قاپال قورىمى جەنە قاپال بەكٸنٸسٸ
قاپال اۋىلىنا كٸرە بەرٸستە «ٸرگەتاسى 1847 جىلى قالالانعان» دەگەن جازۋدى كٶزٸڭٸز شالادى. بۇل دەگەنٸڭٸز قاپالدىڭ تاريحى 1847 جىلدان باستالادى دەگەن سٶز ەمەس. روسسييانىڭ قازاق جەرٸن وتارلاۋ ماقساتىندا سالىنعان بەكٸنٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ قاپال بەكٸنٸسٸ 1847 جىلى سالىنعان بولاتىن. ال قاپالدىڭ تاريحى تىم ارىدان باستالاتىنىنا قاپال قورعاندارى كۋە. قاپال قورعاندارى – تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكٸشتەر ورنى. قاپال ماڭىندا تٷرٸك دەۋٸرٸنەن, قيماق مەملەكەتٸنەن قالعان تاعى دا باسقا 7-8 قورعان بار. قورىمداردا تاريحى بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 3-11 عاسىرلار ارالىعىنداعى قاراساي, جىلىساي, ٷكٸلٸ, قىزىل زيراتتارى ورنالاسقان. بەتٸنە نەشە تٷرلٸ سۋرەتتەر سالىنعان بال-بال تاستار ەر جەردەن-اق ۇشىراسادى. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل تاستار وسى ٶڭٸردە العاشقى ٷيلەر سالىنا باستاعان كەزدە قۇلاتىلىپ, ٸرگەتاس رەتٸندە پايدالانىلعان. تۇنىپ تۇرعان تابيعاتى مەن تاريحي جەدٸگەرلەرٸ مول قاپال جەرٸنە ورىس وتارشىلارى 1843 جىلى 10 قازان كٷنٸ باسىپ كٸرٸپ, ورنىعا باستايدى. ولار 1847 جىلى بەكٸنٸس سالىپ بٸتتٸ. قاپالدىڭ تاۋى نۋ ورمان بولعان , ونى دا قاپال بەكٸنٸسٸ سالىنعاننان كەيٸن ٶرتەپ جٸبەرگەن دەيدٸ.
شوقاننىڭ ەڭبەكتەرٸ جەنە قاپال باتىر
بەكٸنٸس سالىنعاننان كەيٸن شوقان ۋەليحانوۆ قاپالعا 1854 جىلى قاشقارييا ساپارى قارساڭىندا كەلگەن. مۇندا ول ۇلى جٷز اڭىزدارىن جازىپ الۋمەن شۇعىلدانعان. ەكٸنشٸ رەت 1864-1865 جىلدارى كەلٸپ قاپال اۋىلىنىڭ, قاپال قالاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن. وسى زەرتتەۋٸندە قاپال بەكٸنٸسٸنەن 40 شاقىرىم جەردەن قاپال باتىردىڭ قابٸرٸن تاۋىپ, انىقتايدى. بەكٸنٸسكە قاپال اتىن بەرۋگە ش. ۋەليحانوۆتىڭ «جوڭعارييا وچەركتەرٸ» جازبالارىنداعى «قاپال ستانساسى قاپال باتىردىڭ ەسٸمٸمەن اتالعان» دەگەن پٸكٸرٸ تٷرتكٸ بولدى.
قاپال باتىر ۇلى جٷزدٸڭ دۋلاتىنان تارايتىن جانىس رۋىنان شىققان. شوقان ۋەليحانوۆتىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, قاپال باتىر تەۋەكەل حان مەن ەسٸم حانداردىڭ كەزٸندە سىر مەن جەتٸسۋ بويىنداعى قالماقتارعا قارسى جورىقتاردا تۋ ۇستاعان باتىردىڭ بٸرٸ, قولباسشىسى بولعان دەلٸنەدٸ. قاپال باتىردىڭ ەسكەرتكٸشٸ تالدىقورعان-ٶسكەمەن تاس جولىنىڭ قاپالعا بۇرىلعان جەرٸندە قويىلعان.
تەنەكە باتىر كەنەسارى حانعا وراسان زور قولداۋ كٶرسەتٸپ, حاننىڭ قىرعىز ەلٸنە جەتٸسۋ ٶڭٸرٸ ارقىلى ٶتۋٸنە ٷلكەن ىقپال جاسايدى. ال وسىدان كەيٸن قىرعىز ماناپتارىنىڭ رەسەي پاتشالىعىنا ساتىلىپ, كەنەسارىنىڭ باسىن الىپ, قاپال, اياگٶز ارقىلى ومبىعا جٸبەرگەنٸن ەستٸگەن تەنەكە باتىر جەتٸسۋ جەرٸنەن ماتاي, سادىر, ارعى بەتتەن قىزاي ەلٸنٸڭ رۋلارىنان 2000-عا جۋىق قول جيناپ بارىپ, قىرعىز ماناپتارىن اياماي جازالايدى, قۇلدىققا جەگەدٸ. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ ەيگٸلٸ تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆ ەڭبەكتەرٸندە اتاپ ٶتكەن.
[caption id="attachment_28887" align="aligncenter" width="640"]
تەنەكە باتىر
قاپال اۋىلىنان شىعىسقا قاراي 20 شاقىرىم جەردە تەنەكە باتىردىڭ زيراتى ورنالاسقان. تەنەكە باتىر ورتا جٷز نايماننىڭ ماتاي رۋىنان شىققان. ەيگٸلٸ بٶرٸباي باتىردىڭ ۇرپاعى. 1807 – 1885 جىلدار اراسىندا ٶمٸر سٷرگەن. كەنەسارى حاننىڭ ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە ٷن قوسقان. ول تۋرالى الاشتىڭ ارداقتىسى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ «ماتەريالى كيرگيزسكو-كازاحسكوگو نارودا» دەگەن ەڭبەگiندە, 1847 جىلدارى قىدىرەلi بيدiڭ نەمەرەسi تەنەكە دٶسەتۇلىنىڭ كەنەسارى كٶتەرiلiسiنە قاتىسقانىن ايعاقتايتىن مەلiمەتتەر بار. پولياك جازۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچتٸڭ ەڭبەكتەرٸندە تەنەكە باتىردىڭ پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنا اشىق قارسى كەلگەنٸن ايتادى. اتاپ ايتقاندا, 1846 جىلى گەنەرال ۆيشنەۆسكيي جەتiسۋدىڭ بي-سۇلتاندارىمەن كەنەسارىعا قوسىلماي, پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ بوداندىعىن قابىلداۋ تۋرالى كەلٸسسٶز ٶتكٸزٸپ جاتقان جەرٸندە تەنەكە باتىردىڭ قالىڭ قولىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىراعانىن جازادى.
تەنەكە باتىر كەنەسارى حانعا وراسان زور قولداۋ كٶرسەتٸپ, حاننىڭ قىرعىز ەلٸنە جەتٸسۋ ٶڭٸرٸ ارقىلى ٶتۋٸنە ٷلكەن ىقپال جاسايدى. ال وسىدان كەيٸن قىرعىز ماناپتارىنىڭ رەسەي پاتشالىعىنا ساتىلىپ, كەنەسارىنىڭ باسىن الىپ, قاپال, اياگٶز ارقىلى ومبىعا جٸبەرگەنٸن ەستٸگەن تەنەكە باتىر جەتٸسۋ جەرٸنەن ماتاي, سادىر, ارعى بەتتەن قىزاي ەلٸنٸڭ رۋلارىنان 2000-عا جۋىق قول جيناپ بارىپ, قىرعىز ماناپتارىن اياماي جازالايدى, قۇلدىققا جەگەدٸ. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ ەيگٸلٸ تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆ ەڭبەكتەرٸندە اتاپ ٶتكەن.
تەنەكە باتىر اتاسى قىدىرەلٸ بيدەن باستاپ , ارىسى ماتاي, بەرٸسٸ قاپتاعاي ەلٸنٸڭ قورعانى بولادى. پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ قىسىمىمەن قونىس اۋدارعان تاتارلارعا جەر بەرٸپ, قامقورلىعىنا الادى. ولارعا ەكٸ بٸردەي مەشٸت جەنە مەدرەسە سالىپ بەرٸپ, تاتار بالالارىمەن بٸرگە قازاق بالالارىن دا وقىتا باستايدى. سول كەزدەگٸ سالىنعان مەشٸت جەنە مەدرەسەنٸڭ ەسكٸ قۇرلىسى ەلٸ ساقتالعان. سونىمەن بٸرگە تەنەكە باتىر ٶز ەلٸن ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسۋعا دا باۋليدى. تەنەكە باتىردىڭ يگٸ ٸستەرٸن كەيٸن بالاسى ەسٸمبەك بولىس جالعاستىرعان. بۇل كەزدەردە قاپال ٶڭٸرٸن جەرگٸلٸكتٸ جۇرت تەنەكە اۋىلى دەگەن ەكەن.
كەنەننٸڭ كەكٸن العان قاپال ٶڭٸٸمەن, تەنەكەدەي باتىرمەن بار قازاق ماقتانۋعا تيٸستٸ. كەنەسارى حاننىڭ باسىن ٸزدەيمٸز, قازاقتىڭ رۋحى قايتا تٸرٸلەدٸ دەيمٸز. مەنٸڭشە كەنەسارىنىڭ باسى بٷگٸن ەمەس, سول كەزدە دە تەككە كەتكەن جوق. قازاق ٶز نامىسىن جاتقا تاپتاتپادى. كٶپتەگەن بولىستار مەن سۇلتاندار ورىس وتارشىلارىنا بولىسپاسا دا, حان كەنەنٸ قولداي المادى. ونىڭ جانىندا تەنەكە بولىس ەرگە ساي مٸنەز كٶرسەتٸپ, حاننىڭ كەگٸن ۋاعىندا قايتاردى. وتارشىلارمەن اشىق كٷرەسكەن باتىردىڭ ەسٸمٸن بٷگٸن بىلايعى جٷرتتىڭ كٶبٸ بٸلە بەرمەيدٸ. كەنەسارى حاننىڭ كەگٸن قايتارعان تەنەكەنٸ ۇلىقتاعانىمىز – حان كەنەنٸ ۇلىقتاعانىمىز بولار ەدٸ. كەنەسارىنىڭ كەگٸن العان باتىر دەپ تەنەكە باتىردى ۇلىقتاپ, ەسكەرتكٸشتەر ورناتىپ, استانا مەن الماتى قالالارىنان كٶشە بەرٸپ جاتساق, ول دا بٸر قازاقتىڭ رۋحىن كٶتەرەر شارۋا بولار ەدٸ. كيەلٸ قازاقستاننىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا تەنەكەدەي باتىردى ەسكە الۋىمىز ناعىز رۋحاني جاڭارۋ بولماق. ۇلتتىق كود دەگەنٸمٸز – قاي زاماندا بولسىن ٶزٸنٸڭ ەمەس, ۇلتىنىڭ, حالقىنىڭ, حانىنىڭ نامىسىن تاپتاتپاعان باتىرلاردى ۇلىقتايتىن رۋح بولسا كەرەك.
بيىل تەنەكە باتىردىڭ ٶمٸرگە كەلگەنٸنە 210 جىل بولىپتى. كەشە عانا سەناتتىڭ دەپۋتاتتىق مانداتىنا كٶتەرٸلگەن باقىتجان جۇماعۇلوۆ وسى تەنەكە اۋىلىنىڭ تۋماسى ەدٸ. ەندەشە, دەپۋتات اعامىز وسى ٸستٸ قولعا الار دەگەن اۋىل جۇرتىنىڭ ٷمٸتٸ بار.
فاتيما اپامىزدىڭ ٶمٸرگە كەلگەن ٷيٸندە مۇراجايى بولعان ەكەن بەرتٸنگە دەيٸن. قازٸر ٷيدٸڭ ماڭدايشاسىنداعى سول ٷيدە فاتيما عابيتقىزىنىڭ ٶمٸرگە كەلگەنٸن بٸلدٸرەتٸن تاقتايشادان باسقا ەشتەڭە جوق. قاراۋسىز ٷي جىلدان جىلعا توزىپ بارادى. وسىدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن ٷيدٸڭ سىرتىن اۋىلداعى بٸر كەسٸپكەرلەر قورشاتقان ەدٸ, بٸراق ونىڭ دا ارتى اياقسىز قالدى.
[caption id="attachment_28888" align="aligncenter" width="640"]
اقىن سارا جەنە فاتيما عابيتقىزى مۇراجايى
قاپال ٶڭٸرٸنٸڭ جۇرتشىلىعى 1871 جىلى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ التىن قازىناسى بٸرجان مەن سارانىڭ ايتىسىنا كۋە بولعان. سارا تاستامبەكقىزى 1853 جىل قازٸرگٸ الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانى بەساعاش اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. سارانى بويجەتكەننەن كەيٸن تەنەكە اۋىلىنىڭ بولىسى ەسٸمبەك قاجى ٶز اۋىلىنا كٶشٸرٸپ العان ەكەن. بٸرجانمەن ايتىسىنان كەيٸن بەكباي التىنبەكۇلىنا تۇرمىسقا شىعىپ, 1907 جىل قايتىس بولادى.
1992 جىلدىڭ قازان ايىندا قاپال اۋىلىنان اقىن-سارا اتىنداعى تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ قۇرىلادى. مۇراجاي قۇرىلعاننان باستاپ تٷرلٸ جەدٸگەرلەرگە تولتىرىلعان. 4 بٶلمەلٸ ٷيدەن تۇراتىن مۇراجايدا اقىن اپامىزدىڭ مٷسٸنٸ جەنە قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنەن بەلگٸ بەرەتٸن تۇتىنۋ بۇيىمدارى مەن اقىننىڭ قولدانعان بۇيىمدارى, قۇربى-قۇرداستارىنىڭ سۋرەتتەرٸ جەنە قاپال ٶڭٸرٸنە قاتىستى كٸتاپتار قويىلعان. مۇراجايدا سارا تاستامبەكقىزىنىڭ ٶز زاتتارىنان قازانى, دومبىراسى جەنە كيٸم تٸگەتٸن قول ماشيناسى مەن قايشىسى بار. ودان بٶلەك ٶزٸنٸڭ كيٸم-كەشەكتەرٸ مەن باسقا بۇيىمدارى ساحنالىق قويىلىمداردا سارا اپامىزدىڭ رٶلٸن ويناعان ەرتٸستەردٸڭ كيٸم-كەشەگٸمەن تولتىرىلعان.
قاپال ٶڭٸرٸنەن ٷش جٷزگە اتى مەلٸم سارا اپامىزدان كەيٸن ٷش بٸردەي ارىسىمىزدىڭ جارى بولعان, مۇرات ەۋەزوۆتىڭ اناسى فاتيما عابيتقىزى ٶمٸرگە كەلگەن. فاتيما اپامىزدىڭ ٶمٸرگە كەلگەن ٷيٸندە مۇراجايى بولعان ەكەن بەرتٸنگە دەيٸن. قازٸر ٷيدٸڭ ماڭدايشاسىنداعى سول ٷيدە فاتيما عابيتقىزىنىڭ ٶمٸرگە كەلگەنٸن بٸلدٸرەتٸن تاقتايشادان باسقا ەشتەڭە جوق. قاراۋسىز ٷي جىلدان جىلعا توزىپ بارادى. وسىدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن ٷيدٸڭ سىرتىن اۋىلداعى بٸر كەسٸپكەرلەر قورشاتقان ەدٸ, بٸراق ونىڭ دا ارتى اياقسىز قالدى.
[caption id="attachment_28889" align="aligncenter" width="640"]
قاپال اۋىلىنىڭ كيەلٸ دە كٶرٸكتٸ جەرلەرٸ
قاپال ٶڭٸرٸ تاڭعاجايىپتار مەن قاسيەتتٸ جەرلەرگە تولى. ونىڭ بٸرٸ 150 جىلدىق تاريحى بار قاپال-اراسان شيپاجايى. قاپال اۋىلىنان 30 شاقىرىم جەردەگٸ اراسان اۋىلىندا ورنالاسقان. «قاپال-اراساننىڭ» شيپالى سۋىنىڭ ەمدٸك قۋاتى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا بۇرىننان-اق بەلگٸلٸ بولعاڭن, ال مۇندا العاشقى كۋرورت 1852 جىلى قۇرىلعان. «قاپال-اراسان» كۋرورتىنان ەر كەزدەردە شوقان ۋەليحانوۆ, سەمەنوۆ - تيانشانسكيي سيياقتى اتاقتى ادامدار دا ەم قابىلداعان. اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ د.ا.قوناەۆ «قاپال-اراساندى» باستى نازارىنا العان. «قاپال-اراسان» ساناتورييٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەمدٸك كٶزٸ – تەرمالدى بۇلاقتار.
قاپال-اراسان شيپاجايىنان باسقا قاپالدىڭ تاۋ باسىنداعى اراسانى دا بار. بۇل تابيعي اراساننىڭ ەمدٸك سۋى تالاي سىرقات جاندارعا شيپا بولعان. اراسان تاۋ باسىندا بولعانىمەن, بارۋشىلاردىڭ قاراسى ٷزٸلگەن ەمەس.
قاپال اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا «تامشىبۇلاق» دەگەن قاسيەتتٸ بۇلاعى بار. اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا جار قاباقتان مٶلتٸلدەپ تامىپ تۇرعان كٶركەم تامشىلار كٶزٸڭٸزگە جاراتۋشىنىڭ قۇدىرەتٸن كٶرسەتكەندەي بولادى. دوعال جار قاباقتان اينالا اعىپ تۇرعان مٶلدٸر تامشى كٸمنٸڭ دە نازارىن اۋدارماي قالمايدى. تامشىبۇلاقتىڭ سۋى ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى ەكەنٸن عالىمدار دا مويىنداعان. قاپال تۇرعىندارى مەن قوناقتارى بۇلاق سۋىن اسقازان, كٶز, سٷيەك-بۋىن اۋرۋلارىنا ەم رەتٸندە قولدانىپ كەلەدٸ. تامشىبۇلاق تۋرالى العاشقى دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەر شوقان ۋەليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرٸندە كەزدەسەدٸ.
قاپالدىڭ قازٸرگٸ تىنىش-تٸرشٸلٸگٸ
كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە اۋدان ورتالىعى بولعان قاپال قازٸر اۋىلدىق وكرۋگتەردٸڭ بٸرٸ. تۇرعىندارىنىڭ سانى 4 مىڭعا جۋىقتاپ قالدى. رەسەي پاتشا ٷكٸمەتٸ مەن كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە قونىستانعان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶبٸ ٶز وتاندارىنا قايتىپ, ولاردىڭ ورنىنا شەتتەن كەلگەن قازاقتار قونىستانعان. تۇرعىندارىنىڭ باسىم بٶلگٸ مال شارۋاشىلعىمەن اينالىسادى. قاپال اۋىلىندا ەكٸ مەكتەپ, بٸر كەسٸپتٸك كوللەدج بٸلٸم بەرۋدە. اۋىلدىڭ تابيعي ٶسٸمٸ دە جىل ساناپ ارتىپ كەلەدٸ.
قويىنى قاسيەتتكە تولى, ۇلىلاردىڭ مەكەنٸ بولعان قاپال ٶڭٸرٸ ازات قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تاريحىندا ەلٸ تالاي ەلەۋلٸ وقيعالاردىڭ كۋەسٸ بولارى انىق. تەنەكەدەي ەل قورعاعان ەرلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەل مەرەيٸن اسىرىپ, تالاي تاريح بەتٸنە ەلٸ تالاي ۇلى تۇلعالارى ەكەلەرٸنە سەنٸمدٸمٸز. مىڭ ەستٸگەننەن بٸر كٶرگەن ارتىق دەگەندەي, وقىرمان قاۋىمدى وسى بٸر شوقاننىڭ ٸزٸ قالعان قاسيەتتٸ مەكەندٸ ٶز كٶزٸمەن بٸر كٶرٸپ قايتۋعا كەڭەس بەرەم.
تۇردىبەك قۇرمەتحان,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترٸ, تەۋەلسٸز جۋرناليست.
