ٶز الدىمىزعا جەكە مەملەكەت بولىپ, ازاتتىق الىپ, تەۋەلسٸز ەل بولعانىمىزعا بيىل 30 جىل. الايدا قازٸرگٸ كەزدە جاھاندانۋ ەلەمٸندە ٸس جٷزٸندە, شىن مەنٸندە تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر قالمادى. بارلىعى بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸ. كەيبٸرەۋلەرٸ كٶپ, ال كەيبٸرەۋلەرٸ از.
ەر تٷرلٸ سالالاردا, سونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكادا ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنەن بٶلشەكتەپ ايىرىلعان كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ قاتارىندا بولۋى قازاقستاننىڭ وسى جاعدايداعى ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ.
نەتيجەسٸندە قازاقستان سوناۋ 90 جىلدارى ۋەدە ەتٸلگەندەي ازييانىڭ جاڭا جولبارىسى ەمەس, قاعاز جٷزٸندەگٸ جولبارىس بولدى.
ەلدە ورتا تاپقا قاراعاندا كەدەي تاپ ٶكٸلدەرٸ كٶپ. بٸز 30 جىلدا تەك شيكٸزات ەكونوميكاسىن قۇردىق. دجون روكفەللەردٸڭ «ەلەمدەگٸ ەڭ جاقسى بيزنەس – جاقسى باسقارىلاتىن مۇناي كومپانيياسى.
ەكٸنشٸ ورىندا -ناشار باسقارىلاتىن مۇناي كومپانيياسى», - دەگەن سٶزدەرٸ ارنايى قازاقستان ٷشٸن ايتىلعانداي.
ودان دا سوراقىسى – قىمبات باعالاناتىن شيكٸزات بولعان جاعدايدا باسشىلىقتىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ ماڭىزدى ەمەس بولۋى.
تەك قاعاز ٷيٸندٸسٸن تۋدىرعان ەلدٸڭ دامۋىنا باعىتتالعان اياقتالماعان كٶپتەگەن باعدارلامالار, تۋىستىق ەكونوميكا جاعدايىنداعى بەسەكەنٸڭ جوقتىعى, تيٸمسٸز بيۋروكراتييالىق اپپاراتتىڭ ادال كەسٸپكەر مەن ٶندٸرۋشٸنٸڭ ورنىنا باستى ويىنشى بولۋى, ۋاقىت پەن رەسۋرستاردى قۇرتقان كوررۋپتسييا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ.
30 جىل ٶتسە دە بٸز بولاشاقتاعى كٷن استىنداعى ورىن ٷشٸن تالاسقا دايىن ەمەسپٸز, سول سەبەپتٸ بٸزدٸڭ ەكونوميكا ٸرٸ جەنە تابىستى ەكونوميكالى ەلدەردٸڭ تەك قوسىمشاسىنا اينالۋ قاۋپٸ بار.
ال مۇنداي جاعداي ەرقاشاندا بولاشاق ٷشٸن قاۋٸپتٸ.
ٶيتكەنٸ, بٸز ٶتكەن 30 جىلدا ۋاقىتتى, مٷمكٸندٸكتٸ, ەلگە دەگەن حالىقتىڭ سەنٸمٸن دە جوعالتساق, الداعى 30 جىلدا ەلدٸڭ ٶزٸنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مٷمكٸن.
ەجەلگٸ گرەك تاريحشىسى پوليبيي بولاشاق ەرقاشان قازٸرگٸدەن جاقسىراق بولىپ كٶرٸنەدٸ دەپ سەنگەن. بٸراق بٸزدە بولاشاق, كەرٸسٸنشە, قازاقستاندىقتاردى بالالارىن نە كٷتٸپ تۇر دەپ الاڭداۋمەن ٶمٸر سٷرۋدە.
ولار قاي ەلدە ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷر بولادى جەنە ٶمٸردٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىندا قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولادى?
بۇل الاڭداۋشىلىق قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن بٸلٸمدٸ, كرەاتيۆتٸ جەنە قابٸلەتتٸ جاستاردىڭ قازاقستاندا بولاشاعىن كٶرمەي, شەت ەل اسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ «بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن» باسقا ساياسي جەنە باسقا سالالاردا قولدانۋعا تۋرا كەلۋدە. ال اقىلدى ادامسىز كەز كەلگەن ەلدٸڭ بولاشاعى بولمايدى.
ەكونوميست راحىمبەك ەبدٸراحمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸلٸمدٸ جانداردىڭ باسقا مەملەكەت قونىس اۋدارۋىنان 50 ميلليارد دوللاردان استام قارجىنى جوعالتتىق.
30 جىل - قاي جەرگە كەلگەنٸمٸزدٸ جەنە بٸزدٸ نە كٷتٸپ تۇرعانىن تٷسٸنۋ ٷشٸن ٶتكەنگە ەنتۋزيازمسىز كٶز تاستاۋعا جاقسى سەبەپ.
بەلگٸلٸ قازاقستاندىق ەكونوميست الماس چۋكيننٸڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلى مۇناي دەۋٸرٸ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتٸپ, 2040-2050 جىلدارى سۇرانىس تٶمەندەيدٸ.
سونىمەن قاتار, دانييا ٷكٸمەتٸ 2030 جىلعا قاراي ٸشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتارعا تىيىم سالاتىنىن جەنە ەۋروپانى 2050 جىلعا قاراي ەلەمدەگٸ بٸرٸنشٸ كليماتتىق بەيتاراپ كونتينەنتكە اينالدىرۋعا ەو-نىڭ باسقا ەلدەرٸن ىنتالاندىرۋدا. بۇل باستامانى ەو-نىڭ باسقا 10 ەلٸ قولدادى.
بٸزدٸڭ قازٸرگٸ شيكٸزاتتىق مەرتەبە – ەرتە مە, كەش پە اياقتالاتىن ترانزيتتٸك كەزەڭ.
سوندا قازاقستانعا ەكٸ جول عانا قالادى. بٸرٸ - «كاۆكاز تۇتقىنى» فيلمٸندەگٸدەي: نە بٸزدٸ احاج-عا اپارىپ, سوسىن يننوۆاتسييالىق دامۋ تويىندا سەرۋەندەيمٸز, نەمەسە بٸزدٸ پروكۋرورعا, سودان كەيٸن سوتقا اپارادى, ەلٸمٸزدٸڭ ەنشٸسٸنە ەشكٸمگە كەرەك ەمەس, جانارماي قۇيۋ بەكەتٸ رەتٸندە ەكونوميكالىق ٶمٸردەن شەتكەرٸ قالۋ جازىلماق.
يننوۆاتسييالىق دامۋعا ەلٸكتەپ ويىن ويناپ جٷرگەندە ۋاقىتتى قۇر بەكەر جوعالتامىز. بٸز مۇناي بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن اينالىپ جٷرگەندە, باسقا ەلدەر تٶرتٸنشٸ ٶنەركەسٸپتٸك رەۆوليۋتسييانى جٷزەگە اسىرۋدا, ال بٸز ونىڭ ٶنٸمدەرٸن تەك يمپورتتايتىن بولامىز.
مىسالى, جاقىندا بريتاندىق Orca Computing كومپانيياسى ەلەمدەگٸ ەڭ كٸشكەنتاي كۆانتتىق كومپيۋتەرلەردٸڭ بٸرٸن جاساعانىن حابارلادى. سونىمەن بٸرگە بۇل كومپانييا ۇلىبريتانييانى كۆانتتىق كومپيۋتەرلەردٸ جاساۋدا ەلەمدٸك كٶشباسشى ەتۋ ماقساتىن جارييالاعان, جەنە ٷكٸمەتتەن دە قارجىلاي قولداۋعا يە بولدى.
بٸر ەزٸلگە سٷيەنسەك, بٸزدٸڭ ەلدە باياعى نانوتەحنولوگييانىڭ ورنىنا سىبايلاس نانوتەحنولوگييا كٶبٸرەك تانىمال.
راسىندا دا, بٸر كەزدەرٸ بٸزدٸڭ الاياقتار دا قازاقستاندى, قازاقستاندىق پلانشەتتەردٸ شىعاراتىن, ونىڭ ٸشٸندە ەكسپورتتايتىن ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالدىرعىسى كەلگەن. بٸراق بەرٸ ەدەتتەگٸدەي اياقتالدى. پرەزيدەنتتٸڭ قاتىسۋىمەن اشىلعان زاۆود جالعان بولىپ شىقتى, كەسٸپورىن باسشىلىعىنا قاتىستى قىلمىستىق ٸس قوزعالدى, ال بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن وسى زاۆود نەگٸزٸندە پلاستيك پاكەتتەرٸن شىعارۋدى ۇيعاردى. شاماسى, بٸزدٸڭ تەحنولوگييالىق بيٸگٸمٸز وسى شىعار.
قازاقستانعا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ينتەللەكتۋالدى, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ورتا اۋاداي قاجەت. بٸراق بٸلٸمدٸ جاندارعا ەشقانداي كەدەرگٸلەر بولماۋى كەرەك.
ايتپاقشى, كەيبٸر ساراپشىلار مەملەكەتتە اقىلدى ەرٸ بٸلٸمدٸ ادامداردىڭ شىنىمەن باعالاناتىنىن كٶرسەتەتٸن كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ مەملەكەتتٸڭ يننوۆاتسييالىق جەنە تەحنولوگييالىق دامۋ دەڭگەيٸن كٶرسەتەتٸن پاتەنتتٸك ستاتيستيكا دەپ سانايدى.
ال عىلىمي-تەحنيكالىق پاتەنتتەردٸڭ سانى بويىنشا قازاقستان كٶپتەگەن ەلدەردەن ەلدەقايدا ارتتا قالدى.
بٸراق ەلەمدە كٶششباسشى مەملەكەت اينالعان مەملەكەتتەردٸڭ مىسالى جەتەرلٸك جاپونييا, پاك چون حي تۇسىنداعى وڭتٷستٸك كورەيا, لي كۋان يۋ دەۋٸرٸندەگٸ سين گاپۋر, تايۆان جەنە باسقا دا ازييالىق جولبارىستار.
ال مۇنداي جەتٸستٸككە جەتۋدەگٸ باستى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ – ەلدٸڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋىن جەكە مٷددەلەرٸنەن جوعارى قويعان مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ بيلٸك باسىندا بولۋى ەدٸ.
ال بٸزگە بيلٸك باسىنداعىلار ٶز بولاشاعىن, بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنٸڭ بولاشاعىن باقۋاتتى, جاڭا تەحنولوگييانى يگەرگەن قازاقستانمەن بايلانىستىرعاندا عانا مٷمكٸن بولاتىنىن ناقتى تٷسٸنەتٸن جاڭا باسقارۋ ستيلٸ قاجەت. ايتپاقشى, كەيبٸر ەكونوميستەر تايۆاندى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ سەتتٸ ٷلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ دەپ سانايدى, ول ەرتٷرلٸ جوبالارعا شاشىراپ قالماي, نەگٸزگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸنە شوعىرلانۋدى جٶن كٶردٸ.
اتاپ ايتقاندا, كومپيۋتەرلٸك چيپتەردٸ ٶندٸرۋدە, ەلەمدٸك ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بٸرٸنە اينالۋى ەدٸ.
ال جاھاندىق ەكونوميكا تۇرعىسىنان قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىن نەمەسە مۇناي-حيمييا سالاسىن دامىتۋمەن قاتار يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار مەن ستارتاپتاردى قولداۋدىڭ بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن ەزٸرلەۋ جەنە سىناۋ جەنە ەنەرگييانى ٷنەمدەۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى ورىنعا يە بولا الادى.
تەحنولوگييالاردى ەنگٸزە وتىرىپ, وسىلايشا جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋدا كرەمنيي القابىنىڭ انالوگىنا اينالۋعا بولار. جەنە جاساعان دٷنيەلەردٸ ەكسپورتتاۋ جەنە وسى سەگمەنتتە عىلىمي-تەحنيكالىق پاتەنتتەر سانىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ.
بۇل جەردە Pinemelon.com باسقارۋشى ديرەكتورى جەنە nFactorial مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ارمان سٷلەيمەنوۆپەن كەلٸسە الامىز, ول كەلەسٸ تريلليون دوللارلىق كومپانييا (Apple-دان كەيٸن) كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بەيٸمدەلۋگە كٶمەكتەسەتٸن يننوۆاتسييالىق ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋشٸ بولادى دەپ سانايدى.
بٸراق ەگەر قازاقستان بۇل سىن-قاتەرلەرگە بەيٸمدەلە الماسا, وندا بۇل كليماتتىق ٶزگەرٸستەر كەدەيلٸكتٸڭ ارتۋىنا, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ, جاڭا اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا ەكەلەدٸ, كٶشٸ-قون اعىندارىنا ەسەر ەتەدٸ, ەكولوگييالىق بوسقىندار سانىن كٶبەيتەدٸ جەنە بەسەكەلەستٸكتٸ كٷشەيتەدٸ, سۋ رەسۋرستارى ٷشٸن بەسەكە پايدا بولادى.
مۇنىڭ بەرٸ بٸرٸگٸپ ەلدەگٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتٸرەدٸ.
