ جوق. اتىمىز جازىلىپ بەلگٸگە تاس قويىلسا بولدى. ونىڭ رۇقساتى بار. بەلەنگە-تٷگەنگە ٸستەلٸپتٸ دەپ ولاردان ٷلگٸ الماڭىزدار" دەپ امانات ەتٸپ قالدىردى.
حاكٸم –حازٸرەت ومارۇلى 1974 جىلى تاشكەنت قالاسىندا يمام ەل-بۋحاريدٸڭ 1200 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا بايانداما جاساۋعا دايىندالادى. بٸراق جاراتۋشىنىڭ قالاۋىمەن ول كٷنگە جەتە الماي, 2-شٸ تامىز كٷنٸ بۇل دٷنيەمەن قوشتاسادى. بەلگٸلٸ دٸن قايراتكەرٸ, ۇزاق جىلدار سەمەي قالاسىندا بٸر مۇنارالى "اعاش" مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى بولعان, ەل اۋزىندا حەكٸم-حازٸرەت اتانىپ, سانالى عۇمىرىن حاق دٸندٸ ناسيحاتتاۋعا ارناعان عۇلاما-عالىمنىڭ ەسٸمٸ, ٸزگٸ جولىدا ەش ۇمىتىلماق ەمەس.
P/S: ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ سەمەي شاھارىنىڭ دالنىي اۋدانىندا قۇرىلىسى 2019 جىلى باستالعان بٸر توپ كەسٸپكەرلەردٸڭ قاراجاتىنا 400 ادامعا ارنالعان مەشٸت جەنە 40 بالاعا دايىندالعان جاتىپ وقيتىن قايىرىمدىلىق مەكەمەسٸ بوي كٶتەردٸ. ولار ٷشٸن جاتاقحانا, اسحانا, وقۋ بٶلمەلەرٸ قاراستىرىلعان. مەشٸتكە حاكٸم حازٸرەت ومارۇلىنىڭ اتى بەرٸلدٸ. مەدرسەدە جاسٶسپٸرٸمدەر بٸلٸم الىپ, بولاشاقتا قۇراندى تولىق جاتقا بٸلەتٸن قاريلاردى دايىنداۋ كٶزدەلٸنگەن. يگٸ شاراعا باس مٷفتيٸ ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلى, سەمەي قالاسىنىڭ باس يمامى اسقار ەبٸتايۇلى, حاكٸم ومارۇلىنىڭ ۇرپاقتارى, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
