قازاق قالاي باتا بەرەدٸ?
جاڭبىرمەنەن جەر كٶگەرەر,
باتامەنەن ەل كٶگەرەر.
باتالار تٷرلٸ جاعدايلاردا بەرٸلەدٸ. باتا كٶبٸنەسە ٶلەڭ تٷرٸندە بولادى. قازاقتار باتادان تەك جاقسىلىق كٷتەدٸ. جالپى قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىنىڭ قاي جاعى بولماسىن باتاسىز بولمايدى. باتانى ەدەتتە ٷلكەن كٸسٸلەر بەرەدٸ. ەر ادامدار مەن قاتار ەيەل ادامدار دا باتا بەرەدٸ. باتا نەرەستە دٷنيەگە كەلگەندە, وعان ەسٸم تاڭدالعاندا, بالا تەي-تەي جٷرٸپ تۇساۋىن كەسكەندە, بالانى اشاماي ەرگە وتىرعىزعاندا, بالا مەكتەپكە بارعاندا, جاستار وتاۋ قۇرعاندا, قۇدالىقتا, كەلٸن تٷسكەن كەزدە بەتاشاردا, قوناعاسى كەزٸندە, ەگٸن جينالىپ بٸتكەندە, توي-تومالاقتاردا, حالىق مەرەكەلەرٸندە, ساربازدار جاۋعا قارسى شايقاسقا شىعار الدىندا بەرٸلەدٸ. اقىن, شەبەرلەر ۇستازىنان باتا الادى, باتىرلار دا ٷلكەن ەۋليە كٸسٸلەردەن, بيلەردەن باتا الادى. باتا بەرۋ جاعدايلارى دا تٷرلەرٸ دە ٶتە كٶپ. باتالاردىڭ كٶلەمٸ مەن مازمۇنى دا تٷرلٸ-تٷرلٸ بولىپ كەلەدٸ.
باتا قالاي بەرٸلەدٸ? باتا بەرەتٸن كٸسٸ ەكٸ الاقانىن الدىنا كەۋدە تۇسىندا جايىپ ۇستاپ تۇرىپ باتا بەرەدٸ. باسقالاردا وسىلايشا قولىن جايىپ تۇرادى. باتا بەرلٸپ بولعان سوڭ, كٶپشٸلٸك بەتٸن سيپايدى. باتا تٷرەگەپ تۇرىپ تا, وتىرىپ تا بەرٸلەدٸ. باتا كٷن-تٷن دەمەي جاعدايعا بايلانىستى قاي مەزگٸل بولسا دا, بەرٸلەتٸن بولعان. مىسالى, شايقاسقا بارا جاتقان باتىر رايىمبەك حانكەلدٸۇلىنا اناسى باتانى تٷندە بەرگەن.
قازاق تاريحى باتالار تاريحى دەسە دە بولادى. سەبەبٸ, تاريحي تۇلعالارعا بەرٸلگەن باتالار مەتٸنٸ كٶپتەپ ساقتالعان. «اباي» ەنتسيكلوپەديياسىندا مىناداي مەلٸمەت كەلتٸرٸلگەن: «جەنٸبەك قوشقارۇلى (1693-1752). حالىق اراسىندا شاقشاق جەنٸبەك اتانعان – شاقشاق ٷشٸنشٸ اتاسى. 126 جاستاعى قاراكەرەي سارى ابىزدان, 90 جاستاعى تويعان قارييادان باتا العان. 17 جاستا جاسىندا جەكپە-جەكتە قالماقتىڭ باس باتىرىن ٶلتٸرەدٸ».
اتاقتى اڭىراقاي شايقاسىندا ەرلٸگٸمەن اتى شىققان قويگەلدٸ باتىرعا تٶلە بي بىلاي دەپ باتا بەرگەن ەكەن:
اتالى ۇلدىڭ سٶزٸ بايان-دى,
اتاسىز ۇلدىڭ سٶزٸ شايان-دى.
اتالى ۇل قويگەلدٸم,
ەل ٷشٸن نەدەن اياندى?!
جەلكەسٸن ٷزدٸ سۇم جاۋدىڭ,
دەگەندە قاتەر تاياندى.
ولجا ەپەرگەن ەرٸڭە
سايالات ەلٸم ساياڭدى!
قويگەلدٸم, جاي قولىڭدى,
اللا وڭعارسىن جولىڭدى!...
اتا جولىن قۋعان ۇل
الاشقا ەمسە پانا بول!
ۇلدارىنا اعا بول!
قىزدارىنا پانا بول!
قويگەلدٸم ەمسە قىران بول,
ەل-جۇرتىڭا ۇران بول!
حالىق جادىندا ساقتالعان باتالاردى تٷرلٸ ەدەبيەت كٶزدەرٸنەن جيناپ قۇراستىرىپ كٸتاپ شىعارعان ك.ج.ورازاليننىڭ جيناعىندا باسقا دا باتالار كەلتٸرٸلگەن. سولاردىڭ بٸرٸ جوڭعارلارعا قارسى جورىققا اتتانباق بولعان رايىمبەككە اناسىنىڭ بەرگەن باتاسى:
قولىڭدى جاي قۇلىنىم,
جەردەم بولسىن قۇدايىم.
مەدەت تٸلەپ پٸرلەردەن,
جاراتقانعا جىلايىن.
عايىپ ەرەن, قىرىق شٸلتەن,
اداسسا جولعا سالىپ جٷر,
سىرتىڭنان قورعاپ باعىپ جٷر...
جاۋعا اتتانىپ باراسىڭ,
اناڭنىڭ قۇرتتىڭ شاراسىن.
قالماقتان كەكتٸ الدىرىپ,
جازعايسىڭ كٶڭٸل جاراسىن.
سەسكەنبەي جٷر شىراعىم,
اتاڭا جەتٸپ باراسىڭ.
جاراتقان يە قولداسىن,
جولبارىس بولسىن جولداسىڭ!
قازاق باسقا حالىق ٶكٸلدەرٸنە دە, تٸپتٸ قاراقشىلارعا دا باتا بەرەتٸن بولعان. مىسالى, دومالاق انا ەۋليە اتانعان نۇريلا ماقتىماعزامقىزى ٶز اۋىلىنا كەلە جاتقان قاراقشىلاردى كٶرٸپ, كەمپٸردٸڭ كيٸمٸن كيٸپ وتىرا قالادى. جٶن سۇراعان قاراقشىلارعا جىلقىعا دا, جىلقىشىلارعا دا تيمەۋٸن ەسكەرتەدٸ. بٸراق ولار دومالاق انانىڭ ايتقانىن تىڭداماي جىلقىنى قۋىپ كەتەدٸ دە, تاسىپ جاتقان بورالداي ٶزەنٸنٸڭ تايازداۋ جەرٸنەن ٶتپەك بولعاندا سۋعا كەتٸپ قالا جازداپ, ەرەڭ دەگەندە جاعاعا شىعادى. سودان سوڭ, دومالاق انانىڭ تەگٸن ادام ەمەستٸگٸن سەزٸپ, قايتىپ بارىپ, كەشٸرٸم سۇرايدى. سوندا دومالاق انا:
– ەندەشە قولدارىڭدى جايىڭدار!
قۇداي وڭداسىن, ەرۋاق قولداسىن!
ادال جٷرٸپ, ادال تۇرىڭدار
الدارىڭنان جارىلقاسىن! –
دەپ باتا بەرٸپتٸ.
قازاقتىڭ بەلگٸلٸ جازۋشى سەبيت مۇقانۇلى «ٶمٸر مەكتەبٸ» اتتى ٶمٸرباياندىق شىعارماسىندا حالىققا كەڭ تانىمال «گەككۋ» ەنٸن شىعارعان ەنشٸ-كومپوزيتور ٷكٸلٸ ىبىرايعا قاتىستى مىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتٸرگەن:
«بۇرىن اتىن دا ەستيتٸن, ٶلەڭدەرٸ مەن ەندەرٸن دە ەستيتٸن تايجان, اتاقتى ىبىراي اقىن ساندىبايۇلىنىڭ تۋعان جيەنٸ بوپ شىقتى. ونىڭ – شەشەسٸ بوپىش ىبىرايدىڭ بٸر ەكە, بٸر شەشەدەن تۋعان اپاسى ەكەن. تايجاننىڭ تٷر-تۇلعاسى دا, بەت بەينەسٸ دە اۋماعان – ىبىراي... ىبىراي جەڭٸلتەك, وينارقى, قالجىڭباس نە ايتسا دا, ٶلەڭدەتٸپ ۇيقاستىرا سٶيلەيتٸن ساۋىققوي, كٷلەگەش. تايجاننىڭ دا مٸنەز-قۇلقى سونداي...
تايجان كٸشكەنە كٷنٸنەن سايقىمازاق, جىندىلاۋ بوپ ٶسكەن, ەركٸمدٸ ٶلەڭمەن سىقاقتاپ, مازا بەرمەيتٸن بولادى. ون بەس, ون التى جاسقا جەتكەن شامادا ول تٸپتٸ قۇتىرىنىپ, ماڭايداعى ەلدٸڭ مازاسىن الادى. جۇرت ونى «جىنداندى» دەپ بايلاپ تاستايدى. بٸراز ۋاقىت جاتقاندا ٷيٸنە سٶزٸ تىڭداۋلى ەلدەكٸم كەپ تٷسەدٸ دە:
– بۇنىكٸ جىن بولماۋ كەرەك, ناعاشىسى ىبىراي اقىننىڭ ەرۋاعى
قونعان بولۋى كەرەك. ىبىرايدان باتا السا, جىنى جازىلادى, بۇنى سوعان جٸبەرۋ كەرەك, – دەيدٸ.
مەزگٸل قىس باستالعان شاق ەكەن... ىبىرايدىڭ مەكەنٸ «جامان جالعىزتاۋ» وسى جولدىڭ ٷستٸندە بولادى. ەكەسٸ تايجاننىڭ «بارمايمىن» دەپ بايبالام سالۋىنا قاراماستان, كيٸزگە بٶلەيدٸ دە, كٸرەشٸگە قوسىپ, ىبىرايعا جٸبەرەدٸ.
ىبىرايدان «باتا العاننان» كەيٸن تايجاننىڭ «جىنى» جازىلىپ, اقىن بولادى. الداعى جىلدىڭ جازىندا ىبىراي ونى ٷيٸرٸنە قوسپاق بوپ كٶشكەن ەلمەن الىپ جٷرەدٸ. ناعاشىسى اتالعان قاراۋىل رۋىنان دا, تۋعان ناعاشىسى ىبىرايدان دا زور سىي-قۇرمەت كٶرگەن تايجان, راقمەت رەتٸندە:
– حالقىم سٷيٸپ, اتىمدى قويعان تايجان,
ەگٸز تۋعان انادان ارعىن, نايمان.
وسى ارادان بٶتەن ەش جۇمىسىم جوق,
باتا العالى كەلٸپ ەم ىبىرايدان.
بٸرٸڭ ەمەس, بەرٸڭ دە ناعاشىمسىڭ,
سازداي جەرگە ٶربٸگەن اعاشىمسىڭ.
وسى جولى تايجاندى سىيلاپ جٸبەر,
بۇدان بىلاي تايجاننىڭ باعى اشىلسىن.
حالقىم سٷيٸپ اتىمدى قويعان تايجان,
ەگٸز تۋعان انادان ارعىن, نايمان.
ون ەكٸ اتا – قاراۋىل, – سەگٸز اتا – دەۋٸت,
جيەنگە ۇمىتپايتىن تيدٸ پايداڭ.
دەپ العىس ايتادى».
حالىقتىڭ مەرەكەلەردە بەرٸلەتٸن باتالار دا بار. مىسالى «ناۋرىز» مەرەكەسٸندە باتا بىلايشا بەرٸلەدٸ:
نيەتتەرٸڭ اق بولسىن,
ناۋرىزدىڭ اقشا قارىنداي.
باستارىڭا باق قونسىن,
شاشتارىڭنىڭ بارلىق تالىنداي!
ساناسى اسىل ادامنىڭ,
كٶڭٸلدە كٸرٸ قالماسىن.
قۇتى قاشىپ جاماننىڭ,
جاقسى تاپسىن جالعاسىن!
تىنىش بولسىن دالامىز,
تٷگەل بولسىن نۋىمىز.
تازا بولسىن اۋامىز,
تۇنىق بولسىن سۋىمىز.
قايعى-ۋايىم جوق بولسىن,
ورالماسىن كەز ٶگەي.
ىرىسىمىز كٶپ بولسىن
بٷگٸنگٸ ناۋرىز كٶجەدەي.
ٷلكەندەر ناۋرىز مەرەكەسٸ كەزٸندە ناۋرىز كٶجە پٸسٸرگەن كەلٸنشەكتەرگە ريزاشىلىق باتاسىن بەرەتٸن بولعان:
كٶجە ٸستەگەن كەلٸندەر,
كٶپكە جاقىن ەلشٸ بول,
بوزتورعايداي تٶلشٸل بول,
ور قويانداي كٶزدٸ بول,
ادام تاپپاس سٶزدٸ بول!
قازاق جاڭا ايعا دا باتا بەرگەن:
ٶتكەن اي ٶزٸمەن كەتسٸن,
تۋعان اي جارىلقاسىن,
اياز ەلٸن بٸلٸپ,
كٷنەكەي كٷن جارلىقاسىن!
ۇلى سۋرەتشٸ ەبٸلحان قاستەيۇلىنىڭ شاڭىراعىندا قوناقتا بولىپ, جۇبايى ساقىش اپانىڭ قولىنان شاي ٸشكەنٸم بار. تاڭعى شەيدەن سوڭ اپامىز بىلاي دەپ باتا جاسادى:
قۇداي جولدى وڭداسىن,
ەش جاماندىق بولماسىن.
دەنساۋلىعىمىز زور بولسىن,
داستارحانىمىز مول بولسىن!
كەيبٸردە جاسى كٸشٸ سىيلى ادامدار ٷلكەندەرگە باتا ايتاتىن بولعان. اقىن فاريزا وڭعارسىنقىزى قارييالارعا بىلاي دەپ باتا بەرگەنٸ بەلگٸلٸ:
تٷندەرٸڭ تىنىش بولسىن,
ٷيلەرٸڭە ىرىس تولسىن.
كەلٸندەرٸڭ ەستٸ بولسىن,
ۇلدارىڭ سەستٸ بولسىن.
بالالارىڭ قۋانىش ەكەلسٸن,
نەمەرەلەر جۇبانىش ەكەلسٸن.
ورىندارىڭ تٶر بولسىن,
داستارحاندارىڭ مول بولسىن.
قاتارلارىڭ كٶپ بولسىن,
ۋايىم-قايعىلارىڭ جوق بولسىن.
جاستاردىڭ قازاسىن كٶرمەڭدەر,
زۇلىمداردىڭ جازاسىن كٶرمەڭدەر!
ەلٸڭدە بٸرلٸك بولسىن,
جاراستى تٸرلٸك بولسىن!
باتا ەرقاشان ادامنىڭ جانىنان تابىلادى. ٷلكەن ادامدار كٶڭٸلٸ تٷسسە, بەيتانىس كٸسٸلەرگە دە باتا بەرەدٸ. بٸردە اۆتوبۋس ايالداماسىندا جالعىز وتىرعان بٸر اقساقالمەن امانداستىم. قاسىمدا كٸشكەنتاي ۇلىم بار ەدٸ. ەلگٸ قارييا ماعان قاراپ:
– مەن تٷركٸستان قالاسىندا تۇرامىن, قازٸر زەينەتكەرمٸن. بالاڭا باتا بەرەيٸن, – دەدٸ.
ۇلىمدى الدىما الىپ, قارييانىڭ قاسىنا وتىرى, الاقانىمدى جايدىم. ول كٸسٸ ۇلىما كٶپتەگەن جاقسى تٸلەكتەر ايتىپ, باتاسىن بەردٸ. ٷيگە كەلگەن سوڭ, كٷندەلٸگٸمە بولعان جاعدايدى جازىپ قويدىم. قازٸر ۇلىم جيىرما تٶرتتە, ٶز ورنىن تاۋىپ قوعامعا پايداسىن كەلتٸرٸپ جٷر. ونىڭ وسىنداي بولىپ جٷرگەنٸنە سول بٸر اقساقالدىڭ بەرگەن باتاسىنىڭ دا وڭ ەسەرٸ بولعانىنا سەنٸمدٸمٸن.
قازاق باتاسى قوعامنىڭ دۇرىس دامۋىنا, سول قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ دۇرىس جٷرۋٸنە ەسەرٸ ٶتە زور. باتالاردى ٷلكەن كٸسٸلەر شىعارادى. باتا بەرۋشٸ ٷلكەندەردٸڭ باتالارىندا ٶز زامانىنىڭ ٶمٸر تىنىسى كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرعان. بۇل ٷردٸس بٷگٸندە دە ٶز جالعاستىعىن تابۋدا. وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن بٸر جيىندا بەلگٸلٸ اقىن ورازاقىن اسقار قارييانىڭ باتاسىن ەستٸدٸم:
ەلباسىمىز الىستى كٶرسٸن,
ەل-جۇرتىمىز تابىستى بولسىن.
قىزدارىمىز سۇلۋ,
ۇلدارىمىز نامىستى بولسىن!
كٶرشٸلەرٸمٸز تىنىش بولسىن,
تاڭداعانىمىز جۇمىس بولسىن.
مالىمىز تٶلدەپ, ەگٸنٸمٸز كٶكتەپ,
داستارحانىمىزعا ىرىس تولسىن!
نارىق قالتانى قاقپايتىن بولسىن,
تەڭگەمٸز تەڭدٸك ساقتايتىن بولسىن.
قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى
قازاقشا سٶيلەپ, العا اتتايتىن بولسىن!
سوعىستىڭ بەتٸ بولسىنشى ەرٸ,
رەنجٸمەسٸن ٶمٸرٸنە كەرٸ.
باۋىر ەتٸمٸز بالالار تٷگٸل,
ساتىلماسىن قۇس بالاپاندارى!
مەدەنيەتٸمٸز مەندٸ بولسىن,
تۇرمىسىز سەندٸ بولسىن.
بەرٸن ايت تا, بٸرٸن ايت,
دەربەستٸگٸمٸز مەڭگٸ بولسىن!
قازاق حالقى – ٶز ەدەت-عۇرىپتارىن سيلايتىن حالىق. جاس ۇرپاقتى تەربيەلەۋدە ٷلكەن ماڭىزدى ورىن الاتىن باتالار ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسا بەرمەك.
بەردالى وسپان, مەدەنيەتتانۋشى.
