Sońǵy kezde jıilep ketken elaralyq (júıearalyq?) qaqtyǵystardyń biri me, álde shynymen de Úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń preambýlasy ma, bilmeımin. Áıteýir AQSH pen Izraıl Irandy, Iran Bahreındi, Birikken Arab Ámirlikterin, Katardy, Kýveıtti, Lıvandy, Saýd Arabıasyn, Pákistan bolsa Aýǵanstandy bombylap jatyr. Bir sózben aıtsam, demokratıalar degbirsiz, monarhıalar mazasyz.
Sarapshylar jáne sarapshy emester bul daǵdarystyń sebep-saldaryn atap, álek bolýda. İshterinde oqıǵaǵa jan-jaqty baǵa beretinder de, ózderine jaqyn elderdiń soıylyn soǵyp, birin aqtap, ekinshisin dattap jatqandary da joq emes.
Kún saıyn myń qubylyp, ózgerip jatqan soǵys ahýalyna baǵa berý múmkin emes. Sol sebepti bas jaqqa barmaı-aq, álemniń túkpir-túkpirinde burq etip jatqan qarýly qaqtyǵystardyń bizge, Qazaqstanǵa, qandaı áseri bolýy múmkin, sol jaǵyn saraptap kóreıin.
Quqyqtyq jaǵy: Qazaqstan – ózine memleket retinde belgili bir mindetter júkteıtin kóptegen kópjaqty (BUU, EAEO, UQSHU, SHYU) jáne ekijaqty (basqa memlekettermen) kelisimsharttardyń qatysýshysy. Sol talaptar bir-birin bombylap jatqan qatysýshylar aldyndaǵy mindetterimizge qarama-qaıshy kelmeı me – sol jaǵy úlken másele. Sol qujattarda Qazaqstan óziniń strategıalyq áriptesi dep tanyǵan birneshe memleket bar. Ondaı tanýdyń da óz suraýy bar.
Ekinshi jaǵynan, álemdik saıasatta «quqyq» degenniń kúli kókke ushyp jatqan joq pa? Sol sebepti sol qujattarǵa esh renish te, esh senim de joq. Sol jaǵy bizdi soǵan oraıly jaýapkershilikten qutqaryp otyrǵany da shyndyq.
Geosaıası jaǵy: tórtkúl dúnıede bizdiń óz jaqyndarymyz bar. Olardyń ishinde Qudaı bergen kórshilerimiz, aımaqtaǵy áriptester, túbi bir týystar, dini bir senimdester degendeı. Taıaý Shyǵysqa keler bolsaq, Qazaqstan Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń múshesi, ıaǵnı búginde birin-biri atqylap jatqan eldermen formaldy túrde bolsa da, bir uıym ishindegi qarym-qatynasy bar. Keshe Iran Túrkıadaǵy AQSH áskerı bazasyn bombylady, biz bolsaq Túrkıamen týyspyz, Túrki memleketteri uıymynyń múshesimiz.
Árıne, bizden: «Qazaqstan, siz kimniń jaǵyndasyz?» – dep surap jatqan eshkim de joq. Alaıda adamzattyń mynadaı myń qubylyp, qaýyrt ta shapshań damýyna qaraǵanda, erteńgi kúni sondaı saýal aldymyzdan shyǵa keleri daýsyz.
Ideologıalyq jaǵy: syrt kózben qaraǵanda, bul degenińiz – AQSH pen Iran emes, lıberaldy demokratıalyq qundylyqtardy basshylyqqa alǵan álem men aıatollalar basqarǵan teokratıalyq memleket arasyndaǵy ıdeıalyq qaqtyǵys. Al Iranda ıadrolyq qarý bar ma, joq pa – ol tek saıası syltaý sıaqty.
Árıne, demokratıa kerek. Alaıda ony syrtqy kúshter emes, sol eldiń halqynyń ózi ornatýy qajet dep sanaımyn. Bul sentensıanyń Qazaqstanǵa da tikeleı qatysy bar. Áıtpese, bomba tastamasa da, gıbrıd soǵysynyń alýan túrli quıtyrqy ádis-tásilderin, sonyń ishinde el ishindegi qıyn jaǵdaıdan týyndaǵan narazylyqty paıdalanyp, óz oıynyn oınaǵysy keletin sheteldiń oıynshylary da joq emes.
Ǵalamdyq qaýipsizdik jaǵy: Reseıdiń Ýkraınaǵa qarsy soǵys ashýynyń bir sebebi – kezinde ıadrolyq qarýdan bas tartqan Ýkraınaǵa qaýipsizdik kepildigin bergen Batys elderiniń óz mindetterin oryndamaǵany bolǵany belgili. Al mynadaı almaǵaıyp zamanda Qazaqstannyń qaýipsizdiginiń kepili kim? Abyroıy aırandaı tógilgen Birikken Ulttar Uıymy ma? Álde búginde dúnıejúzilik saıasattyń basty ortalyǵyna aınalǵan Tramp pa? Álde ózimiz be?
«Tramp faktory»: dostary da, dushpandary da moıyndaıtyn bir aksıoma bar – búginde BUU ne basqa bir halyqaralyq uıym emes, bir adam – AQSH prezıdenti Donald Tramp álemdik saıasattyń basty anyqtaýysh kúshine aınaldy. Biz bolsaq, óz erkimizben Tramp jekedara quryp, ózi ǵana basty sheshim qabyldaıtyn «Beıbitshilik keńesine» kirip aldyq.
Bir qyzyǵy – Eýroodaq pen álemniń basqa alpaýyttary ol uıymǵa qatysa qoımady. Iá, AQSH-pen dos bolǵan abzal, alaıda Tramp faktory turaqsyz ekenin de umytpaıyq: ol búgin bar, erteń joq. AQSH-ta prezıdent tórt jyl saıyn, al Kongres eki jylda bir saılanady.
Máselen, sarapshylardyń aıtýynsha, osy jyly qarashada ótetin Kongres saılaýynda Tramptyń partıasy jeńilip, demokrattar jeńýi ábden yqtımal. Olaı bolsa, sol Kongres Tramptyń mańyzdy bastamalaryna (soǵys ashý, baj salyǵyn kóterý jáne t.b.) tosqaýyl qoıyp, tipti onyń el ishindegi jaǵdaıyna biraz qıyndyq keltirýi múmkin.
Ekonomıkalyq jaǵy: soǵysyp jatqan elderdiń bárimen derlik Qazaqstannyń ornyqqan ekonomıkalyq baılanystary bar. AQSH bolsa – ekonomıkamyzdyń basty ınvestorlarynyń biri. Al Iranǵa kelsek, ol Qazaqstannyń syrtqy taýar aınalymynyń 0,3 paıyzyn ǵana quraıdy.
Degenmen bul qaqtyǵystyń munaı satyp kún kórip otyrǵan bizge tikeleı qatysy bar. Soǵysqa qatysyp jatqan arab elderi – dúnıejúzilik munaı men gaz naryǵynyń basty quraýshylary. Onyń ústine álemdik munaı men gaz tasymalynyń basty arnasy – Ormýz buǵazy Irannyń qolynda. Eger Iran tankerlerdiń ótýine tyıym salsa, bul «qara altyn» men «kógildir otynnyń» baǵasyn kúrt ósirýi múmkin.
Logıstıkalyq jaǵy: buǵan deıin Qazaqstan «Qazaqstan – Túrkimenstan – Iran» temirjolynyń («Soltústik – Ońtústik» transport dálizi) qurylysyna belsene kirisken bolatyn. Irandaǵy ahýal osy logıstıkalyq jobanyń taǵdyryna tikeleı áser etýi múmkin.
Áskerı áleýet jaǵy: keshe jaıaý ásker, tankter men zeńbirekterge súıengen soǵys taktıkasy búgin jańa tehnologıalarǵa – drondar men zymyrandarǵa, áýe qorǵanysy júıesine jáne ınternet pen messendjerlerge táýeldi bolyp otyr. Bizdiń Qarýly kúshterimiz osy zaman talaptaryna saı ma – ol óz aldyna bólek áńgime.
İshki saıasat jaǵy: bizde eski Qazaqstannan kele jatqan bir jaman ádet bar: álemniń bir túkpirinde qarýly qaqtyǵys bolsa, bılik ıdeologtary: «Kórdińizder me, bizdegi eń basty jetistik – beıbit ómir, el tynyshtyǵy. Áıteýir soǵys bolmasyn», – dep, demokratıa, adam quqyqtary men sóz erkindigi sıaqty órkenıetti qundylyqtarǵa tejeý salǵysy keledi.
Boljam jaǵy: bul – óte qıyn suraq. Irannyń AQSH áskerı bazalaryn atqylaýy arab elderin de soǵys orbıtasyna tartyp jatyr. Bul qaqtyǵysty óńirlik deńgeıden álemdik deńgeıge deıin kóterýi múmkin.
Óıtkeni Eýroodaq, Qytaı men Reseı de til qata bastady. Olardyń da osy aımaqta óz múddeleri bar ekeni túsinikti.
Bári múmkin. Bir nárse anyq: soǵys sozylǵan saıyn eski ırandyq júıe kúsheıe beredi.
Ámirjan Qosan
