ەزٸربايجان مەمبەتوۆ – 90 جىل
ساحنا ٶنەرiنiڭ قازاقي قاسيەتiن كالىپتاستىرعان ەرi ونى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرگەن كەسەك تۇلعالاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيi ەزەكەڭ – ەزٸربايجان مەمبەتوۆ دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ەلٸمٸزدەگٸ تەاتر ٶنەرٸنٸڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ەڭبەك سٸڭٸرگەن تۇلعالى ازاماتتىڭ بيىل 90 جىلدىق مەرەيتويىن ەل بولىپ اتاپ ٶتۋدەمٸز. مەرەيتوي قارساڭىندا ەزەكەڭنٸڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى كٸتاپتار, تٷرلٸ قويىلىمدار قويىلاتىنى انىق. وسى رەتتە ەزەكەڭنٸڭ ەرۋاعى ريزا ەتۋ نيەتٸمٸن ول كٸسٸنٸڭ قازاق تەاتر ٶنەرٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن وي سارابىنان ٶتكٸزٸپ كٶرۋدٸ جٶن سانادىق.
حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ەرتٸسٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپ, كٶزi تiرiسiندە ەلiنiڭ سىي قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن ەزەكەڭ قازاق تەاتر رەجيسسۋراسىنىڭ تەڭدەسسiز شىڭى بولاتىن.
قازاق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ ەتالونىنا اينالعان مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق دراما تەاترى ٶز باسىنان تٶرت كەزەڭدi ٶتكەردi. ەكiنشi كەزەڭنiڭ سوڭىن الا 1957-60-شى جىلدارى تەاتر ٶمiرiندە ەرەكشە ٶزگەرiستەر ورىن الا باستادى. بۇل كەزدە تەاتردىن بۇعاناسى بەكiپ, قابىرعاسى قاتايىپ ٷلگەرگەن بولاتىن. ال حاديشا بٶكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, نۇرمۇحان جانتۋرين, كامال قارمىسوۆ, زەمزەگٷل شەرٸپوۆا, قاليبەك قۋانىشباەۆ, قاپان بادىروۆ, بيكەن ريموۆا, سەبيرا مايقانوۆا, راقييا قويشىباەۆا تەاتردىڭ تiرەگiنە, ساحنانىڭ ساڭلاقتارىنا اينالىپ ٷلگەرگەن كەز. جوعارى كەسٸبي بٸلٸم العان ەلەمدiك تەاتر تاريحىنان مول حابارى بار, جاڭا كٶزقاراس يەسi, جاس تا بولسا بويىنان قابiلەت قارىمى سەزiلiپ تۇرعان رەجيسسەر ەزٸربايجان مەمبەتوۆتىڭ ٷلكەن ساحناعا كەلۋi دراما ٶنەرiن قۇرمەتتەيتiن قاۋىمدى ەلەڭ ەتكiزبەي قويمادى.
قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك كونسەرۆاتوريياسىنىڭ اكتەرلٸك بٶلiمi مەن تەاتر جانىنداعى ستۋدييانى تامامداگان ف.شەرٸپوۆا, ن.مىشباەۆا, س.ورازباەۆ, ر.سەيٸتمەتوۆ, ە.مولدابەكوۆ, ە.جايسانباەۆ, ت.تاسىبەكوۆا, س.قوجاقوۆا, ب.يماشەۆا سىندى ٷركەردەي تالانتتى جاستاردىڭ كەلۋiمەن تۇسپا-تۇس كەلدi. ەزەكەڭنiڭ جاستار مەن جۇمىس iستەۋi, رەجيسسەرلىق ٶنەر تولعاۋى, جاڭاشىلدىعى ە دەگەننەن-اق كٶرiنiس بەرە باستاعانىن بايقاماي قالعان جان بولمادى» دەيدٸ تەاتردىڭ كٶنەكٶز قارتتارى. ول بٸردەن قۇدiرەتتi ۇجىمنىڭ جاڭا تىنىسىن اشۋعا دەن قويدى.
وسىلاي ٸستەۋگە ول كەزدە تەاتر اكتەرلەرiنiڭ قابiلەتi دە, بٸلٸكتٸلٸگٸ دە, بiلiمi دە, تەجiريبەسi دە كەڭ, مولىنان جەتەتٸنٸن تٷسٸنگەن ەزەكەڭ ەندٸگٸ جەردە قۇلاشتى كەڭگە سەرمەيدٸ. العاشقى جىلدارى جاس اكتەرلەرمەن بەل شەشiپ, بiلەك تٷرە جۇمىس ٸستەگەن رەجيسسەر ٶزiنiڭ قارىمدى iسكەرلiگiمەن قوماقتى نەتيجەلەرگە قولجەتكiزەدi. وسى جىلدارى بiراز جاڭا قويىلىمدار دٷنيەگە كەلiپتi. مىسالى, «انا – جەر – انا», «اباي», «قوبىلاندى», «دون جۋاننىڭ دۋمانى», «اداسقان ۇل», «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ», «ۆەتنام جۇلدىزى». ەرينە, كەزiندە بۇلاردىڭ بەرٸ دە كٶرەرمەننەن, تەاتر ماماندارىنان ٶزiنiڭ لايىقتى باعاسىن العان دٷنيەلەر بولاتىن. شىن مەنٸندە ەلiمiز ٶمiرiندەگi رۋحاني قۇبىلىسقا اينالعان قازاق تەاتر تاريحىندا التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعان قويىلىمدار.
ونىڭ باعىتتى دۇرىس تاڭداعانىن, قاتەلەسپەگەنٸن ۋاقىت كٶرسەتتٸ. «قان مەن تەر», «كٶكتٶبەدەگٸ كەزدەسۋ», «قاراكٶز», «يۋليي تسەزار», «كاريولان» سىندى ونداعان قويىلىمدار ەزەكەڭ رەجيسسۋراسىنىڭ قابiلەت-قارىمىن, مٷمكiندiگiنiڭ ۇشان-تەڭiز ەكەنٸن بارشا جۇرتقا كٶرسەتٸپ بەردٸ. ٶزٸنٸڭ وسىنداي باتىل باستامالارىمەن, سونى سٷرلەۋٸمەن جۇرتتى ەلەڭ ەتكٸزگەن ەزەكەڭ كەيبٸرەۋلەردiڭ ايتقان اناۋ-مىناۋ پiكiرلەرiنە مەن بەرٸپ جاتپاستان ٶزٸ باستاعان ٶنەردiڭ قييالى سوقپاعىمەن ەلٸ قول جەتپەگەن شىڭداردى باعىندىرۋعا بەت الىپ بارا جاتتى.
سول جىلداردى قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسٸ, بٷگiندە تەاتر اقساقالدارىنىڭ بiرiنە اينالعان سەبيت ورازبايدىڭ ايتۋىنشا, قازاق تەاترىنىڭ ەلگە, ەلەمگە تانىلۋى 60-جىلداردان باستالعان كٶرٸنەدٸ. ول رەجيسسەر ەزٸربايجان مەمبەتوۆتىڭ ەڭبەگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.
كەسiبي بiلiمدi مەسكەۋدەن العان ەزەكەڭ ەلگە كەلگەننەن كەيiن رەسپۋبليكانىڭ وبلىس ورتالىقتارىندا كەرەكتٸ سپەكتاكلدەر قويىپ, تەجٸريبە جيناقتايدى.
– «ەزەكەڭنٸڭ ٶزiنە دەيiنگi جەنە ٶز كەزiندەگi رەجيسسەرلەردەن ارتىقشىلىعى نەدە?» دەگەن سۇراق تۋا قالسا, مەن ەش ويلانباستان ەرi قورىنباستان «مەمبەتوۆ ميزانستسەنانىڭ ماشىعى ەدٸ» دەپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدٸم, – دەيدٸ تەاتر ارداگەرٸ سەبەڭ.
ەزەكەڭنiڭ كٶزiن كٶرگەندەردiڭ بەرi دە ونىڭ وسى قاسيەتٸن ەرەكشە نازارعا الىپ جوعارى باعالاعانى تەاتر تاريحىنان بەلگٸلٸ. يە, شىن مەنiسiندە سولاي بولعانىن بٷگiندە تەاتر ەلەمٸ دە مويىنداپ وتىر. وعان كٷمەن جوق. اكتەردiڭ ٶرەسiن, قابiلەتiن دەپ باسىپ تانيتىن رەجيسسەر قاي رٶلگە قانداي اكتەر لايىقتى ەكەنٸن دەل تاۋىپ, تاڭدايتىن, ەش جاڭىلىسقان ەمەس دەپ ەسكە الادى اعا بۋىن اكتەرلەر. ٶيتكەنٸ, كەز كەلگەن سپەكتاكلدٸ ساحنالاماس بۇرىن ونىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ بويلاۋدى, جان-جاقتى زەرتتەۋدٸ, اسىقپاي اپتىقپاي ٶزiندiك زەردە ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ بارىپ, «نارتاۋەكەل» دەپ قولعا الۋدى ەزەكەڭ وقىپ جٷرگەن كەزدٸڭ ٶزٸندە ەدەتكە اينالدىرعانىن اڭعاراسىز. سەبەبٸ, ول سپەكتاكلدٸڭ باستى ماقساتىن, كەيiپكەردiڭ ايتپاق ويىن جەتە تٷسٸنەتٸن. سول ٶزٸ كٶزدەگەن بيiككە جەتۋگە بارىن سالاتىن. «كiمنiڭ قولىنان نە كەلەدi? قارىم-قابٸلەتٸ قانداي? وسىنىڭ بەرٸن مەمبەتوۆ بەس ساۋساعىنداي بiلەتiن» دەپ ەسكە تٷسٸرەدٸ سەبەڭ. دەمەك, ول اكتەر جانىن, بولمىسىن ايتقىزباي-اق ۇققان, تٷسٸنگەن ٷلكەن جٷرەكتٸ ادام.
ەزەكەڭ جايلى ەڭگiمە بولا قالسا, رەجيسسەردiڭ قارا شاڭىراق – اكادەم تەاتردا قويعان العاشقى سپەكتاكلٸ – «بەۋ, قىزدار-اي!» ەسكە ورالادى. ول پەسانى قانابەك بايسەيٸتوۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ بٸرلەسٸپ جازعان ەكەن. قاي جىلدارى ەكەنi ەرينە, ەسiمدە كالماپتى, بiراق, باستى كەيٸپكەر ايسۇلۋدى سۋرەتتەپ ايتقان اقىن جiگiتتiڭ: «ايداي سۇلۋ ايسۇلۋ اسانوۆا, اي استىندا سەنەن قىز اسادى ما? تٷبiندە وسى بولار مىقتى قاتىن, بالانى قوس-قوسىنان ىتقىتاتىن» دەپ ٷزدiككەن ٶلەڭ جولدارى كالىپتى.
– ۇلتتىق تەاتر ٶنەرi تاريحىندا ٶزiم ەرەكشە باعالاعان, ۇستاز تۇتقان رەجيسسەردiڭ بiرi, جاڭاشىل, كسرو حالىق ارتيسٸ, حالىق قاھارمانى ەزٸربايجان مەمبەتوۆ. ەرينە, ەزەكەڭمەن بiرگە ۇزاق جىلدار قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەدٸم. قانشاما قويىلىمدارىما كٶمەگٸ تيدٸ, اعالىق اقىل-كەڭەسiنە قۇلاق استىم. ونىڭ جۇمىس تەسiلدەرiنەن العانىم ۇشان-تەڭٸز, – دەيدٸ رەجيسسەر ەۋبەكٸر راحيموۆ.
ەزەكەڭ ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتىڭ «قان مەن تەرiن» ساحنالاۋ بارىسىندا اۆتوردىڭ سەنiمسiزدiك تانىتقانىنا قاراماستان باستى رٶلدەردiڭ بiرi – سٷيەۋ قارتتى سومداۋدى سەبيتكە تاپسىرۋى اكتەرلەر اراسىندا كٷتپەگەن وقيعا بولعانى سول كەزدەگiلەرگە مەلiم.
سەبەبٸ, سٷيەۋدٸڭ بەينەسٸن سومداۋشى قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسٸ ەلۋباي ٶمٸرزاقوۆ بولسا كەرەك. ەلەكەڭ ناۋقاستانىپ قالادى. جاس اكتەرگە ەگدە كەيiپكەردiڭ مiنەز قۇلقىن, تٷر-ەلپەتٸن, بولمىسىن, جٷرٸس-تۇرىسىن جاساۋ وڭاي ەمەس ەكەنi تٷسiنiكتi. بiراق, اكتەردiڭ بويىنداعى قابiلەت-قارىمىن iشكi سەزiم تٷيسٸگٸمەن ۇعا بٸلگەن ەزەكەڭ جاس اكتەرلەرگە سەنiم ارتىپ, وسىنداي كەسەك تۇلعالى كەيٸپكەرلەردiڭ بەينەسiن جاساۋعا تەربيەلەدٸ.
مiنە, وسىلاي مەمبەتوۆ, شولپان جانداربەكوۆانىڭ دا, حاديشا بٶكەەۆانىڭ دا, سەبيرا مەن بيكەننٸڭ دە, ىدىرىستىڭ دا جەنە بٷگiندە قازاق تەاتر تاريحىندا ەسiمدەرi مەڭگiلiككە التىن ەرٸپپەن جازىلعان ەلگە تانىلعان اكتەرلەردٸڭ باعىن اشتى.
اكادەم تەاترمەن بiرگە ونىڭ باس رەجيسسەرi ەرi كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ ەزٸربايجان مەمبەتوۆتٸڭ دە اتاق-داڭقى اسقاقتادى دەسەم, قاتەلەسپەسپٸن. وداقتى قويىپ, ەلەمدٸ ەلەڭ ەتكiزگەن لاۋرەات قويىلىمداردىڭ سانى جىل ساناپ ەمەس, اي ساناپ ارتا بەردٸ. تەاتر ەرتiستەرiنiڭ بiر توپ شوعىرى ەزەكەڭ تۇسىندا مەملەكەت تاراپىنان ەر تٷرلٸ اتاق-داڭققا يە بولدى.
قازاقستاندى بىلاي قويعاندا كەڭەس وداعى iشiندەگi گاسترولدiك ساپارلار جيiلەدi. مەسكەۋ, ۋفا, قازان, نٶكٸس, بٸشكەك شاھارلارىنىڭ كٶرەرمەندەرiن قازاق دراما ٶنەرٸمەن تاڭداي قاقتىرعان ەزەكەڭ «ەندiگi جەردە ۇلتتىق ايادا قالىپ قويماي ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى ساحنالارىنا شىعۋىمىز كەرەك» دەپ ەرٸپتەستەرٸن قاناتتاندىرىپ ەلەم كٶكجيەگٸنە كٶز تٸكتٸ. وعان مٷمكٸندٸك تە, شەبەرلٸك تە, قابiلەت تە جەتكiلiكتi ەدi.
باستاعان ٸسٸن اياقسىز قالدىرمايتىن ەزەكەڭ مۇحتاردىڭ «اباي», شىڭعىستىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كٷن», ەبدٸجەمiلدiڭ «قان مەن تەر» درامالارىن يران, تٷركييا, مىسىر, سيرييا, فرانتسييا, قىتاي, چەح ەلدەرiنە اپارىپ, قازاق تەاتر ٶنەرiنiڭ شوقتىعى قانداي بيiك ەكەنiن كٶرسەتتٸ.
ەرينە, ەزەكەڭنٸڭ الدىنان داڭعىل جول اشىلىپ جاتپاعانى دا بەلگٸلٸ. ول ۋاقىتتا دا كٶرە الماعان كٷنشiلدەر از بولماعانى شىندىق. ولار ەتەكتەن تارتىپ, توبىقتان قاقتى, بiراق, ساعىن سىندىرا المادى. مىسالى, مەسكەۋگە ەزٸربايجان مەديۇلى ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەتٸن» قويۋعا اپارعان كەزدە ٷلكەن داۋ تۋسا كەرەك.
جاڭا عاسىردىڭ العاشقى جىلدارى ەلوردادا ەكi بiردەي تەاتر بوي كٶتەرگەنٸن بٸلەمٸز. ونىڭ بٸرٸ – قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى دراما تەاتر. اتالعان تەاتردىڭ تٸزگٸنٸ ەزەكەڭە سەنٸپ تاپسىرىلادى. 2001 جىلى مامىر ايىندا وڭتٷستٸك استاناعا كەلگەن گاسترولدٸك ساپارىندا ەزاعاڭمەن كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسكەن ەدٸ. ول كەز ٶزدەرiڭiزگە بەلگiلi ەلiمiز باستان ٶتپەلٸ كەزەڭدi ٶتكەرiپ جاتقان بولاتىن. سول جىلداردىڭ كۋەسٸ بولعان ەزاعاڭنىڭ ويى دا سول دەۋٸرمەن استاسىپ, ساباقتاسىپ جاتۋى دا زاڭدىلىق.
– مەنەن جۋرناليستەر «دراماتۋرگتەرiمiز قازiرگi ۋاقىت نەمەسە زامان كۇبىلىسىن, بٷگiنگi بولمىستىڭ كٶرiنiسiن جاساۋعا نەگە قۇلىقسىز? – دەپ جيi سۇرايدى» دەپ باستاعاندى ەزەكەڭ سوندا ٶز ويىن. – ونىڭ دا جٶنi بار. بٸر كەزدەگi قالامدارى جٷيرiك عابيت مٷسٸرەپوۆ, تاحاۋي اقتانوۆ, شاحماردان قۇسايىنوۆ سىندى اعا بۋىن كلاسسيك دراماتۋرگتەرiمiز ٶمiردەن ٶتتٸ. قازٸر ورتا بۋىندار, كەيiنگi تولقىن جاس قالامگەرلەر جازادى. بٸراق, تاقىرىپتارى ٶتە جەڭٸل. «قىسىلعاننان قىز بولدىق», «ەڭ ەدەمٸ كەلٸنشەك» تاعى سول سيياقتى كومەدييالار.
ساحناعا بۇل دا كەرەك. ونىڭ دا ٶزٸندٸك زاڭى, ٶزiندiك ەدەمi مٷمكiنشiلiگi, كٶركەمدiك كەسكٸن-كەلبەتٸ بار, تۇرلاۋلى جانرلاردىڭ بiرi. درامامەن, تراگەدييامەن قوسا ولاردىڭ دا ساحنادا ٶمiر سٷرۋگە قاقى بار. مٸنە, وسى سالادا قالام تارتىپ, جاڭاعى جۋرناليستەر سۇراي بەرەتٸن بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كٶكەيتەستٸ مەسەلەسiن جىلى جاۋىپ ٷندەمەي وتىر.
مەن ويلايمىن, قازiر مٷمكiن بۇل بiر دەمالىس, ەلدە ويلانۋ, تولعانۋ, وي قورىتۋ كەزەڭi مە? جوق, ەلدە قالامگەرلەرiمiز ٷلكەن بiر شىعارماشىلىق دۋمپۋدiڭ الدىندا ٷنسiزدٸگٸ مە? يە, بۇل جاي تiپتi ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. قازٸر ادامنىڭ ٶزi اڭ-تاڭ. ونىڭ ٷستٸنە كٶبiنە حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸنە, تاريحي جاعدايعا كەتٸپ قالامىز. ابىلايلاردىڭ حان سيياقتى ەل باسقارعان بابا زامانىنا ساياحات جاساپ جاتىرمىز. شىندىعىندا, بiز تاريحىمىزدى قازابالاپ كەتٸپ, بٷگٸنگٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمٸز كٶركەم ساحنادان كٶرٸنبەي قالدى» دەپ ٶز ويىن ورتاعا سالعان ەدٸ.
يە, ەزەكەڭ ٶنەرمەن ٶمٸر سٷردٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاق تەاتر ٶرگە سٷيرەدٸ. بٷگٸنگٸ قازاق تەاترىنىڭ قاندايدا بٸر جەتٸستٸگٸ بولسا, ول ەزەكەڭ سالىپ كەتكەن سٷرلەۋ-سوقپاقتىڭ جەمٸسٸ دەۋگە بولادى. كٶزٸ تٸرٸسٸندە قازاق تەاتىرىن جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرٸپ كەتكەن ەزەكەڭنٸڭ 90 جىلدىق تورقالى مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ٶتٸپ, قازاق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ جەتكەن جەتٸستٸگٸ مەن شىققان بيگٸنە وي جٷگٸرتۋمٸز ارتىقتى ەتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ زامانىنا ٶتە تۋعان دارابوزدىڭ ٶمٸر جولى ٶنەر سالاسىندا جٷرگەن تالانتتى ۇل-قىزدارعا ٷلگٸ-ٶنەگە بولارى حاق.
ورىنباسار دٶڭقاباق, ارتجۋرناليست.
