ەلدەن شىققان جازۋشى رامازان توقتاروۆ اقكٶل-جايىلما جەرٸندە بٸرجان سالدىڭ شىمان بولىستىڭ شاڭىراعىنا تٷسكەنٸن جازعان. سول ساۋىق كەشتە جاس ەستاي بٸرجان سالعا بٸر اۋىز ٶلەڭمەن سەلەم بەرەدٸ. سال بٸرجان "مىنا جٸگٸتتٸڭ داۋىسىندا ارۋاق بار" دەگەن ەكەن. بٸرجان اۋىلدان كەتەرٸندە ەلحەمبەك دەگەن دومبىراشى شەبەردٸ الدىرىپ, ەستايدىڭ داۋىسىنا كەلەتٸن دومبىرا شاۋىپ بەرۋٸن تاپسىرادى, جەنە قولى دومبىراعا جٷگٸرەتٸن بولسىن دەپ شەبەردٸڭ قولىنا اقىسىن ۇستاتقان.
دالا كونسەرۆاتوريياسىنىڭ تالعام-تالابى ەندٸ باستار قارا شەرتٸسٸنە, ەن سٷيەمەلٸنە, ھەم داۋىس مەدەنيەتٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلگەنٸ انىق. بايعابىلعا ەستايدان, ەستايعا ەلحەمبەكتەن جۇققان مەدەنيەت وسىنىڭ ايعاعى. كەيدە مەنٸ ٷلكەن ٶنەردٸ تۋدىراتىن جەكە تۇلعا ما, ەلدە ٶسكەن-ٶنگەن ورتاسى ما,- دەگەن مەسەلە ويلاندىرادى. قازاقتا التى بٶلٸمنەن قۇرىلعان ەكٸ ەن بار, ونىڭ بٸرٸ حالىق ەنٸ "قىزىل بيداي" ەكٸنشٸسٸ "قورلان". (نەگٸزٸنەن حالىق ەندەرٸ ەكٸ بٶلٸمنەن, شۋماق جەنە قايىرمادان تۇرادى) بٸر لادتان اۋىتقىپ ەكٸنشٸ لادقا اۋىساتىن جالعىز ەن ول - قورلان. (مۋزىكا تٸلٸندە بۇل ەدٸستٸ اۋىتقۋ, ياعني «وتكلونەنيە» دەيدٸ). ليۋلليدەن باستالىپ, گايدنمەن شىڭدالعان ەۋروپانىڭ كلاسسيك سيمفونيستەرٸ قولداناتىن بۇل ەدٸستٸ قازاق توپىراعىندا العاش ٶرنەكتەگەن ەستاي ەكەن. "جايقوڭىر" مەن "بٸر مىسقال"ەندەرٸ دە حالقىمىزدىڭ ەن ەلەمٸندەگٸ ٶزگەشە قۇبىلىس بولىپ سانالسا, ساندۋعاش, اقجالماش, يۋران-اي ەندەرٸ ەستايدىڭ كومپوزيتورلىق ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن دارا شىعارمالار ەكەنٸندە داۋ جوق. جالپى اقكٶل-جايىلما جەرٸندە ەن مەدەنيەتٸ ەستايعا دەيٸن قاي شامادا بولدى? ەستاي كٸمدٸ ٷلگٸ تۇتتى دەگەندەي ويلاردىڭ تٷرتپەكتەيتٸنٸ بار. بالا كەزٸمدە قاراجار اۋىلىنان ناعاشىلارىمىز قوناققا كەلٸپ, بٸر داستارحاندا اينالا وتىرعان ادامداردىڭ بەرٸنٸڭ قولىنا دومبىرا الىپ ەن سالعانىن كٶرٸپ ەدٸم. ولاردىڭ دەنٸ ەستايدىڭ كٶزٸن كٶرگەن اۋىلداس ٶنەرپازدار بولاتىن. بالالىق. ەستاي كٸم? ٶنەرپاز قانداي بولادى? ٶنەر دەگەن نە, قيسسا دەگەن نە?- قايدان بٸلٸپپٸز. ەسٸمٸزدٸ جيىپ, بۇل كٸسٸلەردٸ ەندٸ جازىپ الۋ كەرەك دەپ قولىما بەينە كامەرەمدى الىپ بارسام, كەكەن ناعاشىم عانا قالىپتى.
قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان قۇرىلعان فولكلورلىق ورتالىقتىڭ باسشىسى بازارالى مٷتتەكەەۆكە اقكٶل - جايىلماداعى كٶنەنٸڭ كٶزٸ, ەنشٸ, قيسساشى كەكەن اقساقالدىڭ كٶرگەن بٸلگەنٸن تاسپاعا جازىپ الۋ كەرەك ەكەنٸن ايتتىم. بازەكەڭ (مارقۇم) قۇپتادى. ەڭگٸمە بارىسىندا كەكەن اقساقال ەستاي تۋعان اۋىلدا ون تٶرت قيسساشى, بٸرنەشە ەنشٸ بولعانىنان حاباردار ەتتٸ. بٸر كٸشكەنتاي اۋىلدا ون تٶرت قيسساشى بولدى دەيسٸز بە,- دەپ قايتا ناقتىلاپ الدىم? يە دەپ, ەسٸنە تٷسكەن قيسساشىلاردىڭ اتىن اتاي باستادى. "ەستايعا جيىن-تويدا ەن سالعىزۋ قيىن ەدٸ. كٶبٸندە ٶزٸ ەن سالماي, اۋىلدىڭ ەنشٸ, قيسساشىلارىن تىڭداپ, ەن سالىپ وتىرعان ەنشٸنٸ كٶتەرمەلەپ وتىراتىن"- دەيدٸ اقساقال. كەكەن اتانىڭ ٶزٸنە دە ەن سالىپ بەرۋٸن ٶتٸندٸم. سەكسەن ٷشتەگٸ اتامىز دومبىرانى قولىنا الىپ ەلگٸ "قارا شەرتٸستٸ" جەلدٸرتٸپ الدى. قولىنىڭ شاپشاڭ قيمىلىنا, دىبىستىڭ شىنايىلىعىنا قايران قالدىم. «قارعام-اۋ» مەن «بالقاديشانى» سالدى, جەنە بٸرنەشە قيسسانىڭ باسىن قايىردى. قيسسانىڭ ەۋەنٸ نەگٸزٸنەن دومبىرانىڭ باس بۋىنىندا ٶربيدٸ, قاتتى ايعايعا باسىپ سالۋ قيسسا جانرىنا تەن ەمەس. تەك بٸرنەشە اۋىزدان سوڭ دومبىرانى بويلاپ بٸر قايىرىپ الىپ, ەۋەلگٸ قوڭىر ەۋەنگە قايتا اۋىسادى. مەنٸڭ بايقاۋىمشا, قيسسا-جىردىڭ ۋىزىنا جارىپ ٶسكەن جاڭاشىل ەستايدىڭ تالانت قييالىنان بالقىپ تۋعان "بٸر مىسقال", "جاي قوڭىر" ەندەرٸ ەن قالپىنا تٷسكەن اقكٶلدٸڭ جىر ماقامى دەسە دە بولاتىن سيياقتى. ەۋەنٸ ٶزگەشە بولعانىمەن, پٸشٸنٸ بٸر. كەسٸپ ايتۋ قيىن. تۋعان توپىراقتىڭ تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا ەسەرٸ بولماۋى مٷمكٸن بە?...
اقساقالدىڭ سٶزٸنە قاراعاندا اقكٶل جايىلما ٶڭٸرٸ ٶنەرپازعا كەندە بولماعان.
"اقكٶلگە بارعانىمدا ەنگە سالدىم,
ەلٸنەن قانجىعالى ٶرنەك الدىم.
بالاسى سٷيٸندٸكتٸڭ ەنگە قۇمار,
ۋٸلٸن, ىرعاعىمەن الىپ قالدىم."-دەپ شىرقاعان ەكەن مۇستافا ەنشٸ.
قازاق ٶنەرٸنٸڭ كيەلٸ ورداسى بولعان بايان اۋىل تۋماسى مۇستافانىڭ شۋاقتى سٶزٸ اقكٶل-جايىلمادا ەن ٶنەرٸنٸڭ قۋاتتى وشاعىنىڭ بولعانىن كٶرسەتپەي مە?! "ۋٸلٸن, ىرعاعىمەن الىپ قالدىم"- "ۋٸل"- تەرمينٸ ەننٸڭ ورىندالۋىنا, ناقتى ايتساق ۆوكالدىق كٶركەمدٸگٸنە قاتىستى پٸكٸر بولسا كەرەك.
بٷركٸتباي حالقىمىزدىڭ ەرەكشە سۇلۋ, اسقاق ەنٸنٸڭ بٸرٸ. مۇستافانىڭ "بٷركٸتباي" ەنٸ جاڭانىڭ باسى دەسەك تە بولادى. بٷركٸتبايعا دەيٸنگٸ قازاق ەندەرٸنٸڭ ىرعاعى نەگٸزٸنەن قاراپايىم 4/4,2/4, بولىپ كەلەدٸ. مىسالى قازاققا كەڭ تاراعان ەلٸم-اي ەنٸ. "قاراتاۋدىڭ باسىنان كٶش كەلەدٸ,
كٶشكەن سايىن بٸر تايلاق بوس كەلەدٸ.
قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن,
ەكٸ كٶزگە مٶلدٸرەپ جاس كەلەدٸ."
ال بٷركٸتباي... بٷركٸتباي باي ىرعاقتى ەنگە جاتادى. ەندٸ ىرعاق مەسەلەسٸنە كەڭٸرەك توقتايىق. دەل قازٸرگٸ زاماننىڭ ەندەرٸ نەگٸزٸنەن 3/4, 6/8, 4/4, 2/4 ٶلشەمٸندە كەلەدٸ. 6/8 ٶلشەمٸندە باستالسا, 6/8 ٶلشەمٸنمەن اياقتالادى نەمەسە 3/4 ٶلشەمٸندە باستالسا, 3/4 تە اياقتالادى. مىسالى شەمشٸ, ەبٸلەحات, ٸلييا جاقانوۆ ەندەرٸ. ارالاس ٶلشەمدٸ ەندەر جوقتىڭ قاسى. بۇل كەزەڭنٸڭ ەندەرٸنٸڭ قاراپايىم ٶلشەمٸ ەستاي, ٷكٸلٸ ىبىراي, مەدي ەندەرٸندە كٷردەلەنە تٷسەدٸ. ەن نەگٸزٸنەن ارالاس ٶلشەمگە قۇرىلادى. ودان ەرٸ اقان, بٸرجان زامانى كٷردەلٸ ىرعاقتى, باي ىرعاقتى ەندەردٸڭ عاسىرى دەسەك بولادى. ال قۋلتۋما, بٷركٸتبايلاردىڭ دەۋٸرٸنەن ەرٸ بارساڭىز قايتادان بٸر قالىپتى ەندەردٸڭ دەۋٸرٸ باستالادى. تەك ول زاماندا ۆالستەكتەس 3/4, 6/8 ٶلشەمٸ كەزدەسپەيدٸ. ياعني, ەر عاسىردا مۋزىكالىق ٶلشەم ٶزگەرٸپ تۇرادى. تاكت ٶلشەمٸ بٸر قالىپتى ەندەردٸڭ زامانىنىڭ ٶتكەنٸن سەزگەن ۇلى بٸرجان كەرەك دەسەڭٸز " ىرعاقتى" دەپ ەن شىعارعان. نە بارى جيىرما ٷش تاكتٸدەن تۇراتىن ەن, توعىزى رەت قۇبىلىپ ٶلشەمٸ ٶزگەرەدٸ. تابيعي تانىم تٷيسٸگٸ تەرەڭ بٸرجان سال ەننٸڭ اتىن تاكتٸ ٶلشەمٸنٸڭ قۇبىلۋىمەن بايلانىستىرۋى, "دالا مۋزىكانتتارىنىڭ قايسىسىندا مۋزىكالىق تەرەڭ بٸلٸم بولىپتى", - دەگەن جاڭساق پٸكٸردٸڭ تاس-تالقانىن شىعارعانداي. راس, XIX عاسىر مۋزىكانتتارىندا نوتالىق ساۋات بولماعانى انىق, بٸراق تەورييالىق تانىم بولماسا قانشا عاسىر قازاق ٶمٸر سٷرسە, سونشا عاسىر قازاقپەن بٸرگە جٷرەتٸن ەن-كٷي قالار ما ەدٸ?!.
2005 جىلى مۋزىكا اكادەميياسىن تەمەمداپ پاۆلودار وبلىسىنداعى مۋزىكا كوللەدجٸنە جۇمىسقا ورنالاستىم. تۋعان اعام ەنشٸ ەربولدىڭ ٷيٸندە تۇردىم. بٸر كٷنٸ ٷيگە نوۆوسيبيرسكٸنٸڭ بٸر اۋىلىندا تۇراتىن ەكەمنٸڭ بٶلەسٸ قوناققا كەلدٸ. نوۆسيبيرسكٸگە اشتىق جىلدارى ەرتٸس اۋدانىنان كٶشٸپ كەتكەن بولسا كەرەك. بەلكٸم, دۇرىسى بوسىپ كەتكەن شىعار. ەلگٸ بٶلە اعامىزدىڭ ٶزٸ دە, بالاسى دا بٸر اۋىز قازاقشا بٸلمەيدٸ. تٷر كەلبەتٸ قازاق بولعانىمەن ورىستىڭ مٸنەزٸ ەبدەن سٸڭگەن ەكەن. ەندٸ شە? ورىسقا قىز بەرگەن, ورىستان قىز العان. تٸپتٸ تاماق ٸشۋٸ دە قازاققا ۇقسامايدى. ەرەكەڭە ورىسشالاپ ريزاشىلىعىن ايتتى, سوسىن قوناققا شاقىردى. "ەسلي لەتوم نە پريدەش س جەنوي ەربول, گروش تۆويا تسەنا", - دەپ بٸر قويدى. بٸر كەزدە "سپوي ەربول", - دەدٸ. مەن ەربول نە ەن ايتار ەكەن دەگەن ويدا وتىردىم. دومبىرانى قولىنا الىپ اعام باياعى ەلگە كەڭ تاراعان قارا شەرتٸستٸ شالقىتا جٶنەلدٸ. سول كەزدە ەلگٸ بٶلە اعام: "و! جيلكيباەۆ", - دەدٸ. كٶزٸ جاساۋراپ كەتتٸ. بەرٸن ۇمىتقان كٶكٸرەگٸ ەلگە تاراعان قاسيەتتٸ قارا شەرتٸستٸ ۇمىتپاعان ەكەن. وسى سەت مەنٸڭ ەسٸمە تٷسكەن سايىن بٸر تٷرلٸ كٷي كەشەمٸن.
قايرات ايتباەۆ, قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
وقىتۋشىسى
