Sońǵy kezde jiilep ketken elaralyq (júiearalyq?) qaqtyǵystardyń biri me, álde shynymen de Úshinshi dúniejúzilik soǵystyń preambýlasy ma, bilmeimin. Áiteýir AQSh pen Izrail Irandy, Iran Bahreindi, Birikken Arab Ámirlikterin, Katardy, Kýveitti, Livandy, Saýd Arabiiasyn, Pákistan bolsa Aýǵanstandy bombylap jatyr. Bir sózben aitsam, demokratiialar degbirsiz, monarhiialar mazasyz.
Sarapshylar jáne sarapshy emester bul daǵdarystyń sebep-saldaryn atap, álek bolýda. Ishterinde oqiǵaǵa jan-jaqty baǵa beretinder de, ózderine jaqyn elderdiń soiylyn soǵyp, birin aqtap, ekinshisin dattap jatqandary da joq emes.
Kún saiyn myń qubylyp, ózgerip jatqan soǵys ahýalyna baǵa berý múmkin emes. Sol sebepti bas jaqqa barmai-aq, álemniń túkpir-túkpirinde burq etip jatqan qarýly qaqtyǵystardyń bizge, Qazaqstanǵa, qandai áseri bolýy múmkin, sol jaǵyn saraptap kóreiin.
Quqyqtyq jaǵy: Qazaqstan – ózine memleket retinde belgili bir mindetter júkteitin kóptegen kópjaqty (BUU, EAEO, UQShU, ShYU) jáne ekijaqty (basqa memlekettermen) kelisimsharttardyń qatysýshysy. Sol talaptar bir-birin bombylap jatqan qatysýshylar aldyndaǵy mindetterimizge qarama-qaishy kelmei me – sol jaǵy úlken másele. Sol qujattarda Qazaqstan óziniń strategiialyq áriptesi dep tanyǵan birneshe memleket bar. Ondai tanýdyń da óz suraýy bar.
Ekinshi jaǵynan, álemdik saiasatta «quqyq» degenniń kúli kókke ushyp jatqan joq pa? Sol sebepti sol qujattarǵa esh renish te, esh senim de joq. Sol jaǵy bizdi soǵan oraily jaýapkershilikten qutqaryp otyrǵany da shyndyq.
Geosaiasi jaǵy: tórtkúl dúniede bizdiń óz jaqyndarymyz bar. Olardyń ishinde Qudai bergen kórshilerimiz, aimaqtaǵy áriptester, túbi bir týystar, dini bir senimdester degendei. Taiaý Shyǵysqa keler bolsaq, Qazaqstan Islam yntymaqtastyǵy uiymynyń múshesi, iaǵni búginde birin-biri atqylap jatqan eldermen formaldy túrde bolsa da, bir uiym ishindegi qarym-qatynasy bar. Keshe Iran Túrkiiadaǵy AQSh áskeri bazasyn bombylady, biz bolsaq Túrkiiamen týyspyz, Túrki memleketteri uiymynyń múshesimiz.
Árine, bizden: «Qazaqstan, siz kimniń jaǵyndasyz?» – dep surap jatqan eshkim de joq. Alaida adamzattyń mynadai myń qubylyp, qaýyrt ta shapshań damýyna qaraǵanda, erteńgi kúni sondai saýal aldymyzdan shyǵa keleri daýsyz.
Ideologiialyq jaǵy: syrt kózben qaraǵanda, bul degenińiz – AQSh pen Iran emes, liberaldy demokratiialyq qundylyqtardy basshylyqqa alǵan álem men aiatollalar basqarǵan teokratiialyq memleket arasyndaǵy ideialyq qaqtyǵys. Al Iranda iadrolyq qarý bar ma, joq pa – ol tek saiasi syltaý siiaqty.
Árine, demokratiia kerek. Alaida ony syrtqy kúshter emes, sol eldiń halqynyń ózi ornatýy qajet dep sanaimyn. Bul sententsiianyń Qazaqstanǵa da tikelei qatysy bar. Áitpese, bomba tastamasa da, gibrid soǵysynyń alýan túrli quityrqy ádis-tásilderin, sonyń ishinde el ishindegi qiyn jaǵdaidan týyndaǵan narazylyqty paidalanyp, óz oiynyn oinaǵysy keletin sheteldiń oiynshylary da joq emes.
Ǵalamdyq qaýipsizdik jaǵy: Reseidiń Ýkrainaǵa qarsy soǵys ashýynyń bir sebebi – kezinde iadrolyq qarýdan bas tartqan Ýkrainaǵa qaýipsizdik kepildigin bergen Batys elderiniń óz mindetterin oryndamaǵany bolǵany belgili. Al mynadai almaǵaiyp zamanda Qazaqstannyń qaýipsizdiginiń kepili kim? Abyroiy airandai tógilgen Birikken Ulttar Uiymy ma? Álde búginde dúniejúzilik saiasattyń basty ortalyǵyna ainalǵan Tramp pa? Álde ózimiz be?
«Tramp faktory»: dostary da, dushpandary da moiyndaityn bir aksioma bar – búginde BUU ne basqa bir halyqaralyq uiym emes, bir adam – AQSh prezidenti Donald Tramp álemdik saiasattyń basty anyqtaýysh kúshine ainaldy. Biz bolsaq, óz erkimizben Tramp jekedara quryp, ózi ǵana basty sheshim qabyldaityn «Beibitshilik keńesine» kirip aldyq.
Bir qyzyǵy – Eýroodaq pen álemniń basqa alpaýyttary ol uiymǵa qatysa qoimady. Iá, AQSh-pen dos bolǵan abzal, alaida Tramp faktory turaqsyz ekenin de umytpaiyq: ol búgin bar, erteń joq. AQSh-ta prezident tórt jyl saiyn, al Kongress eki jylda bir sailanady.
Máselen, sarapshylardyń aitýynsha, osy jyly qarashada ótetin Kongress sailaýynda Tramptyń partiiasy jeńilip, demokrattar jeńýi ábden yqtimal. Olai bolsa, sol Kongress Tramptyń mańyzdy bastamalaryna (soǵys ashý, baj salyǵyn kóterý jáne t.b.) tosqaýyl qoiyp, tipti onyń el ishindegi jaǵdaiyna biraz qiyndyq keltirýi múmkin.
Ekonomikalyq jaǵy: soǵysyp jatqan elderdiń bárimen derlik Qazaqstannyń ornyqqan ekonomikalyq bailanystary bar. AQSh bolsa – ekonomikamyzdyń basty investorlarynyń biri. Al Iranǵa kelsek, ol Qazaqstannyń syrtqy taýar ainalymynyń 0,3 paiyzyn ǵana quraidy.
Degenmen bul qaqtyǵystyń munai satyp kún kórip otyrǵan bizge tikelei qatysy bar. Soǵysqa qatysyp jatqan arab elderi – dúniejúzilik munai men gaz naryǵynyń basty quraýshylary. Onyń ústine álemdik munai men gaz tasymalynyń basty arnasy – Ormýz buǵazy Irannyń qolynda. Eger Iran tankerlerdiń ótýine tyiym salsa, bul «qara altyn» men «kógildir otynnyń» baǵasyn kúrt ósirýi múmkin.
Logistikalyq jaǵy: buǵan deiin Qazaqstan «Qazaqstan – Túrkimenstan – Iran» temirjolynyń («Soltústik – Ońtústik» transport dálizi) qurylysyna belsene kirisken bolatyn. Irandaǵy ahýal osy logistikalyq jobanyń taǵdyryna tikelei áser etýi múmkin.
Áskeri áleýet jaǵy: keshe jaiaý ásker, tankter men zeńbirekterge súiengen soǵys taktikasy búgin jańa tehnologiialarǵa – drondar men zymyrandarǵa, áýe qorǵanysy júiesine jáne internet pen messendjerlerge táýeldi bolyp otyr. Bizdiń Qarýly kúshterimiz osy zaman talaptaryna sai ma – ol óz aldyna bólek áńgime.
Ishki saiasat jaǵy: bizde eski Qazaqstannan kele jatqan bir jaman ádet bar: álemniń bir túkpirinde qarýly qaqtyǵys bolsa, bilik ideologtary: «Kórdińizder me, bizdegi eń basty jetistik – beibit ómir, el tynyshtyǵy. Áiteýir soǵys bolmasyn», – dep, demokratiia, adam quqyqtary men sóz erkindigi siiaqty órkenietti qundylyqtarǵa tejeý salǵysy keledi.
Boljam jaǵy: bul – óte qiyn suraq. Irannyń AQSh áskeri bazalaryn atqylaýy arab elderin de soǵys orbitasyna tartyp jatyr. Bul qaqtyǵysty óńirlik deńgeiden álemdik deńgeige deiin kóterýi múmkin.
Óitkeni Eýroodaq, Qytai men Resei de til qata bastady. Olardyń da osy aimaqta óz múddeleri bar ekeni túsinikti.
Bári múmkin. Bir nárse anyq: soǵys sozylǵan saiyn eski irandyq júie kúsheie beredi.
Ámirjan Qosan
