سوڭعى كەزدە جيىلەپ كەتكەن ەلارالىق (جۇيەارالىق؟) قاقتىعىستاردىڭ ءبىرى مە، الدە شىنىمەن دە ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ پرەامبۋلاسى ما، بىلمەيمىن. ايتەۋىر اقش پەن يزرايل يراندى، يران باحرەيندى، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىن، كاتاردى، كۋۆەيتتى، ليۆاندى، ساۋد ارابياسىن، پاكىستان بولسا اۋعانستاندى بومبىلاپ جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتسام، دەموكراتيالار دەگبىرسىز، مونارحيالار مازاسىز.
ساراپشىلار جانە ساراپشى ەمەستەر بۇل داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىن اتاپ، الەك بولۋدا. ىشتەرىندە وقيعاعا جان-جاقتى باعا بەرەتىندەر دە، وزدەرىنە جاقىن ەلدەردىڭ سويىلىن سوعىپ، ءبىرىن اقتاپ، ەكىنشىسىن داتتاپ جاتقاندارى دا جوق ەمەس.
كۇن سايىن مىڭ قۇبىلىپ، وزگەرىپ جاتقان سوعىس احۋالىنا باعا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى باس جاققا بارماي-اق، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بۇرق ەتىپ جاتقان قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ بىزگە، قازاقستانعا، قانداي اسەرى بولۋى مۇمكىن، سول جاعىن ساراپتاپ كورەيىن.
قۇقىقتىق جاعى: قازاقستان – وزىنە مەملەكەت رەتىندە بەلگىلى ءبىر مىندەتتەر جۇكتەيتىن كوپتەگەن كوپجاقتى (بۇۇ، ەاەو، ۇقشۇ، شىۇ) جانە ەكىجاقتى (باسقا مەملەكەتتەرمەن) كەلىسىمشارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى. سول تالاپتار ءبىر-بىرىن بومبىلاپ جاتقان قاتىسۋشىلار الدىنداعى مىندەتتەرىمىزگە قاراما-قايشى كەلمەي مە – سول جاعى ۇلكەن ماسەلە. سول قۇجاتتاردا قازاقستان ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى دەپ تانىعان بىرنەشە مەملەكەت بار. ونداي تانۋدىڭ دا ءوز سۇراۋى بار.
ەكىنشى جاعىنان، الەمدىك ساياساتتا «قۇقىق» دەگەننىڭ ك ۇلى كوككە ۇشىپ جاتقان جوق پا؟ سول سەبەپتى سول قۇجاتتارعا ەش رەنىش تە، ەش سەنىم دە جوق. سول جاعى ءبىزدى سوعان ورايلى جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقارىپ وتىرعانى دا شىندىق.
گەوساياسي جاعى: تورتكۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءوز جاقىندارىمىز بار. ولاردىڭ ىشىندە قۇداي بەرگەن كورشىلەرىمىز، ايماقتاعى ارىپتەستەر، ءتۇبى ءبىر تۋىستار، ءدىنى ءبىر سەنىمدەستەر دەگەندەي. تاياۋ شىعىسقا كەلەر بولساق، قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى، ياعني بۇگىندە ءبىرىن-بىرى اتقىلاپ جاتقان ەلدەرمەن فورمالدى تۇردە بولسا دا، ءبىر ۇيىم ىشىندەگى قارىم-قاتىناسى بار. كەشە يران تۇركياداعى اقش اسكەري بازاسىن بومبىلادى، ءبىز بولساق تۇركيامەن تۋىسپىز، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مۇشەسىمىز.
ارينە، بىزدەن: «قازاقستان، ءسىز كىمنىڭ جاعىنداسىز؟» – دەپ سۇراپ جاتقان ەشكىم دە جوق. الايدا ادامزاتتىڭ مىناداي مىڭ قۇبىلىپ، قاۋىرت تا شاپشاڭ دامۋىنا قاراعاندا، ەرتەڭگى كۇنى سونداي ساۋال الدىمىزدان شىعا كەلەرى داۋسىز.
يدەولوگيالىق جاعى: سىرت كوزبەن قاراعاندا، بۇل دەگەنىڭىز – اقش پەن يران ەمەس، ليبەرالدى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا العان الەم مەن اياتوللالار باسقارعان تەوكراتيالىق مەملەكەت اراسىنداعى يدەيالىق قاقتىعىس. ال يراندا يادرولىق قارۋ بار ما، جوق پا – ول تەك ساياسي سىلتاۋ سياقتى.
ارينە، دەموكراتيا كەرەك. الايدا ونى سىرتقى كۇشتەر ەمەس، سول ەلدىڭ حالقىنىڭ ءوزى ورناتۋى قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل سەنتەنسيانىڭ قازاقستانعا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ايتپەسە، بومبا تاستاماسا دا، گيبريد سوعىسىنىڭ الۋان ءتۇرلى قۇيتىرقى ادىس-تاسىلدەرىن، سونىڭ ىشىندە ەل ىشىندەگى قيىن جاعدايدان تۋىنداعان نارازىلىقتى پايدالانىپ، ءوز ويىنىن ويناعىسى كەلەتىن شەتەلدىڭ ويىنشىلارى دا جوق ەمەس.
عالامدىق قاۋىپسىزدىك جاعى: رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى سوعىس اشۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – كەزىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ۋكرايناعا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرگەن باتىس ەلدەرىنىڭ ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماعانى بولعانى بەلگىلى. ال مىناداي الماعايىپ زاماندا قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى كىم؟ ابىرويى ايرانداي توگىلگەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ما؟ الدە بۇگىندە دۇنيەجۇزىلىك ساياساتتىڭ باستى ورتالىعىنا اينالعان ترامپ پا؟ الدە ءوزىمىز بە؟
«ترامپ فاكتورى»: دوستارى دا، دۇشپاندارى دا مويىندايتىن ءبىر اكسيوما بار – بۇگىندە بۇۇ نە باسقا ءبىر حالىقارالىق ۇيىم ەمەس، ءبىر ادام – اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ الەمدىك ساياساتتىڭ باستى انىقتاۋىش كۇشىنە اينالدى. ءبىز بولساق، ءوز ەركىمىزبەن ترامپ جەكەدارا قۇرىپ، ءوزى عانا باستى شەشىم قابىلدايتىن «بەيبىتشىلىك كەڭەسىنە» كىرىپ الدىق.
ءبىر قىزىعى – ەۋرووداق پەن الەمنىڭ باسقا الپاۋىتتارى ول ۇيىمعا قاتىسا قويمادى. ءيا، اقش-پەن دوس بولعان ابزال، الايدا ترامپ فاكتورى تۇراقسىز ەكەنىن دە ۇمىتپايىق: ول بۇگىن بار، ەرتەڭ جوق. اقش-تا پرەزيدەنت ءتورت جىل سايىن، ال كونگرەسس ەكى جىلدا ءبىر سايلانادى.
ماسەلەن، ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وسى جىلى قاراشادا وتەتىن كونگرەسس سايلاۋىندا ترامپتىڭ پارتياسى جەڭىلىپ، دەموكراتتار جەڭۋى ابدەن ىقتيمال. ولاي بولسا، سول كونگرەسس ترامپتىڭ ماڭىزدى باستامالارىنا (سوعىس اشۋ، باج سالىعىن كوتەرۋ جانە ت.ب.) توسقاۋىل قويىپ، ءتىپتى ونىڭ ەل ىشىندەگى جاعدايىنا ءبىراز قيىندىق كەلتىرۋى مۇمكىن.
ەكونوميكالىق جاعى: سوعىسىپ جاتقان ەلدەردىڭ بارىمەن دەرلىك قازاقستاننىڭ ورنىققان ەكونوميكالىق بايلانىستارى بار. اقش بولسا – ەكونوميكامىزدىڭ باستى ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى. ال يرانعا كەلسەك، ول قازاقستاننىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىنىڭ 0،3 پايىزىن عانا قۇرايدى.
دەگەنمەن بۇل قاقتىعىستىڭ مۇناي ساتىپ كۇن كورىپ وتىرعان بىزگە تىكەلەي قاتىسى بار. سوعىسقا قاتىسىپ جاتقان اراب ەلدەرى – دۇنيەجۇزىلىك مۇناي مەن گاز نارىعىنىڭ باستى قۇراۋشىلارى. ونىڭ ۇستىنە الەمدىك مۇناي مەن گاز تاسىمالىنىڭ باستى ارناسى – ورمۋز بۇعازى يراننىڭ قولىندا. ەگەر يران تانكەرلەردىڭ وتۋىنە تىيىم سالسا، بۇل «قارا التىن» مەن «كوگىلدىر وتىننىڭ» باعاسىن كۇرت ءوسىرۋى مۇمكىن.
لوگيستيكالىق جاعى: بۇعان دەيىن قازاقستان «قازاقستان – تۇركىمەنستان – يران» تەمىرجولىنىڭ («سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ترانسپورت ءدالىزى) قۇرىلىسىنا بەلسەنە كىرىسكەن بولاتىن. يرانداعى احۋال وسى لوگيستيكالىق جوبانىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن.
اسكەري الەۋەت جاعى: كەشە جاياۋ اسكەر، تانكتەر مەن زەڭبىرەكتەرگە سۇيەنگەن سوعىس تاكتيكاسى بۇگىن جاڭا تەحنولوگيالارعا – دروندار مەن زىمىراندارعا، اۋە قورعانىسى جۇيەسىنە جانە ينتەرنەت پەن مەسسەندجەرلەرگە تاۋەلدى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىمىز وسى زامان تالاپتارىنا ساي ما – ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
ىشكى ساياسات جاعى: بىزدە ەسكى قازاقستاننان كەلە جاتقان ءبىر جامان ادەت بار: الەمنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قارۋلى قاقتىعىس بولسا، بيلىك يدەولوگتارى: «كوردىڭىزدەر مە، بىزدەگى ەڭ باستى جەتىستىك – بەيبىت ءومىر، ەل تىنىشتىعى. ايتەۋىر سوعىس بولماسىن»، – دەپ، دەموكراتيا، ادام قۇقىقتارى مەن ءسوز ەركىندىگى سياقتى وركەنيەتتى قۇندىلىقتارعا تەجەۋ سالعىسى كەلەدى.
بولجام جاعى: بۇل – وتە قيىن سۇراق. يراننىڭ اقش اسكەري بازالارىن اتقىلاۋى اراب ەلدەرىن دە سوعىس وربيتاسىنا تارتىپ جاتىر. بۇل قاقتىعىستى وڭىرلىك دەڭگەيدەن الەمدىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋى مۇمكىن.
ويتكەنى ەۋرووداق، جۇڭگو مەن رەسەي دە ءتىل قاتا باستادى. ولاردىڭ دا وسى ايماقتا ءوز مۇددەلەرى بار ەكەنى تۇسىنىكتى.
ءبارى مۇمكىن. ءبىر نارسە انىق: سوعىس سوزىلعان سايىن ەسكى يراندىق جۇيە كۇشەيە بەرەدى.
ءامىرجان قوسان
