بٷگٸنگٸ تاڭدا, 1920 جىلى قۇرىلىپ, 1925 جىلى بٸرٸگۋٸ اياقتالعان قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ 1925-1936 جىلدارداعى جەر كٶلەمٸ مەن قازاق حالقىنىڭ سانى تۋرالى ناقتى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى جوق.
ولاي دەۋگە, ش.ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى 2000 جىلداردىڭ بٸرٸنشٸ ونجىلدىعىندا شىعارعان «قازاقستان تاريحى» اتتى اكادەمييالىق 5 تومدىقتا بەرٸلگەن دەرەكتەر مەن سول حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا جارىق كٶرگەن رەسمي ەڭبەكتەردەگٸ ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردٸڭ مٷلدەم سەيكەس كەلمەيتٸنٸ نەگٸز بولادى. بٸز, اتالعان ينستيتۋت عالىمدارى شىعارعان اكادەمييالىق 5 تومدىقتاعى مەلٸمەتتەردٸڭ دۇرىستىعىنا ٷلكەن كٷمەن كەلتٸرەمٸز جەنە وندا حالىق سانىنىڭ دا, جەر كٶلەمٸنٸڭ دە كەمٸتٸلٸپ بەرٸلگەنٸ تۋرالى مەلٸمدەيمٸز.
بٷگٸن وسى ماقالامىزدا حالىق سانىنا قاتىستى ەمەس, جەرٸمٸزدٸڭ كٶلەمٸ مەن ونى جىرىمداۋ تاريحىنا قاتىستى توقتالاتىن بولامىز. 1924 جىلدىڭ سوڭىندا ورتا ازييا مەن قازاقستاندا بولعان ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك مەجەلەۋ ساياساتىنان كەيٸن بارلىق قازاق جەرٸ بٸر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بٸرٸكتٸرٸلدٸ. قازاق اكسر اۋماعى كسرو-نىڭ 13,3%-ىن, ركفسر-دىڭ 15%-ىن قۇراپ, ٶزٸنٸڭ اۋماعى بويىنشا سٸبٸر ٶلكەسٸ مەن ياكۋت (ساحا) اكسر-ٸنەن كەيٸن 3-ورىندى يەلەندٸ. ەندٸ, سول كەزدەگٸ رەسپۋبليكا جەرٸنٸڭ كٶلەمٸ تۋرالى دەرەككٶزدەرٸ نە دەيدٸ?
بٸرٸنشٸ كەزەكتە ركفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ت.رىسقۇلوۆتىڭ 1927 جىلى شىققان «قازاقستان» اتتى ەڭبەگٸنە توقتالايىق. وندا ول: «قازاق جەرٸنٸڭ اۋدانى, مەسكەۋدەگٸ مەملەكەت باسپاسىنىڭ 1926 جىلى شىعارعان «بٷتٸن كەڭەستەر وداعى» دەگەن كٸتاپتا 2 ميلليون 800 مىڭ شارشى شاقىرىم, بٷتٸن كەڭەستەر ورتالىق ساناق باسقارماسىنىڭ ەسەبٸنشە 3 ميلليون 039 مىڭ شارشى شاقىرىم. بۇل ەسەپتٸ قازاقستان ٷكٸمەتٸ دە دۇرىس دەپ بەكٸتٸپ وتىر», – دەپ كٶرسەتەدٸ. ال 1928 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق اۆتونومييالىق سوتسياليستٸك كەڭەستٸك رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ 13-سايلانعان بواك-تٸڭ 3-سەسسيياسىنداعى ەسەبٸنە ماتەريالدار» اتتى ەڭبەكتە قازاق اكسر تەرريتوريياسى 2 995 482 شارشى كيلومەتردٸ قۇرايدى دەپ ناقتى كٶرسەتٸلگەن. ال اكادەمييالىق 5 تومدىقتىڭ 4- تومىندا مەجەلەۋ اياقتالعان كەزدە قازاقستان اۋماعى 2,7 ملن شارشى شاقىرىمدى قۇرادى دەپ, قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى اۋماق كٶلەمٸن كٶرسەتەدٸ. ياعني بۇل باسىلىمعا سەنسەك, قازاقستان 1925 جىلدان بەرٸ ەشقانداي جەرٸنەن ايىرىلماعان سيياقتى.
ەندٸ, ٶتكەن عاسىردىڭ 30-80 جىلدارىندا جارىق كٶرگەن قازاقستاننىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٶلٸنٸسٸ تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ وسى جىلدارداعى قازاقستاننىڭ جەر كٶلەمٸندەگٸ ٶزگەرٸستەرگە شولۋ جاسايىق: 1931 جىلى – 2 814,6 مىڭ شارشى كم; 1938 جىلى – 2 744,5 شارشى كم; 1941 جىلى – 2 434,7 مىڭ شارشى كم; 1951 جىلى – 2 753,6 مىڭ شارشى كم; 1965 جىلى – 2 715,1 شارشى كم; 1978 جىلى – 2 717 مىڭ شارشى كم; 1987 جىلى – 2 717,3 مىڭ شارشى كم بولدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا, ينتەرنەتتەگٸ اشىق دەرەككٶزدەرٸنە سەنسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كٶلەمٸ 2 724 902 شارشى كيلومەتردٸ (بٸز قاراعان باسقا دەرەككٶزدەرٸ بويىنشا 2 717,3 مىڭ شارشى كم) قۇرايدى. ياعني 1925-1987 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان شامامەن 300 مىڭ شارشى كم جەرٸنەن ايىرىلعانى كٶرٸنٸپ تۇر...
قازاق جەرٸنە كٸم كٶز تٸكپەدٸ?! جەرٸمٸزدٸ بٶلشەكتەپ, ونى جىرىمداۋعا بايلانىستى ەرٸنبەگەننٸڭ بارلىعى نەشە تٷرلٸ جوبالار جاسادى. مىسالى, 1926 جىلى 4 ماۋسىمدا بواك جانىنان قۇرىلعان قازاق اكسر-ى مەن قىرعىز اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ وڭتٷستٸك اۋداندارىنداعى جەرگە ورنالاستىرۋدى زەرتتەۋ جٶنٸندەگٸ ەرەكشە كوميسسييانىڭ تٶراعاسى م.سەرافيموۆ قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك گۋبەرنييالارى مەن قىرعىز او-نىڭ اۋماعىنداعى ورىس-كازاكتار مەن ۋكرايندار ٷشٸن جەكە اۆتونومييالى وبلىس قۇرىپ, ونى تٸكەلەي ركفسر-عا باعىندىرايىق دەگەن ۇسىنىس جاسادى. بۇل سول كەزەڭدەگٸ ت.رىسقۇلوۆ, م.مىرزاعاليەۆ, ج.بەرٸباەۆ سيياقتى جەنە ت.ب. قازاق قايراتكەرلەرٸنٸڭ قارسىلىعىنىڭ نەتيجەسٸندە جٷزەگە اسپاي قالدى.
سوناۋ حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنىڭ ٶزٸندە جەتٸسۋ جەرٸندە ۇيعىر اۆتونومييالى وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا ەشبٸر تاريحي نەگٸزسٸز ۇيعىرلاردىڭ تاراپىنان كٶتەرٸلٸپ, ورتالىققا وسىنداي ۇسىنىسپەن حاتتار جازىلىپ وتىردى. بٸراق از ۇلتتارعا قاتىستى بولشەۆيكتەردٸڭ ناقتى ۇستانىمى مەن ساياساتى قالىپتاسقان ەلدە بۇل ۇسىنىستار قولداۋ تابا قويمادى. بٸراق «ٸشتەن شىققان جاۋ جامان» دەمەكشٸ, بٸراز ۋاقىت ۇمىتىلىپ قالعان وسى ەڭگٸمەنٸ 1947 جىلى قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ سول كەزدەگٸ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ قايتا كٶتەرٸپ, ورتالىعى پانفيلوۆ (قازٸرگٸ جاركەنت) بولىپ وتىرعان سول كەزدەگٸ تالدىقورعان وبلىسىنىڭ پانفيلوۆ جەنە وكتيابر اۋداندارىنان, الماتى وبلىسىنىڭ شەلەك, ەڭبەكشٸقازاق, ۇيعىر, نارىنقول جەنە كەگەن اۋداندارىنان تۇراتىن ۇيعىر اۆتونومييالى وبلىسىن قازاق كسر-ٸنٸڭ اۋماعىندا قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن ي.ۆ.ستالينگە 2 رەت, بك(ب)پ وك مٷشەلەرٸ ن.س.پاتوليچەۆكە, ا.ا.جدانوۆقا جەكە-جەكە قايتالاپ حات جولدادى.
سول كەزەڭدە, ج.شاياحمەتوۆ كارتاسىن سىزىپ ۇيعىر اۆتونومييالى وبلىسىن قۇرۋدى جوسپارلاعان اۋداندارداعى ۇيعىرلاردىڭ سانى 20%-دان سەل عانا اساتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ مۇنداي ۇسىنىس جاساۋىنا قانداي تٷلەننٸڭ تٷرتكٸ بولعانىن ارنايى زەرتتەۋ قاجەت! «جوبالاناتىن ۇيعىر وبلىسى اۋماعىندا, – دەيدٸ ج.شاياحمەتوۆ, – شامامەن 23 مىڭ ۇيعىر بار نەمەسە ولار حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 20%-دان استامى بولادى. جاڭادان قۇرىلعان وبلىس قازاقستان مەن وعان ٸرگەلەس رەسپۋبليكالارعا شاشىلعان ۇيعىر حالقىنىڭ تارتىلىس ورتالىعى بولادى دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بولادى, نەتيجەسٸندە ونىڭ حالقى قىسقا مەرزٸمنەن كەيٸن ەدەۋٸر ارتىپ, ۇيعىر پايىزى اناعۇرلىم جوعارى بولادى». شىن مەنٸنە كەلگەندە, 1881-1884 جىلدار ارالىعىندا پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن قازاقستاننىڭ جەتٸسۋ اۋماعى مەن سولتٷستٸك قىرعىزستانعا شىعىس تٷركٸستاننان كٶشٸرٸلٸپ قونىستاندىرىلعان 45 مىڭ ۇيعىر ۇرپاعىنىڭ قازاقستان جەرٸندە اۆتونومييا سۇراۋعا ەشقانداي قۇقىقتىق تا, مورالدىق تا قاقىسى جوق بولاتىن.
1924 جىلعى ورتا ازييا مەن قازاقستاندا بولعان ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك مەجەلەۋدەن كەيٸن قازاق اكسر قۇرامىنا قوسىلعان قاراقالپاق اۆتونومييالى وبلىسى (قاو) 1930 جىلى 15 ناۋرىزداعى بك(ب)پ قازاق ٶلكەلٸك كوميتەتٸ بيۋروسىنىڭ شەشٸمٸمەن رەسپۋبليكا قۇرامىنان شىعارىلىپ, ركفسر قۇرامىنا قوسىلۋى تيٸس بولدى. ف.ي.گولوششەكيننٸڭ ۇسىنىسى بويىنشا اۋماعىندا قازاقتار باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعان تامدى, تاقتاكٶپٸر جەنە قوڭىرات اۋداندارى قازاق اكسر قۇرامىندا قالدىرىلۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق قاو تٷگەلٸمەن ٶزبەك كسر-ٸ قۇرامىنا قوسىلدى. بۇل از بولعانداي, 1930 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ بوستاندىق اۋدانى مەن بٸرقاتار جەرلەرٸن ٶزبەكستانعا قوسۋ جٶنٸندە قايتا-قايتا باستاما كٶتەرٸلدٸ. بٸراق ەلتاي ەرنازاروۆتىڭ جەنە باسقا دا كەڭەستٸك قازاق قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەرەكشە قارسىلىعى نەتيجەسٸندە بۇل سۇمدىققا جول بەرٸلمەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, 1930-1934 جىلدارداعى اشارشىلىق سالدارىنان وسى ايماقتارداعى حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸن قۇراپ كەلگەن قازاق حالقى قىرعىنعا ۇشىراپ, باسىمدىق ٶزبەك حالقىنا كٶشتٸ. بۇل جاعداي, ٶزبەك كسر باسشىلىعى ٷشٸن ەجەلدەن قازاق حالقىنىڭ جەرٸ بولىپ كەلگەن تابيعاتى تاماشا بوستاندىق اۋدانىن سۇراۋعا تاپتىرماس «نەگٸز» بولدى. 1936-1937 جىلدارى قازاق كسر ٷكٸمەتٸ ٶزبەك كسر-ٸنە ۋاقىتشا پايدالانۋ ٷشٸن 329 مىڭ گا جەر بەردٸ.
ي.ۆ.ستالين قايتىس بولىپ, بيلٸككە ن.س.حرۋششەۆ كەلگەننەن كەيٸنگٸ جىلدارى قازاق جەرٸنە كٶز الارتۋ كٶرشٸلەرٸمٸز بەن كوكپ وك تاراپىنان قايتا-قايتا ورىن الدى. مەسەلەنٸڭ باسى قازاقستاندا «تىڭ جەرلەردٸ يگەرۋدەن» باستالدى. وبالى نە كەرەك, جەتٸسۋدى جاتقا قيعانىمەن, ارقانى قيماي, قازاقستاندا «تىڭ جەرلەر جوق» دەۋدەن تانباعان ج.شاياحمەتوۆ 1954 جىلى 5-6 اقپاندا ٶتكەن قازاقستان كومپارتيياسى وك-نٸڭ ٸح پلەنۋمىندا «قازاقستان كومپارتيياسى وك-نە جەتەكشٸلٸك جاساۋىم جاڭا تالاپتارعا ساي كەلمەيدٸ» دەپ «مويىنداعان» بولاتىن. وسى «مويىنداۋدان» كەيٸن سٶز سٶيلەۋگە جازىلعان 39 ادامنىڭ 25-ٸ سٶز سٶيلەپ, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ج.شاياحمەتوۆ پەن ي.افونوۆتى سىناپ, ولاردى جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. ەسٸرەسە ەكٸنشٸ بولىپ سٶز العان قكپ اقتٶبە وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ج.تەشەنوۆ كٷنٸ كەشە عانا ٶزٸن قىزمەت بابىمەن ٶسٸرگەن ج.شاياحمەتوۆتٸ سىناۋدا ٶزگەلەردەن قاتتى ەرەكشەلەندٸ.
مٸنە, وسىدان كەيٸن كٶپ ۇزاماي 1955 جىلى 12 سەۋٸردە قكپ وك-نٸڭ IV پلەنۋمىندا ج.تەشەنوۆ قكسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى بولىپ سايلاندى.
دەل سول ە.ب.تايبەكوۆ پەن ن.د.وڭداسىنوۆتى ورنىنان بوساتىپ, ج.تەشەنوۆتٸ قكسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى ەتٸپ سايلاعان قكپ وك-نٸڭ 1955 جىلعى سەۋٸر پلەنۋمى دٸنمۇحامەد قوناەۆتى قكسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ەتٸپ سايلاعان بولاتىن.
ٶكٸنٸشكە قاراي, 1956 جىلى 21 قاڭتاردا قازكسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى جۇمابەك تەشەنوۆ پەن ەبدٸعالي ەمريەۆ قول قويعان «بوستاندىق اۋدانىن جەنە بەتپاق دالانىڭ بٸر بٶلٸگٸن قازاق سسر-ٸ قۇرامىنان ٶزبەك سسر-ٸ قۇرامىنا بەرۋ تۋرالى قاۋلىسى» بويىنشا اتالعان جەرلەر ٶزبەك كسر-نە بەرٸلدٸ.
1956 جىلى 13 اقپاندا ٶتكەن كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ مەجٸلٸسٸندە سٶز سٶيلەگەن ج.تەشەنوۆ ٶزٸنٸڭ بۇل ەرەكەتٸن «بۇل شەشٸم قازاق حالقىنىڭ ٶزبەك حالقىنا دەگەن شەكسٸز سەنٸمٸ مەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنٸڭ, ەلٸمٸزدٸڭ حالىقتارى اراسىندا قالىپتاسقان باۋىرلاستىق قاتىناستاردىڭ ايقىن دەلەلٸ بولىپ تابىلادى» دەپ, ٶزٸن اقتاۋعا تىرىستى.
ال تاريحي دەرەكتەر نە دەيدٸ?
1956 جىلى 21 قاڭتاردا جالپى اۋماعى 5 000 شارشى كيلومەترگە جۋىق بوستاندىق اۋدانى; وڭتٷستٸك بەتپاق دالا كانالى ايماعىنداعى كٶلەمٸ 95 مىڭ گەكتار جەر; ورتالىق بەتپاق دالا كانالىنىڭ سول جاق تارماعى ايماعىندا ورنالاسقان كٶلەمٸ 75 مىڭ گەكتار جەر; قازاق كسر ٷكٸمەتٸ 1936-1937 جىلداردا ٶزبەك كسر-ٸنٸڭ ۋاقىتشا پايدالانۋىنا بەرگەن كٶلەمٸ 329 مىڭ گەكتار جەر كٶرشٸمٸزگە بەرٸلدٸ. سول كەزدە بوستاندىق اۋدانىندا 17 كولحوز, 2 ماشينا-تراكتور ستانتسيياسى, 49 628 ادام (ونىڭ ٸشٸندە ٶزبەكتەر – 25,4%, قازاقتار – 17,5%, ورىستار مەن ۋكرايندار – 23%, تەجٸكتەر 16,3%, قىرعىزدار – 7%, باسقا ۇلتتار – 10,8 %) بولاتىن. ياعني جالپى اۋماعى 10 000 شارشى كم (شامامەن 1 ملن گا جەر) بولاتىن قازاق جەرٸنەن ٶز ەركٸمٸزبەن مەڭگٸگە ايىرىلدىق...
كسرو-داعى تىڭ يگەرۋ ناۋقانى اياسىندا 1960 جىلعا قاراي ن.حرۋششەۆتٸڭ قازاقستانعا قاتىستى ۆوليۋنتاريستٸك جاڭا ساياساتى قالىپتاستى. قازاق حالقىنىڭ ٶز جەرٸندە ازشىلىققا اينالىپ, ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ كوكپ وك الدىنداعى دەرمەنسٸزدٸگٸن سەزٸنگەن ول قازاقستاندا تىڭ ٶلكەسٸن قۇرىپ, ونى تٸكەلەي موسكۆادان باسقارۋدى جوسپارلاي باستادى.
1960 جىلى 19 قاڭتاردا ٶتكەن قازاقستان كومپارتيياسى وك-نٸڭ حVٸٸ پلەنۋمىندا د.قوناەۆ قكپ وك-نٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, قازاق كسر-ٸندەگٸ ەڭ جوعارعى ساياسي بيلٸككە قول جەتكٸزدٸ. ال 1960 جىلى 26 قاڭتاردا قكپ وك بيۋروسى ج.تەشەنوۆتٸ قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ەتٸپ بەكٸتتٸ. بٸر قىزىعى, ج.تەشەنوۆتٸ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸنەن بوساتىپ, قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ تٶراعاسى ەتٸپ بەكٸتۋ تۋرالى قكپ وك-نٸڭ 12 اقپانداعى ۇسىنىسى دا, د.قوناەۆتى قكپ وك-نٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ەتٸپ بەكٸتۋ تۋرالى 19 قاڭتارداعى شەشٸمٸ دە كوكپ وك پرەزيديۋمى تاراپىنان تاعى دا بٸر كٷندە – 19 اقپاندا ماقۇلداندى.
1960 جىلى 25 قاڭتاردا قكسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ «قازاق سسر سوۆحوزدار مينيسترلٸگٸن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى شىعىپ, مينيسترلٸك اقمولا قالاسىنا ورنالاستىرىلدى. قكسر سوۆحوزدار مينيسترلٸگٸنە قوستاناي, اقمولا, كٶكشەتاۋ, پاۆلودار, سولتٷستٸك قازاقستان جەنە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسشىلىق ەتۋ مٸندەتٸ جٷكتەلدٸ. سوۆحوزدار مينيسترٸ بولىپ بۇرىن ەشقاشان قازاقستاندا جۇمىس ٸستەمەگەن, 1953-1955 جىلدارى كسرو سوۆحوزدارىنىڭ مينيسترٸ بولعان ا.ي.كوزلوۆ تاعايىندالدى. 26 قاڭتاردا قكپ وك حاتشىلارىنىڭ مٸندەتتەرٸ بٶلٸنٸپ, بەكٸتٸلدٸ. د.قوناەۆ بٸرٸنشٸ حاتشى ەرٸ وك بيۋروسىنا جەتەكشٸلٸك جاساۋى تيٸس بولسا, قازاقستانعا ەشقاشان قاتىسى بولماعان, 1960 جىلعا دەيٸن رەسەيدٸڭ نوۆگورود, پەرم وبكومدارىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان ت.سوكولوۆ قكپ وك-نٸڭ سولتٷستٸك وبلىستارىنداعى جۇمىس جٶنٸندەگٸ بيۋروسىنىڭ تٶراعاسى بولىپ بەكٸتٸلدٸ.
1960 جىلى 26 جەلتوقساندا «رەسپۋبليكانىڭ سولتٷستٸك وبلىستارىندا شارۋاشىلىق جەنە مەدەنيەت قۇرىلىسىن باسقارۋدى ونان ەرٸ جاقسارتۋ جەنە ولاردىڭ وراسان مول رەسۋرستارىن نەعۇرلىم تولىق پايدالانۋ» دەگەن جەلەۋمەن قكسر جك پرەزيديۋمى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ك.كريۋكوۆا مەن پرەزيديۋم حاتشىسى ٷشٸن س.مۇقانوۆ قول قويعان «قازاق سسر قۇرامىندا تىڭ ٶلكەسٸن قۇرۋ تۋرالى» جارلىق شىقتى. ول بويىنشا قكسر قۇرامىندا تىڭ ٶلكەسٸ قۇرىلىپ, اقمولا, كٶكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار جەنە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىنىڭ جەرٸ وسى ٶلكەگە ەنگٸزٸلٸپ, ٶلكەنٸڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى اقمولا قالاسى بولىپ بەلگٸلەندٸ. وسى جارلىقپەن اقمولا وبلىسى تاراتىلىپ, ونىڭ اۋداندارى تٸكەلەي تىڭ ٶلكەسٸنٸڭ قاراماعىنا بەرٸلدٸ. 28 جەلتوقساندا ٶتكەن تىڭ ٶلكەكومىنىڭ پلەنۋمىندا ت.ي.سوكولوۆ بٸرٸنشٸ حاتشى, س.ب.نييازبەكوۆ ەكٸنشٸ حاتشى بولىپ سايلاندى. ال 29 جەلتوقساندا شىققان قكسر جك پرەزيديۋمىنىڭ «تىڭ ەكونوميكالىق ەكٸمشٸلٸك اۋدانىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى بويىنشا ورتالىعى اقمولا قالاسى بولعان كٶكشەتاۋ, قوستاناي, پاۆلودار, سولتٷستٸك قازاقستان جەنە تاراتىلعان اقمولا وبلىسىنىڭ اقمولا, اتباسار, بالكاشين, بارانكٶل, ۆيشنەۆ, ەسٸل, كالينين, قيما, قورعالجىن, ماكين, نوۆوچەركاس, ستالين, شورتاندى, ەركٸنشٸلٸك اۋداندارىن بٸرٸكتٸرەتٸن تىڭ ەكونوميكالىق ەكٸمشٸلٸك اۋدانى قۇرىلىپ, 1957 جىلى قۇرىلعان قوستاناي جەنە سولتٷستٸك قازاقستان ەكونوميكالىق ەكٸمشٸلٸك اۋدانى تاراتىلدى. تىڭ ٶلكەلٸك كەڭەسٸ اتكومىنىڭ قۇرامى بەكٸتٸلٸپ, بۇرىن ەشقاشان قازاقستانعا قاتىسى بولماعان, كسرو مەمجوسكومى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ٸستەگەن ۆ.ۆ.ماتسكەۆيچ اتكوم تٶراعاسى بولىپ بەكٸتٸلدٸ. وسىلايشا, حرۋششەۆ ٷي ٸشٸنەن ٷي تٸگٸپ, تىڭ ٶلكەسٸن تٸكەلەي موسكۆاعا باعىندىردى. كٶپ ۇزاماي, وڭتٷستٸك قازاقستان جەنە باتىس قازاقستان ٶلكەلەرٸ قۇرىلىپ, شىعىس قازاقستان ٶلكەسٸن قۇرۋ جوسپارلانا باستادى. بٸراق بۇل ايماقتاردى قازاقستاننان بٶلٸپ الىپ, ونى رەسەي قۇرامىنا قوسۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلگەن جوق.
شىندىعىندا, ن.حرۋششەۆتٸڭ كٶمەكشٸسٸ ا.س.شەۆچەنكومەن سامولەت ٷشٸن شەكٸسٸپ قالعاننان كەيٸن, ونىڭ ٷستٸنە رەسپۋبليكا شارۋاشىلىعىنىڭ توقسان تٷرلٸ سالاسىنا دۇرىس باسشىلىق جاساي الماعان ج.تەشەنوۆتٸ 1961 جىلى 6 قاڭتاردا قكپ وك بيۋروسى «جۇمىسىن دۇرىس اتقارا الماعانى ٷشٸن» دەگەن نەگٸزدەمەمەن قازاق كسر مينكەڭەسٸ تٶراعاسى قىزمەتٸنەن بوساتتى. قىزمەتٸنەن الىنعانى از بولعانداي, 1961 جىلى 1 اقپاندا ج.تەشەنوۆ قكپ وك بيۋروسىنىڭ مٷشەسٸ مٸندەتٸنەن دە بوساتىلدى. قىزمەتٸنەن الىنعان ج.تەشەنوۆ 1961 جىلدىڭ 19 سەۋٸرٸنە دەيٸن جۇمىسسىز جٷردٸ.
1961 جىلدىڭ 19 سەۋٸرٸندە ٶتكەن قكپ وك بيۋروسىنىڭ مەجٸلٸسٸندە ول وڭتٷستٸك قازاقستان وبلاتكومى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە جٸبەرٸلدٸ. ج.تەشەنوۆ 1961 جىلى 25 سەۋٸردە قكپ وڭتٷستٸك قازاقستان وبكومىنىڭ قاراۋىنا كەلٸپ, 3 اي 20 كٷنگٸ جۇمىسسىزدىقتان كەيٸن 26 سەۋٸردەن باستاپ وبلاتكوم تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە كٸرٸستٸ. قكپ وڭتٷستٸك قازاقستان وبكومىنىڭ بۇل شەشٸمٸ ارادا بٸرنەشە اي ٶتكەن سوڭ بارىپ, 1961 جىلى 11 قازاندا قكپ وك حاتشىلىعى تاراپىنان بەكٸتٸلدٸ...
قازاق جەرٸندە تىڭ يگەرەتٸن جەر جوق دەگەن ج.شاياحمەتوۆتٸ جامانداپ, تىڭ يگەرۋدٸ بەلسەنە قولداعان, تىڭ ٶلكەسٸ قۇرىلعان كەزدە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ وتىرعان, تەك قانا 1961 جىلدىڭ باسىندا جۇمىسسىز قالىپ, قىزمەتٸ تٶمەندەپ, شىمكەنت وبلىسىندا جۇمىس ٸستەگەن ج.تەشەنوۆ قاي كەزدە جەنە قاي جەردە قازاق جەرلەرٸن قورعاعانى تٷسٸنٸكسٸز?!
ن.حرۋششەۆتٸڭ تىڭ ٶلكەسٸنە قاراعاندى وبلىسىن قوسۋ ەرەكەتٸ «كٶمٸر ٶندٸرٸسٸن تٶمەندەتٸپ الامىز» دەگەن قكپ وك-نٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى د.قوناەۆتىڭ قاسارىسا قارسى تۇرۋى جەنە كسرو مينكەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى حرۋششەۆتٸڭ ورىنباسارى ا.ي.ميكوياننىڭ قولداۋى بارىسىندا جٷزەگە اسپاي قالدى. تىڭ ٶلكەسٸن قازاقستاننان بٶلٸپ الۋ باعىتى ودان ارى جالعاستى: 1961 جىلى 3 اقپاندا تىڭ ٶلكەلٸك سوتى ۇيىمداستىرىلدى; 1961 جىلى 11 ناۋرىزدا قكسر جك پرەزيديۋمىنىڭ «قازاق سسر دايىنداۋ مينيسترلٸگٸن جەنە قازاق سسر مينيسترلەر سوۆەتٸنٸڭ تىڭ ٶلكەسٸ جٶنٸندەگٸ دايىنداۋ باس باسقارماسىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى بويىنشا قۇرىلعان باسقارما تٸكەلەي تىڭ ٶلكەسٸنە باعىناتىن بولدى. 1961 جىلى 21 ناۋرىزدا قكسر جك پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى ي.شەرٸپوۆتٸڭ جارلىعى بويىنشا حرۋششەۆ «تىڭ جەرلەردٸ يگەرگەنٸ ٷشٸن» مەدالٸمەن ماراپاتتالدى. 1961 ج. 20 ناۋرىزدا قكسر سوۆحوزدار مينيسترلٸگٸ تاراتىلىپ, وسى مينيسترلٸك نەگٸزٸندە ەڭبەكشٸلەر دەپۋتاتتارىنىڭ تىڭ ٶلكەلٸك كەڭەسٸ اتكومىنىڭ سوۆحوزدار باسقارماسى قۇرىلدى جەنە اقمولا قالاسىن تسەلينوگراد قالاسى دەپ اتاۋ تۋرالى قكسر جك پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى جارييالاندى. 1961 جىلى 21 سەۋٸردە قكسر تىڭ ٶلكەسٸنٸڭ قۇرامىندا تسەلينوگراد وبلىسى قۇرىلىپ, وبلىس قۇرامىنا ەنگەن اقمولا اۋدانىنىڭ اتى تسەلينوگراد اۋدانى بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ.
1962 جىلى 20 قىركٷيەكتە تاعى دا 421 مىڭ گا جەر ٶزبەكستانعا بەرٸلدٸ. 1962 جىلدىڭ قاراشاسىندا ركفسر-دىڭ چەليابٸ وبلىسى مەن قازكسر-نىڭ قوستاناي وبلىسى اراسىندا بٸرٸنشٸنٸڭ پايداسىن كٶزدەگەن تەرريتورييالىق اۋىس-تٷيٸستەر ورىن الدى. 1965 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بۇل شەشٸم قايتا قارالدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, «حرۋششەۆ جىلىمىعى» قازكسر-نىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا وراسان زور قاۋٸپ تٶندٸرٸپ, قازاق جەرٸن ورىستاندىرۋ ەرەكشە جٷرگٸزٸلدٸ. قازاق حالقى ٶز جەرٸندە ازشىلىققا اينالىپ, 1962 جىلى 29%-دى قۇرادى. ن.حرۋششەۆ س.كەنجەباەۆ, ج.تەشەنوۆ, د.قوناەۆ سيياقتى جەنە ت.ب. قازاق قايراتكەرلەرٸن ورنىنان الىپ, قىزمەتٸن تٶمەندەتۋگە تٸكەلەي سەبەپكەر بولدى.
قازاقستاندى بٸرنەشە ٶلكەگە بٶلٸپ, جۇلما-جۇلماسىن شىعارىپ, ەربٸر ٶلكەنٸ موسكۆادان كەلگەن ت.سوكولوۆ سيياقتى ەميسسارلارعا باعىندىرعان ن.حرۋششەۆ 1962 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ماڭعىشلاق تٷبەگٸن تٷرٸكمەنستانعا بەرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸ. بٸراق ونىڭ بۇل ەرەكەتٸنە د.قوناەۆ تاعى دا قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, نەتيجەسٸندە بۇل باستاما اياقسىز قالدى. ال 1962 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ن.حرۋششەۆ وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ ماقتا ٶسٸرەتٸن اۋداندارىن ٶزبەكستانعا بەرۋ تۋرالى الدىن الا بەكٸتٸلگەن جوسپارىن وڭتٷستٸك قازاقستان ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى ي.يۋسۋپوۆتىڭ ۇسىنىسى ارقىلى كوكپ وك پرەزيديۋمىندا بەكٸتٸپ, بۇل شەشٸمدٸ ورىنداۋدى د.قوناەۆقا تابىستادى. بٸراق د.قوناەۆ بۇل شەشٸمدٸ ورىنداۋعا كەلٸسە قويمادى.
وسىدان كەيٸن بٸرٸنشٸ حاتشى د.قوناەۆ 1962 جىلى 26 جەلتوقساندا ٶتكەن قكپ وك-نٸڭ پلەنۋمىندا ورنىنان الىنىپ, بۇل ورىنعا 1914 جىلى تۋعان ي.يۋسۋپوۆ «سايلاندى». قكپ وك-نٸڭ شەشٸمٸ 1963 جىلى 19 قاڭتاردا ٶتكەن كوكپ وك پرەزيديۋمىنىڭ مەجٸلٸسٸندە ماقۇلداندى. ي.يۋسۋپوۆتىڭ قكپ وك-نٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ «سايلانۋىنا» تەك قانا وڭتٷستٸكتەگٸ ماقتا ٶسٸرەتٸن قازاقتىڭ جەرلەرٸن ٶزبەكستانعا بەرۋ ٷشٸن عانا ەمەس, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەن كسرو اراسىنداعى شيەلەنٸسكەن ساياسات تا ەسەر ەتكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بۇل ەندٸ ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە.
ال 1962 جىلى 30 جەلتوقساندا قىزمەتٸنە كٸرٸسەر-كٸرٸسپەستەن بۇرىن, قكپ وك-نٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ي.يۋسۋپوۆ ماقتاارال جەنە كيروۆ اۋداندارىن ٶزبەكستانعا بەرۋدٸ ۇسىنىپ, ورتالىق كوميتەتكە حات جولدادى. وسى حاتتىڭ نەگٸزٸندە, 1963 جىلى 17 قاڭتاردا كوكپ وك مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسى بويىنشا شىمكەنت جەنە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ 171,7 مىڭ ادامى, 27 اۋىل كەڭەسٸ, 2 پوسەلكەلٸك كەڭەسٸ, 208 ەلدٸ مەكەننەن تۇراتىن 3663 مىڭ گا جەرلەرٸ ٶزبەكستانعا بەرٸلٸپ, 1963 جىلى 19 قىركٷيەكتە كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ «قازاق كسر جەنە ٶزبەك كسر اراسىنداعى شەكارانى ٸشٸنارا ٶزگەرتۋ تۋرالى» جارلىعىمەن بۇل الىس-بەرٸس زاڭداستىرىلدى.
ارادا ەكٸ جىلداي ۋاقىت ٶتكەندە, 1964 جىلعى قازان پلەنۋمىندا ن.حرۋششەۆ تاعىنان تايىپ, ول ورىنعا ل.برەجنەۆ كەلدٸ. وسىدان كٶپ ۇزاماي, 1964 جىلى 7 جەلتوقساندا ٶتكەن قكپ وك-نٸڭ پلەنۋمىندا د.قوناەۆ قايتادان قكپ وك بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, بۇل شەشٸم 1965 جىلى 4 قاڭتاردا ٶتكەن كوكپ وك پرەزيديۋمىنىڭ مەجٸلٸسٸندە تولىقتاي ماقۇلداندى.
1963 جىلى 17 قاڭتاردا ٶزبەكستانعا بەرٸلگەن قازاق جەرلەرٸن قايتارۋ وڭايعا سوققان جوق. ارادا 8 جىل ٶتكەننەن كەيٸن, 1971 جىلى 22 اقپاندا ٶزبەكستان كپ وك حاتشىسى ش.راشيدوۆ پەن قازاقستان كپ وك حاتشىسى د.قوناەۆ بٸرلەسە وتىرىپ, ل.برەجنەۆتٸڭ اتىنا كيروۆ, ماقتاارال جەنە جەتٸساي (1965 جىلى قۇرىلدى) اۋداندارىن قازاقستانعا قايتارۋدى سۇراعان حات جولدادى. وسىنداي حاتتىڭ جازىلۋى جاي عانا فورماليزم بولاتىن. وسى حاتتىڭ نەگٸزٸندە 1971 جىلى 23 سەۋٸردە كوكپ وك ساياسي بيۋروسى اتالعان جەرلەردٸ قازاقستانعا قايتارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. 1971 جىلى 28 ماۋسىمدا كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى بويىنشا ەكٸ رەسپۋبليكا شەكاراسىنداعى ٸشٸنارا ٶزگەرٸستەر زاڭداستىرىلدى. ال وسىنداي جاعدايعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن د.قوناەۆتىڭ قانشاما تەر تٶككەنٸ ەزٸرگە بٸر ٶزٸ مەن بٸر اللاعا عانا بەلگٸلٸ بولار. بۇل مەسەلە دە الداعى ۋاقىتتا كەشەندٸ زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان د.قوناەۆ قازاقستاننىڭ جەرلەرٸن ٶزبەكستانعا بەرۋگە قارسى بولمادى دەپ ايتۋ (تەشەنوۆ سايان جۇمابەكۇلىنىڭ سٶزٸ) تاريحقا دا, اقيقاتقا دا قييانات بولماق.
سەبيت شٸلدەباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتٸك ارحيۆٸنٸڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ماتەريال "جاس الاش" گازەتٸنەن الىندى
