بالا تەربيەسٸ: دەستٷر جەنە اۋىز ەدەبيەتٸ
جاس ۇرپاقتى تەربيەلەۋدە اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ ٶلەڭ-جىر, تاقپاق, جاڭىلتپاش, ەرتەگٸ, ماقال-مەتەل, جۇمباقتار, شەشەندٸك سٶزدەر, تيىم سٶزدەر, ساناماقتار ەر تەربيەشٸنٸڭ جۇمىسىندا نەگٸزگٸ ورىن الۋى تيٸس. وسى سالالاردى بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي جەنە ولاردى جالىقتىرىپ المايتىنداي ەتٸپ, بويلارىنا سٸڭٸرۋ ەرٸ ولاردىڭ تٸلدەرٸن دامىتۋ ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, سەبي جاستان باستاپ بالالارعا ەرتەگٸ تىڭداتىپ, حالىق اۋىز ەدەبيەتٸمەن سۋسىنداتۋ كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ويىنىڭ ۇشقىرلىعىنا, تٸلٸنٸڭ بايلىلىعىنا, سانا – سەزٸمٸنٸڭ ٶسٸپ دامۋىنا كٶپ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
حالىقتىق تەلٸم-تەربيەدەگٸ ساناماقتار بالانى تەز ساناۋعا جەنە دە اۋىزشا ەسەپتەردٸ تەز ٷيرەنۋگە تەربيەلەيدٸ. «ويلايىق تا, وينايىق», «شەشەندٸككە باۋلۋ», «ويناي بٸل, ويلاي بٸل», «سەرگٸتۋ جاتتىعۋلارى», «ەدەمٸلٸك, ەدەپتٸلٸك» اتتى كٸتاپشالار 5-6 جاستاعى بالالارمەن ويىن تٷرٸندە ٶتكٸزٸلەتٸن ساباقتا قولدانۋعا بولادى.
ساناماقتى حالىق نەگٸزٸنەن جاس بالاعا سان ٷيرەتۋ ماقساتىندا شىعارعان. ساناماق بالاعا ساندى ٷيرەتەدٸ, ەرٸ دٷنيە تانىتادى, ەرٸ بالانىڭ قيسىندى ويلاۋى مەن ماتەماتيكالىق ويلاۋ قابٸلەتٸن دامىتادى. بالالاردى شەشەندٸككە باۋلۋدا بيلەرمەن حانداردىڭ, اقىندار مەن شەشەندەردٸڭ, دانىشپانداردىڭ ٶنەگەسٸن ٷنەمٸ ٷيرەتٸپ وتىرۋ قاجەت. حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ بالالاردىڭ ەڭ سٷيٸپ تىڭدايتىنى ەرتەگٸلەر.
حالىقتىق شىعارمالار ٸشٸندە بالانى دۇرىس, انىق سٶيلەۋگە ٷيرەتەتٸن, تٸلٸن جاتتىقتىرۋعا بەيٸمدەيتٸن جانر جاڭىلتپاشتار مەن جۇمباقتار. جاڭىلتپاشتار ارقىلى سٶزدەردٸ دۇرىس سٶيلەۋگە جەكە دىبىستاردى الماستىرماي دۇرىس ايتۋعا ٷيرەتەدٸ, ال جۇمباقتار بالانى بايقاعىشتىققا, تاپقىرلىققا باۋلىپ, وي-قييالىن ۇشتاۋعا ەسەر ەتەدٸ.
مەكتەپكە دەيٸنگٸ بالالاردى ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەۋگە ٷيرەتۋدە, تەربيە مەن بٸلٸم بەرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدا ولاردىڭ سٶيلەۋ تٸلٸن دامىتۋعا, سٶز قۇراستىرىپ سٶيلەۋٸنە, سٶزدٸك قورىنىڭ مولايۋىنا باسا كٶڭٸل بٶلگەن جٶن. سەبيلەردٸڭ دٷنيەتانىمىن كەڭەيتٸپ, ويىن ٶرٸستەتٸپ, تٸل بايلىعىن جەتٸلدٸرۋدە كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
بالاباقشادا تٸل دامىتۋ جۇمىستارىن اينالا قورشاعان ورتامەن, سونداي-اق كٶركەم ەدەبيەتپەن تانىستىرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى. بالاعا ەڭگٸمەلەپ ايتۋعا, وقىپ تىڭداۋعا, جاتتاۋعا ارنالعان ماتەريال ونىڭ دامۋ دەڭگەيٸنە, جاس شاماسىنا لايىقتى بولعانى جٶن. ەدەبي شىعارمالاردىڭ تٸلٸ جەڭٸل دە, كٶركەم, بالاعا تٷسٸنٸكتٸ, ولاردىڭ سٶز قورىن جاڭا سٶزدەرمەن بايىتاتىنداي بولۋى كەرەك.
ەرتەگٸ – ادام دانالىعىنىڭ قييال-عاجايىپ تۋىندىسى, ول ادامدى قۋانىشقا كەنەلتەدٸ, ٶز كٷشٸنە, بولاشاعىنا دەگەن سەنٸمٸن ۇشتاپ, باتىرلىققا, ادامگەرشٸلٸككە, شىنايىلىققا تەربيەلەيدٸ. حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ بالالاردىڭ ەڭ سٷيٸپ تىڭدايتىنى ەرتەگٸلەر. بالالارعا ەرتەگٸنٸ ەڭگٸمەلەپ بەرگەننەن كەيٸن ونى ساحنالاپ قويىپ, جەنە قۋىرشاق, ساۋساق تەاترلارى ارقىلى كٶرسەتٸپ ٷيرەتكەن تيٸمدٸ.
قازاق ەرتەگٸلەرٸ ادامدى سيقىرلى كٷشتەرمەن تاڭعالدىرادى: سامۇرىق قۇستىڭ الىپتىعى, ادامشا سٶيلەيتٸن شالقۇيرىق, جەندٸكتەر دە بار... بۇل عاجايىپ كەيٸپكەرلەر ەرتەگٸدەن ەرتەگٸگە «كٶشٸپ» جٷرەدٸ. ەرتەگٸ مەن كەيٸپكەرلەردٸڭ اتتارى ەرتٷرلٸ, سيۋجەتتەرٸ ۇقساس بولىپ كەلەدٸ. بالاعا ادامدىق قاسيەتتٸڭ نەرٸ ەرتەگٸ ارقىلى انا سٷتٸمەن قوسا سٸڭٸرٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ونىڭ جانى كٷنەدان پەك, تازا, كٶڭٸلٸندە كٷدٸك جوق. بەرٸمٸز دە جاقسى, جانعا جايلى, راحات تاباتىن ەرتەگٸنٸ تىڭداپ, سول ەرتەگٸلەردەن ادام بويىنا كەرەكتٸنٸ سٸڭٸرٸپ ٶستٸك. بالا جانىن قورەكتەندٸرەتٸن رۋحاني قور – اينالاداعى بارلىق تابيعات بولمىسى, جاندى ماقۇلىقتىڭ بەرٸمەن تابىستىراتىن, تەرەڭ دە تاڭعاجايىپ سىرلارعا تولى ەرتەگٸلەر.
تەربيەنٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – دەنٸ ساۋ, ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸ ويانعان, رۋحاني ويلاۋ دەرەجەسٸ بيٸك, مەدەنيەتتٸ, پاراساتتى, ار-وجدانى مول, ەڭبەكقور, ٸسكەر, بويىندا باسقا دا يگٸ قاسيەتتەر قالىپتاسقان ۇرپاق تەربيەلەۋ. ەرتەگٸنٸڭ رۋحاني تەربيەلٸك مەنٸ زور. ول – بالالارعا رۋحاني لەززات بەرٸپ, قييالعا قانات بٸتٸرەتٸن, جاس بالانىڭ ٶسٸپ جەتٸلۋٸنە قاجەتتٸ نەرسەنٸڭ مول قورى بار رۋحاني ازىق. رۋحانيلىق – جەكە تۇلعانىڭ نەگٸزگٸ ساپالىق كٶرسەتكٸشٸ. رۋحانيلىقتىڭ نەگٸزٸندە ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقى قالىپتاسادى, ار-ۇيات, ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋ جەنە ادامگەرشٸلٸك ساپالارى داميدى. مۇنىڭ ٶزٸ مەيٸرٸمدٸلٸككە, ٸزگٸلٸككە شاقىرادى.
بالالىق شاقتان بالالاردى قورشاعان بولمىسقا دۇرىس تٷسٸنٸكتٸ تەربيەلەۋ قاجەت. ەرينە, بالا قورشاعان ورتامەن ٶزٸ تانىسادى. دەگەنمەن, وتباسى, بالاباقشا بالادا بولمىسقا دەگەن بەلسەندٸ تانىمدىق قاتىناستى وياتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بولمىسقا تانىمدىق قاتىناستى وياتۋ مەن تەربيەلەۋدٸڭ بٸر جولى – ٶمٸردٸ تٸكەلەي باقىلاۋدان باسقا تانىمدىق ەدەبيەتتەردە جاتىر. بٷگٸنگٸ كٷنٸ وقىتۋعا قويىلىپ وتىرعان تالاپتاردىڭ بٸرٸ – ٶمٸر شىندىعىن بالالارعا حالىق اۋىزەكٸ شىعارماشىلىعى ارقىلى كٶرسەتۋ, ونىڭ نەگٸزٸندە بالالاردىڭ وي-ٶرٸسٸن, قييالىن, ەستەتيكالىق جەنە ادامگەرشٸلٸك سەزٸمدەرٸن دامىتا وتىرىپ, ولاردىڭ حالىق شىعارماشىلىعىنا سٷيٸسپەنشٸلٸك, ەڭبەكسٷيگٸشتٸككە دەگەن كٶزقاراسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەگەر حالىق ەرتەگٸلەرٸنە پەداگوگيكالىق-پسيحولوگييالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, مۇنىڭ جاسٶسپٸرٸمدەرگە تانىمدىق ەسەرٸ جوعارى. حالىق ەرتەگٸلەرٸنٸڭ تاڭداۋلى ٷلگٸلەرٸ عاسىرلار بويى جاسالعان حالىق شىعارماشىلىعى بولعاندىقتان ونىڭ ٸشٸنەن كٶركەم تٸل دە, تەرەڭ وي دا, تاماشا ٷزدٸك كەيٸپكەرلەر دە تابىلادى.
5-6 جاستاعى بالالارعا كٸتاپتان كٶلەمدٸرەك ەرتەگٸ, ەڭگٸمە وقىپ بەرٸپ, وقىلعان شىعارمانى 15-20 مينۋت تىنىش تىڭداي بٸلۋگە, ەڭگٸمەلەپ بەرۋگە ٷيرەتۋ قاجەت. سونداي-اق وقىلعان ەڭگٸمە, ەرتەگٸ مازمۇنىنا ساي بٸر وقيعا تٶڭٸرەگٸندە (دەمالىستا, ساياحاتتا) سۋرەت بويىنشا ەڭگٸمە قۇراپ ايتۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋ كەرەك. مىسالى. «شالقان» ەرتەگٸسٸندەگٸ كەيٸپكەرلەردٸ رەت-رەتٸمەن قويۋ ارقىلى بالا ەرتەگٸنٸ تولىقتاي ايتىپ شىعۋعا تالپىنادى.
شىعارمالاردى وقىتقان كەزدە قوعامدىق ٶمٸرگە, ٸس-ەرەكەتتەرگە بايلانىستى جاڭا سٶزدەردٸڭ مەن-ماعىناسىن تٷسٸندٸرٸپ وتىرعان جٶن. كٶركەم ەدەبيەت ارقىلى بالا تٸلٸن دامىتۋدا تەك قانا ەرتەگٸ, ٶلەڭ, ەڭگٸمەمەن شەكتەلمەي جۇمباق, جاڭىلتپاش, ساناماق, ماقال-مەتەل تٷرلەرٸنٸڭ دە مەنٸ زور.
بالا تٸلٸن دامىتۋعا كٶركەم ەدەبيەت تٷرلەرٸن ورىندى پايدالانا بٸلگەن ەربٸر تەربيەشٸ بالانىڭ ساناسىن ارتتىرا وتىرىپ, تٷسٸنٸگٸن كەڭەيتٸپ, ۇعىمىن بايىتادى.
بالاباقشاداعى بالاعا بەرٸلەتٸن بٷگٸنگٸ تەربيەنٸڭ ەڭ ٶزەك الاتىن جەرٸ – ول اتا-بابادان قالعان اسىل مۇرا. بٸز بولاشاق ۇرپاق تەربيەسٸمەن اينالىساتىن قازاق تٸلٸ مۇعالٸمدەرٸ حالقىمىزدىڭ تاۋسىلماس باي اسىل مۇراسىنا جٷگٸنسەك, ۇرپاعىمىز بٸزدٸڭ ٸس-تەجٸريبەمٸزگە, وي-سانامىزعا, پاراساتىمىزعا جٷگٸنۋٸ تيٸس. بٸزدٸڭ بالاباقشامىزداعى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىس باعىتى بالالاردى اتا-بابادان قالعان سالت-دەستٷرلەرگە, ادامگەرشٸلٸككە باۋلي وتىرىپ, جاڭا دەۋٸر تەحنولوگيياسىن تابىستى يگەرۋ. العا قويعان ماقساتىمىزدى جٷزەگە اسۋ ٷشٸن بٸز ەڭ الدىمەن ٶزٸمٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸ تولىق مەڭگەرۋٸمٸز قاجەت. بٷگٸنگٸ تاڭدا تٸل تۋرالى كٶپ ايتىلادى. انا تٸلٸن قاستەرلەگەن ادام ٶز حالقىنىڭ تاريحىن, تۇرمىس جاعدايىن, تىنىس تٸرشٸلٸگٸن جاقسى بٸلەدٸ.
سوندىقتان بالاباقشادان باستاپ ٶز انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەپ, ٶز حالقىمىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸ, رۋحاني قۇندىلىعىمىزدى بٸلٸپ ٶسسەك, بولاشاق ۇرپاقتا ٶز تٸلٸن قادٸر تۇتادى. تٸپتٸ ٶمٸردە بولىپ جاتقان جاڭالىق تا, باسقا دا ٶزگەرٸستەر بٸزدٸڭ سانا-سەزٸمٸمٸزگە ٶز دەڭگەيٸندە كەلٸپ جەتٸپ, جالعاسىن تابادى. بالا بويىنا وتانىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك قاسيەت سەبي شاعىنان باستاپ سٸڭەدٸ. تٸلٸمٸزدٸڭ قۇندىلىعى بالا جٷرەگٸندە ساقتالادى.
بٸزدٸڭ «177 بٶبەكجاي» بالاباقشاسىندا تەربيەلەۋ, وقىتۋ جۇمىسىندا بالالاردىڭ تٸلٸن, سٶزدٸك قورلارىن دامىتۋ, اۋىزشا سٶيلەۋگە ٷيرەتە وتىرىپ, ٷيرەنگەن سٶزدەرٸن كٷندەلٸكتٸ ٸس-ەرەكەت كەزٸندە تٸلدٸك قارىم-قاتىناستا قولدانا بٸلۋگە جاتتىقتىرۋ ٸسٸنە ەرەكشە مەن بەرٸلەدٸ.
بالالارمەن سٶزدٸك جۇمىسىن جٷرگٸزە وتىرىپ, ولاردى اينالاسىنداعى زاتتارمەن تانىستىرىپ, اتىن اتاي بٸلۋگە, قاسيەتٸ مەن ساپاسىن, تٷر-تٷسٸن جەنە پٸشٸنٸن اجىراتا بٸلۋگە, ٶمٸردەگٸ, قورشاعان ورتاداعى تٷرلٸ قۇبىلىستار جايىنداعى ۇعىم, تٷسٸنٸكتەرٸن دامىتا وتىرىپ, بەلسەندٸ تٷردە تٸلدٸك قارىم-قاتىناس جاساي بٸلۋگە ٷيرەتەمٸز. بالالاردىڭ سٶزدٸك قورىن دامىتۋدا ويىن تاپسىرما جاتتىعۋلاردىڭ ورنى ەرەكشە.
وتباسىندا, ۇيىمداستىرىلعان وقۋ, ٸس ەرەكەتتەر دە بالالارعا ەرتەگٸ, ەڭگٸمە, ٶلەڭدەردٸ وقىپ بەرۋ – بالالاردىڭ وقىلعان شىعارمالاردىڭ مازمۇنىنان قۋانىشقا بٶلەنٸپ, وقيعانى تالداۋعا قاتىسۋعا, ونى ساحنالاۋعا ىنتاسىن وياتادى.
اتا-بابالارىمىز ٶمٸردەگٸ بار اسىلىن ۇرپاعىنا ارناعان, ونىڭ كەلەشەگٸن ەرٸدەن ويلاپ, نەرەستەنٸڭ دٷنيەگە كەلگەن سەتٸنەن-اق شٸلدەحانا, بەسٸكتويى, تۇساۋكەسۋ, تٸلاشار رەسٸمدەرٸن جاساعان. ونى ٶلەڭ جىرمەن كەستەلەپ, بالانىڭ قۇلاعىنا ەۋەنمەن جەتكٸزە بٸلگەن. حالىقتىق پەداگوگيكا – ۇلتتىق قازىنا, سوندىقتان دا وقۋ-تەربيە جۇمىستارىنا ونى كەڭٸنەن قولدانىپ, بالا بويىنا اتا-بابا ٶسيەتتەرٸن, سالت-دەستٷرٸن سٸڭٸرٸپ, حالىق قامىن ويلايتىن تٸلٸن, دٸنٸن تەرەڭ بٸلەتٸن, ۇلتجاندى, بٸلٸمدٸ جاس ۇرپاق تەربيەلەۋ بارشامىزعا ورتاق مٸندەت. ولاي بولسا, تەربيە سالاسىنداعى ەڭبەگٸمٸز قاشاندا جەمٸستٸ بولسىن.
جاڭاگٷل بولىسبەكوۆا, الماتى قالالىق №164 جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتٸڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمٸ
