سوڭعى كەزدە جيٸلەپ كەتكەن ەلارالىق (جٷيەارالىق?) قاقتىعىستاردىڭ بٸرٸ مە, ەلدە شىنىمەن دە ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ پرەامبۋلاسى ما, بٸلمەيمٸن. ەيتەۋٸر اقش پەن يزرايل يراندى, يران باحرەيندٸ, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸن, كاتاردى, كۋۆەيتتٸ, ليۆاندى, ساۋد ارابيياسىن, پەكٸستان بولسا اۋعانستاندى بومبىلاپ جاتىر. بٸر سٶزبەن ايتسام, دەموكراتييالار دەگبٸرسٸز, مونارحييالار مازاسىز.
ساراپشىلار جەنە ساراپشى ەمەستەر بۇل داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىن اتاپ, ەلەك بولۋدا. ٸشتەرٸندە وقيعاعا جان-جاقتى باعا بەرەتٸندەر دە, ٶزدەرٸنە جاقىن ەلدەردٸڭ سويىلىن سوعىپ, بٸرٸن اقتاپ, ەكٸنشٸسٸن داتتاپ جاتقاندارى دا جوق ەمەس.
كٷن سايىن مىڭ قۇبىلىپ, ٶزگەرٸپ جاتقان سوعىس احۋالىنا باعا بەرۋ مٷمكٸن ەمەس. سول سەبەپتٸ باس جاققا بارماي-اق, ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە بۇرق ەتٸپ جاتقان قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ بٸزگە, قازاقستانعا, قانداي ەسەرٸ بولۋى مٷمكٸن, سول جاعىن ساراپتاپ كٶرەيٸن.
قۇقىقتىق جاعى: قازاقستان – ٶزٸنە مەملەكەت رەتٸندە بەلگٸلٸ بٸر مٸندەتتەر جٷكتەيتٸن كٶپتەگەن كٶپجاقتى (بۇۇ, ەاەو, ۇقشۇ, شىۇ) جەنە ەكٸجاقتى (باسقا مەملەكەتتەرمەن) كەلٸسٸمشارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى. سول تالاپتار بٸر-بٸرٸن بومبىلاپ جاتقان قاتىسۋشىلار الدىنداعى مٸندەتتەرٸمٸزگە قاراما-قايشى كەلمەي مە – سول جاعى ٷلكەن مەسەلە. سول قۇجاتتاردا قازاقستان ٶزٸنٸڭ ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸ دەپ تانىعان بٸرنەشە مەملەكەت بار. ونداي تانۋدىڭ دا ٶز سۇراۋى بار.
ەكٸنشٸ جاعىنان, ەلەمدٸك ساياساتتا «قۇقىق» دەگەننٸڭ كٷلٸ كٶككە ۇشىپ جاتقان جوق پا? سول سەبەپتٸ سول قۇجاتتارعا ەش رەنٸش تە, ەش سەنٸم دە جوق. سول جاعى بٸزدٸ سوعان ورايلى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قۇتقارىپ وتىرعانى دا شىندىق.
گەوساياسي جاعى: تٶرتكٷل دٷنيەدە بٸزدٸڭ ٶز جاقىندارىمىز بار. ولاردىڭ ٸشٸندە قۇداي بەرگەن كٶرشٸلەرٸمٸز, ايماقتاعى ەرٸپتەستەر, تٷبٸ بٸر تۋىستار, دٸنٸ بٸر سەنٸمدەستەر دەگەندەي. تاياۋ شىعىسقا كەلەر بولساق, قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مٷشەسٸ, ياعني بٷگٸندە بٸرٸن-بٸرٸ اتقىلاپ جاتقان ەلدەرمەن فورمالدى تٷردە بولسا دا, بٸر ۇيىم ٸشٸندەگٸ قارىم-قاتىناسى بار. كەشە يران تٷركيياداعى اقش ەسكەري بازاسىن بومبىلادى, بٸز بولساق تٷركييامەن تۋىسپىز, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ مٷشەسٸمٸز.
ەرينە, بٸزدەن: «قازاقستان, سٸز كٸمنٸڭ جاعىنداسىز?» – دەپ سۇراپ جاتقان ەشكٸم دە جوق. الايدا ادامزاتتىڭ مىناداي مىڭ قۇبىلىپ, قاۋىرت تا شاپشاڭ دامۋىنا قاراعاندا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ سونداي ساۋال الدىمىزدان شىعا كەلەرٸ داۋسىز.
يدەولوگييالىق جاعى: سىرت كٶزبەن قاراعاندا, بۇل دەگەنٸڭٸز – اقش پەن يران ەمەس, ليبەرالدى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا العان ەلەم مەن اياتوللالار باسقارعان تەوكراتييالىق مەملەكەت اراسىنداعى يدەيالىق قاقتىعىس. ال يراندا يادرولىق قارۋ بار ما, جوق پا – ول تەك ساياسي سىلتاۋ سيياقتى.
ەرينە, دەموكراتييا كەرەك. الايدا ونى سىرتقى كٷشتەر ەمەس, سول ەلدٸڭ حالقىنىڭ ٶزٸ ورناتۋى قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل سەنتەنتسييانىڭ قازاقستانعا دا تٸكەلەي قاتىسى بار. ەيتپەسە, بومبا تاستاماسا دا, گيبريد سوعىسىنىڭ الۋان تٷرلٸ قۇيتىرقى ەدٸس-تەسٸلدەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە ەل ٸشٸندەگٸ قيىن جاعدايدان تۋىنداعان نارازىلىقتى پايدالانىپ, ٶز ويىنىن ويناعىسى كەلەتٸن شەتەلدٸڭ ويىنشىلارى دا جوق ەمەس.
عالامدىق قاۋٸپسٸزدٸك جاعى: رەسەيدٸڭ ۋكرايناعا قارسى سوعىس اشۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ – كەزٸندە يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ۋكرايناعا قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸگٸن بەرگەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶز مٸندەتتەرٸن ورىنداماعانى بولعانى بەلگٸلٸ. ال مىناداي الماعايىپ زاماندا قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ كەپٸلٸ كٸم? ابىرويى ايرانداي تٶگٸلگەن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى ما? ەلدە بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك ساياساتتىڭ باستى ورتالىعىنا اينالعان ترامپ پا? ەلدە ٶزٸمٸز بە?
«ترامپ فاكتورى»: دوستارى دا, دۇشپاندارى دا مويىندايتىن بٸر اكسيوما بار – بٷگٸندە بۇۇ نە باسقا بٸر حالىقارالىق ۇيىم ەمەس, بٸر ادام – اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ ەلەمدٸك ساياساتتىڭ باستى انىقتاۋىش كٷشٸنە اينالدى. بٸز بولساق, ٶز ەركٸمٸزبەن ترامپ جەكەدارا قۇرىپ, ٶزٸ عانا باستى شەشٸم قابىلدايتىن «بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸنە» كٸرٸپ الدىق.
بٸر قىزىعى – ەۋرووداق پەن ەلەمنٸڭ باسقا الپاۋىتتارى ول ۇيىمعا قاتىسا قويمادى. يە, اقش-پەن دوس بولعان ابزال, الايدا ترامپ فاكتورى تۇراقسىز ەكەنٸن دە ۇمىتپايىق: ول بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق. اقش-تا پرەزيدەنت تٶرت جىل سايىن, ال كونگرەسس ەكٸ جىلدا بٸر سايلانادى.
مەسەلەن, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلى قاراشادا ٶتەتٸن كونگرەسس سايلاۋىندا ترامپتىڭ پارتيياسى جەڭٸلٸپ, دەموكراتتار جەڭۋٸ ەبدەن ىقتيمال. ولاي بولسا, سول كونگرەسس ترامپتىڭ ماڭىزدى باستامالارىنا (سوعىس اشۋ, باج سالىعىن كٶتەرۋ جەنە ت.ب.) توسقاۋىل قويىپ, تٸپتٸ ونىڭ ەل ٸشٸندەگٸ جاعدايىنا بٸراز قيىندىق كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن.
ەكونوميكالىق جاعى: سوعىسىپ جاتقان ەلدەردٸڭ بەرٸمەن دەرلٸك قازاقستاننىڭ ورنىققان ەكونوميكالىق بايلانىستارى بار. اقش بولسا – ەكونوميكامىزدىڭ باستى ينۆەستورلارىنىڭ بٸرٸ. ال يرانعا كەلسەك, ول قازاقستاننىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىنىڭ 0,3 پايىزىن عانا قۇرايدى.
دەگەنمەن بۇل قاقتىعىستىڭ مۇناي ساتىپ كٷن كٶرٸپ وتىرعان بٸزگە تٸكەلەي قاتىسى بار. سوعىسقا قاتىسىپ جاتقان اراب ەلدەرٸ – دٷنيەجٷزٸلٸك مۇناي مەن گاز نارىعىنىڭ باستى قۇراۋشىلارى. ونىڭ ٷستٸنە ەلەمدٸك مۇناي مەن گاز تاسىمالىنىڭ باستى ارناسى – ورمۋز بۇعازى يراننىڭ قولىندا. ەگەر يران تانكەرلەردٸڭ ٶتۋٸنە تىيىم سالسا, بۇل «قارا التىن» مەن «كٶگٸلدٸر وتىننىڭ» باعاسىن كٷرت ٶسٸرۋٸ مٷمكٸن.
لوگيستيكالىق جاعى: بۇعان دەيٸن قازاقستان «قازاقستان – تٷركٸمەنستان – يران» تەمٸرجولىنىڭ («سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» ترانسپورت دەلٸزٸ) قۇرىلىسىنا بەلسەنە كٸرٸسكەن بولاتىن. يرانداعى احۋال وسى لوگيستيكالىق جوبانىڭ تاعدىرىنا تٸكەلەي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
ەسكەري ەلەۋەت جاعى: كەشە جاياۋ ەسكەر, تانكتەر مەن زەڭبٸرەكتەرگە سٷيەنگەن سوعىس تاكتيكاسى بٷگٸن جاڭا تەحنولوگييالارعا – دروندار مەن زىمىراندارعا, ەۋە قورعانىسى جٷيەسٸنە جەنە ينتەرنەت پەن مەسسەندجەرلەرگە تەۋەلدٸ بولىپ وتىر. بٸزدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸمٸز وسى زامان تالاپتارىنا ساي ما – ول ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە.
ٸشكٸ ساياسات جاعى: بٸزدە ەسكٸ قازاقستاننان كەلە جاتقان بٸر جامان ەدەت بار: ەلەمنٸڭ بٸر تٷكپٸرٸندە قارۋلى قاقتىعىس بولسا, بيلٸك يدەولوگتارى: «كٶردٸڭٸزدەر مە, بٸزدەگٸ ەڭ باستى جەتٸستٸك – بەيبٸت ٶمٸر, ەل تىنىشتىعى. ەيتەۋٸر سوعىس بولماسىن», – دەپ, دەموكراتييا, ادام قۇقىقتارى مەن سٶز ەركٸندٸگٸ سيياقتى ٶركەنيەتتٸ قۇندىلىقتارعا تەجەۋ سالعىسى كەلەدٸ.
بولجام جاعى: بۇل – ٶتە قيىن سۇراق. يراننىڭ اقش ەسكەري بازالارىن اتقىلاۋى اراب ەلدەرٸن دە سوعىس وربيتاسىنا تارتىپ جاتىر. بۇل قاقتىعىستى ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەن ەلەمدٸك دەڭگەيگە دەيٸن كٶتەرۋٸ مٷمكٸن.
ٶيتكەنٸ ەۋرووداق, قىتاي مەن رەسەي دە تٸل قاتا باستادى. ولاردىڭ دا وسى ايماقتا ٶز مٷددەلەرٸ بار ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
بەرٸ مٷمكٸن. بٸر نەرسە انىق: سوعىس سوزىلعان سايىن ەسكٸ يراندىق جٷيە كٷشەيە بەرەدٸ.
ەمٸرجان قوسان
