قازاق عالىمى قۋاڭشىلىقتان قۇتىلۋدىڭ جولىن كٶرسەتتٸ
– قۋاڭشىلىقتى بولدىرماۋدىڭ جەنە ونىڭ قولايسىز ەسەرٸن ازايتۋدىڭ قاراپايىم ەكٸ جولى بار. بٸرٸنشٸدەن, اتموسفەراداعى كٶمٸرقىشقىل گازدارىنىڭ اراقاتىناسىن دۇرىس ساقتاپ, ەكولوگييالىق داعدارىستى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن مۇناي ٶنٸمدەرٸ مەن كٶمٸردٸ جاعۋ مٶلشەرٸن ازايتىپ, بالامالى ەنەرگييانى كٶبٸرەك پايدالانۋ كەرەك. ەكٸنشٸدەن, قازاقستان اۋماعىندا ەمەن, ارشا, اكاتسييا, بوزارشا, ٷيەڭكٸ, كاشتان, جيدە, قاراعاش, تەرەك سيياقتى اعاشتاردى كٶپتەپ ٶسٸرۋ كەرەك. بۇل ٶسكٸندەر كٷشتٸ فوتوسينتەزدەۋشٸ ەرٸ ۇزاق جىل ٶمٸر سٷرەدٸ, – دەيدٸ كەلٸس جايلىباي.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ ٷشٸن جاستاردى ەكولوگييالىق پاتريوتيزمگە تەربيەلەپ, اعاش وتىرعىزۋعا كٶپشٸلٸكتٸ جاپپاي تارتۋ قاجەت. بۇل يگٸلٸكتٸ ٸسكە ەسٸرەسە اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردەگٸ مەكتەپ وقۋشىلارى مەن تۇرعىنداردى جۇمىلدىرۋ كەرەك.
– ەربٸر وقۋشى, جاس مامان مەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىن ەڭ كەمٸ 5 نەمەسە 10 اعاشتان ەگٸپ, ٶسٸرۋٸ تيٸس. سوندا جىلىنا شامامەن 12 ميلليون تٷپ اعاشتى ٶسٸمدٸك ٶسٸرٸلەدٸ ەكەن. بۇل پروتسەسس 45-50 جىل بويى ٷزدٸكسٸز جالعاسىن تاپسا, ەلٸمٸزدە وراسان كٶپ مٶلشەردە اعاشتار بوي كٶتەرمەك. بابالارىمىزدىڭ «ەگەر الداعى بٸر جىلدى ويلاساڭدار استىق ٶسٸرٸڭدەر, ەگەر الداعى جٷز جىلدى ويلاساڭدار اعاش ٶسٸرٸڭدەر» دەپ ٶسيەت قالدىرۋى بەكەر ەمەس عوي, – دەپ اتاپ ٶتتٸ عالىم.
كەلٸس جايلىباي مەكتەپتەردە 5-6 سىنىپتاردان باستاپ «ەكولوگييا» پەنٸن وقۋ ٷردٸسٸنە ەنگٸزگەن جٶن دەگەن پٸكٸردە. جاستارعا مەكتەپ كەزٸنەن باستاپ قازاقستانداعى ەكولوگييالىق احۋالدى تٷسٸندٸرٸپ, تابيعاتتى قورعاۋ جەنە ايالاۋ كەرەكتٸگٸن قاپەرلەرٸنە ٷنەمٸ سالىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا ٶسكەلەڭ جاستىڭ تابيعاتقا دەگەن سانا-سەزٸمٸ, كٶزقاراسى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەدٸ. سونداي-اق وقۋشىلار اراسىندا ارنايى ەكولوگييالىق بايقاۋلار مەن جارىستار ۇيىمداستىرعان جٶن. جىل سايىن جەنە ەربٸر ٷش جىلدان كەيٸن وڭ نەتيجە كٶرسەتكەن وقۋشىلاردى ارنايى ماراپاتتارمەن ىنتالاندىرىپ وتىرعان ابزال.
– وسى ورايدا اتاپ ٶتكەن جٶن, بىلتىرعى جىلدان باستاپ قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ارنايى ەكولوگييالىق جوبا قولعا الىنعان بولاتىن. بٷگٸندە بۇل تاراپتا ناقتى شارالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرٸ ارشا, ٷيەڭكٸ, ەمەن, بوزارشا, اكاتسييا اعاشتى ٶسٸمدٸكتەرٸن تۇقىمىنان ٶسٸرٸپ, كٶشەتتەردٸ كٷتٸپ-باپتاۋدىڭ ەڭ ارزان ەدٸستەمەسٸن جاسادى. بۇل ەدٸستەمە ٶسكٸندەردٸ كٶپتەپ ٶسٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە قارجىلىق تۇرعىدان تيٸمدٸ. بۇل – الىپ شاھاردىڭ سىن كٶتەرمەيتٸن ەكولوگيياسىن تازارتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەگەن ويدامىز, – دەيدٸ قىزدار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ باسپاسٶز جەنە قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى جاندار اسان.
ارنايى جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ قورىتىندىسى كٶرسەتكەندەي, سوڭعى جىلدارى عالامدىق جىلىنۋ كٶرسەتكٸشٸ ايتارلىقتاي ارتقان. بۇل عىلىمدا جەنە قوعامدىق پٸكٸردە دەلەلدەنگەن فاكت. مەسەلەن, قىزىلوردا, تٷركٸستان, جامبىل جەنە الماتى وبلىستارى اۋماعىندا جاز ايلارىندا تەرمومەتر باعامى 38-50 گرادۋستى كٶرسەتكەن ىستىق جيٸ بولادى. مۇنداي قولايسىز اپتاپ بۇرىن-سوڭدى تٸركەلمەپتٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەلٸمٸزدە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە دە تەرٸس ىقپالىن تيگٸزٸپ وتىر. سەبەبٸ 2019 جىلعى قۋاڭشىلىق ەسەرٸنەن استىق داقىلدارىنىڭ تٷسٸمٸ كٷرت كەمٸپ, جايىلىمداردا شٶپ ناشار ٶسكەن.
ۇلىبريتانييانىڭ ليدس ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارىنىڭ بولجامىنا قاراعاندا, 2050 جىلعا قاراي دٷنيەجٷزٸندە قۇرعاقشىلىق شارىقتاۋ شەگٸنە جەتەدٸ. اتالعان قۋاڭشىلىق جاعدايلاردىڭ ەسەرٸ قازاقستاننىڭ شٶل جەنە شٶلەيتتٸ ايماقتارىندا ٶتە كٷشتٸ بولادى دەپ كٷتٸلۋدە. كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ تۇششى سۋ تاپشىلىعىن تۋىنداتىپ, اپتاپ ىستىقتىڭ ەسەرٸنەن ورمان ٶرتتەرٸ كٶبەيەدٸ. قۋاڭشىلىقتىڭ كەسٸرٸنەن تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك قيىندىقتار پايدا بولىپ, ونىڭ سوڭى جانۋارلار مەن ادام شىعىنىنا جەنە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق داعدارىسقا الىپ كەلمەك.
