كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ الىپ مۇناي كەنٸشٸ – قاشاعاننىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ سوڭعى جارتى عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن ولجاسى ەدٸ. الايدا بٷگٸن وسى جەردەن تابىلعان قىرۋار بايلىقتىڭ 98 پايىزى ەل قازىناسىنا ەمەس, شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ قالتاسىنا قۇيىلىپ جاتىر, دەپ جازادى Dalanews.kz.
بۇل دەرەك حالىقارالىق جۋرناليستٸك زەرتتەۋلەر كونسورتسيۋمىنىڭ (ICIJ) جۋىردا جارييالاعان زەرتتەۋٸندە ايتىلعان. ەلەمدٸك مەديانىڭ قىزۋ تالقىسىنا تٷسكەن اتالعان ماتەريال قازاقستان قوعامىندا بٸرقاتار ساۋال تۋعىزدى جەنە ەل ٷشٸن اسا جايسىز اقپارات رەتٸندە باعالانىپ وتىر.
قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ بويىنشا كەلٸسٸمدەر 1997 جىلى جاسالعان ەدٸ. ول كەزدە قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ الىپ جاتقان, حالىقارالىق تەجٸريبەسٸ جوق جاس مەملەكەت بولدى. وسىنى پايدالانعان حالىقارالىق مۇناي كورپوراتسييالارى قازاقستانمەن تەڭ دەرەجەدە كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋدٸڭ ورنىنا ٶز مٷددەلەرٸن جوعارى قويىپ, اسا تيٸمدٸ شارتتارعا قول جەتكٸزگەن. سول كەزدەگٸ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇسىندا جاسالعان كەلٸسٸمشارتتاردىڭ تولىق مەتٸنٸ مەن شارتتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جابىق كٷيٸندە قالىپ وتىر.
قاشاعان كەنٸشٸنٸڭ يگەرٸلۋٸنە جاۋاپتى – North Caspian Operating Company (NCOC) كونسورتسيۋمى. وندا ەۋروپانىڭ الىپ كومپانييالارى Shell (ۇلىبريتانييا), Eni (يتالييا), Total Energies (فرانتسييا) جەتەكشٸ رٶل اتقارادى. ەرقايسىسىنىڭ ٷلەسٸ – 16,8 پايىز. دەل وسى كومپانييالار قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ نەگٸزگٸ پايداسىن كٶرٸپ وتىر.
بٷگٸندە قاشاعان جوباسىنان تٷسكەن تابىستىڭ نەبەرٸ 2 پايىزى عانا قازاقستاندا قالىپ, قالعان 98 پايىزىن شەتەلدٸك الپاۋىتتار يەلەنٸپ جاتىر. بۇل حالىقارالىق تەجٸريبەدە ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن, ەرٸ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸنە مٷلدە قايشى كەلەتٸن جاعداي.
2024 جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل مەسەلەنٸ اشىق كٶتەرٸپ, مۇناي كەلٸسٸمدەرٸن قايتا قاراۋدى ۇسىندى. توقاەۆ وسى كەلٸسٸمشارتتاردى «ەل ٷشٸن تيٸمدٸ ەتٸپ ٶزگەرتۋدٸ» تالاپ ەتتٸ. الايدا, مۇنداي ٶزگەرٸس جاساۋ وڭايعا سوقپايدى. سەبەبٸ كەلٸسٸمشارتتاردىڭ مەرزٸمٸ 2037 جىلعا دەيٸن بەكٸتٸلگەن. بٸراق پرەزيدەنتتٸڭ باتىل مەلٸمدەمەسٸ شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى الاڭداتىپ ٷلگەردٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان بيلٸگٸ شەتەلدٸك مۇناي كومپانييالارىنا قارسى جالپى قۇنى 160 ملرد دوللاردى قۇرايتىن تالاپ-ارىز تٷسٸرٸپ, بۇل ٸس بويىنشا اربيتراجدىق سوت پروتسەسٸن باستادى. رەسمي تالاپتىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – مۇناي كومپانييالارى تاراپىنان كەلٸسٸمشارتتاعى ەكولوگييالىق جەنە پروتسەدۋرالىق نورمالاردىڭ بۇزىلۋى. بٸراق ساراپشىلار بۇل سوت پروتسەسٸنٸڭ باستى ماقساتى – قاشاعان كەلٸسٸمشارتتارىنداعى تەڭسٸزدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ تٷزەۋ دەپ وتىر.
TotalEnergies كومپانيياسىنىڭ باسشىسى پاتريك پۋياننە 2023 جىلى سەۋٸردە قازاقستاننىڭ تالابىنا قارسى تۇراتىنىن اشىق مەلٸمدەپ, كونسورتسيۋم مٷشەلەرٸنٸڭ بۇل مەسەلەدە تولىق بٸرٸككەنٸن حابارلاعان. ونىڭ بۇل سٶزٸ قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ تالاپ-تٸلەگٸ ەۋروپالىق ينۆەستورلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانىن انىق كٶرسەتەدٸ.
بۇرىنعى ەنەرگەتيكا مينيسترٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ولجاس بايدٸلدينوۆتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جاسالعان كەيبٸر كەلٸسٸمشارتتار 30 جىلعا دەيٸن قۇپييا ساقتالعان.
“كەلٸسٸمشارتتار 30 جىلعا دەيٸن قۇپييا ۇستالىپ وتىر. ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸندە مۇنداي تەجٸريبە جوق. بۇل – قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارىندا جٸبەرگەن ستراتەگييالىق قاتەسٸ”, — دەدٸ ول.
قازاقستاندىق قارجى سالاسىنىڭ ساراپشىسى دا وسى پٸكٸردٸ قولداپ, كەلٸسٸمشارتتارداعى تەڭسٸزدٸك قازاقستاننىڭ مۇناي سالاسىنداعى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان تۋىنداعانىن اتاپ ٶتتٸ.
بۇل جاعدايدىڭ گەوساياسي سالدارى دا بار. بايدٸلدينوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستاننىڭ تالاپ-ارىزدارىنىڭ نەگٸزگٸ وبەكتٸسٸ ەۋروپالىق كومپانييالار بولعاندىقتان, بۇل مەسەلە قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى شيەلەنٸستٸرۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ اقش كومپانييالارى ەۋروپالىقتارعا قاراعاندا قازاقستاننىڭ تالاپتارىنا يكەمدٸرەك ەرٸ ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن ارتتىرۋعا دايىن.
ەكولوگييالىق زارداپتار مەن اشىقتىق مەسەلەسٸ دە قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. 2025 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستاننىڭ ەكولوگييا مينيسترلٸگٸ ەكولوگييالىق زاڭنامانى بۇزعانى ٷشٸن NCOC كونسورتسيۋمىنا 5,1 ملرد دوللار ايىپپۇل سالعان. الايدا شەتەلدٸك كومپانييالار بۇل ايىپپۇلدى تٶلەۋدەن باس تارتىپ, اربيتراجدىق سوتتا قازاقستان ٷكٸمەتٸنە قارسى ەكٸ ٸستٸ جەڭٸپ شىقتى.
ەكوبەلسەندٸ ەرٸ “كاسپيي تەڭٸزٸن قورعايىق” باستاماسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ۆاديم ني بۇل مەسەلەنٸ بىلاي باعالايدى.
“شەتەلدٸك كومپانييالار كەلتٸرگەن ەكولوگييالىق زارداپ ٷشٸن ايىپپۇلدى قازاقستاننىڭ بيۋدجەتٸ كٶتەرۋٸ مٷمكٸن. بۇل حالىق ٷشٸن ٷلكەن ەدٸلەتسٸزدٸك”, — دەيدٸ ول.
“بايتاق” جاسىلدار پارتيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ولەگ پاك تا مۇناي كەلٸسٸمدەرٸنٸڭ تولىق اشىقتىعىن تالاپ ەتٸپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان وسى كەلٸسٸمدەردٸڭ جابىقتىعى سالدارىنان جىل سايىن شامامەن 20 ميلليارد دوللار جوعالتادى.
قاشاعان جوباسىنىڭ ەكٸنشٸ اتاۋى حالىق اراسىندا بەيرەسمي تٷردە “Cash-all Gone” (“بارلىق اقشا كەتتٸ”) دەپ اتالادى. بۇل اتاۋ بەكەر بەرٸلمەگەن. ٶيتكەنٸ وسى كەنٸشتٸ يگەرۋدەگٸ كەشٸكتٸرۋلەر, جەمقورلىق پەن ەكولوگييالىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ كەسٸرٸنەن قازاقستان دا, شەتەلدٸك كومپانييالار دا ٷلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. ساراپشىلاردىڭ ەسەبٸ بويىنشا, بۇل جوبانىڭ باستاپقى قۇنى 60 ملرد دوللاردان اسىپ كەتكەن.
قورىتا كەلگەندە, قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ قاشاعان كەلٸسٸمشارتتارىن قايتا قاراۋ ەرەكەتٸ جاي عانا كوممەرتسييالىق داۋ ەمەس. بۇل – تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ٶز جەرٸندەگٸ تابيعي بايلىعىنا يەلٸك ەتۋگە, ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋعا دەگەن كٷرەسٸ. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بۇل باعىتتاعى قادامدارى شەتەلدٸك ينۆەستورلارعا ۇناماسا دا, قازاقستان قوعامىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ ەرٸ ەدٸلەتتٸ تالاپ بولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان وسى ٸستە قانداي نەتيجەگە جەتەتٸنٸن بٷكٸل ەلەم نازاردا ۇستايدى.
