جاۆاحارلال نەرۋدٸڭ سٶزٸ بار: «وتار ەلدٸڭ تاريحىن وتارلاۋشى جازادى» دەگەن. بٸزدە دەل سول بولدى. بٸزدٸڭ تاريحتى ورىستار جازدى, نە بولماسا سولاردىڭ ايتۋ-كٶرسەتۋٸمەن رەسەيدٸڭ ىڭعايىنا ورايلاستىرىپ قازاق تاريحشىلارى جازدى. ەشقانداي ناقتىلىق جوق, بۇرمالانعان تاريح بولدى دا شىقتى. سوعان قاراپ تۇرساڭ, بٸر كەزدەرٸ قازاقستان رەسەيگە ٶز ەركٸمەن قوسىلعان بولىپ شىعادى…
ورىسقا قازاق ەش ۋاقىتتا دا ٶز ەركٸمەن قوسىلماعان. ەبٸلقايىر زامانىنان كەيٸن دە الاش جۇرتى ٶز ەركٸندٸگٸ ٷشٸن ورىستارمەن تالاي سوعىستى. تٸپتٸ ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ٶزٸندە وڭتٷستٸك جاق بەرٸلگەن جوق. تەك چەرنياەۆ زەڭبٸرەكتٸڭ وعىنىڭ استىنا الا وتىرىپ كٶندٸردٸ. دەمەك قازاقتىڭ ورىسقا ٶز ەركٸمەن باعىنۋى جالعان.
قازاق قاشاندا بوستان بولۋدى, ازات بولۋدى سٷيگەن ەل. بٸز كەشەگە دەيٸن تاريحتى كەرٸ وقىپ كەلدٸك. ال قازٸر زامان ٶزگەردٸ. تەۋەلسٸز ەلمٸز. سوندىقتان اششى دا بولسا تاريحتى كەلەر ۇرپاققا دۇرىس جەتكٸزۋ پارىزىمىز. قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر كەزٸندە ايتىلماعان شىندىق ايتىلىپ جاتىر. تاسقا باسىلىپ, قاتتالىپ جازىلىپ جاتىر. ەلدٸڭ كٶزٸ اشىلدى. بۇرىس پەن دۇرىستى تارازىلادى. تەۋبە!
قازٸر بٸز جوڭعار زامانىنان ٶتٸپ, شىڭعىسحان دەۋٸرٸن زەرتتەۋگە كٶشتٸك. ۇلى قاعان ەشقانداي موڭعول ەمەس, تازا تٷركٸ ەكەنٸن دەلەلدەۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. «موڭعولدىڭ قۇپييا تاريحى», سول سەكٸلدٸ راشيد اد-ديننٸڭ «جىلنامالار تاريحى» سەكٸلدٸ دٷنيەلەر كەزٸندە دۇرىس اۋدارىلماعان. مەنٸڭ شە, ەدەيٸ اۋدارماعان سەكٸلدٸ. وسىدان كەلٸپ قاتەلٸكتەرگە ۇرىندىق. شىڭعىسحان – تٷرٸك. ال وسى «تٷرٸك» دەگەن سٶزدٸ ەدەيٸ قوسپاعان. سول تاريحي دٷنيەلەردٸ قازٸر قىتاي تٸلٸنە جەتٸك بٸلەتٸندەر قايتادان اۋدارىپ جاتىر.
شىندىق ەلٸ ايتىلادى. ونىڭ بٷكٸل نوياندارى تٷركٸ تايپالارىنان شىققاندار, قايىن جۇرتى, ناعاشى جۇرتى قوڭىرات. تاريحتى جەتٸك بٸلەتٸن مۇحتار ماعاۋين «شىڭعىسحان جەنە ونىڭ زامانى» دەيتٸن تٶرت تومدىق كٸتاپ جازدى. بار اششى شىندىق سوندا كٶرسەتٸلگەن. ٶزگە دە زەرتتەۋشٸلەر شىڭعىسحاننىڭ تٷرٸك ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸ. سولاي دەپ كٶرسەتۋدە.
كەيبٸر يمپەرييالار تاراپىنان جٷرگٸزٸلگەن كەزٸندەگٸ سولاقاي ساياسات شىڭعىسحاندى تٷرٸك ەمەس, موڭعول ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىستى. ٶيتكەنٸ ۇلى قاعاننىڭ تٷرٸك ەكەنٸن مويىنداۋ, شىڭعىسحاندى تٷرٸك دەپ تانۋ, سان-سالالى تٷرٸك جۇرتىن قايتا كٶتەرۋ, رۋحىن وياتىپ جٸبەرۋ دەپ ۇعىپ, ودان قورىقتى.
ەندٸ قازٸر بٸز ۇلى قاعاندى قالايدا ەلەمگە تٷرٸك ەكەنٸن مويىنداتۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. مەسەلە, ونى قازاق دەپ, مىنا تۇرعان تٷرگەندە, جاركەنتتە تۋعان, سول جەردە ٶسٸپ-ٶنگەن دەگەن ٶتٸرٸكتٸ ايتپاۋىمىز كەرەك.
بۇرحان-حالدۋن قايدا, جاركەنت قايدا? ٶتٸرٸكتٸڭ قۇيرىعى بٸراق تۇتام دەگەن. مەسەلە, شىڭعىسحاننىڭ قازاق بولۋىندا ەمەس, مەسەلە ونىڭ «ارعى اتام ەر تٷرٸك» دەپ كەشەگٸ الاش زييالىلارى جىرلاعانىنداي, تٷركٸ ازاماتى بولۋىندا. بٸز وسى جاعىنان كەلۋٸمٸز كەرەك.
جازۋشى قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «ايقىن» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىنان ٷزٸندٸ
