«اتامەكەننەن» شىعىپ, كٶلەڭكەلٸ جەرلەرمەن كٶلٸگٸمە قاراي كەلە جاتىرمىن. سول كٶشەنٸ بويلاپ, ماعان قارسى بٸر ادام كەلەدٸ. «اقىرىن جٷرٸپ, انىق باسىپ» كەلە جاتقان ادامدى بٸردەن قاينار ولجاي اعاما ۇقساتتىم. بٸراق, جاقىنداي بەرە كٷمəندانىپ قالدىم. مۇرتى جوق ەكەن. سٶيتٸپ, دəل قاسىنان ٶتٸپ بارا جاتىپ تاعى بٸر قاراي سالايىنشى دەدٸم. قاراسام, قاينار اعامنىڭ ٶزٸ. دəل ٶزٸ!
مۇرتى عانا جەتٸسپەيدٸ.
– اسسالاۋماعالەيكۋم, اعا! – دەپ امانداستىم.
– ۋاعالەيكۋماسسالام!– دەدٸ.
ٶزٸ ورازا ۇستاپ جٷر ەكەن. شاماسى, تٷسكٸ ٷزٸلٸستە «قازمەديا ورتالىعىن» ماڭايلاپ سەرۋەندەيتٸن سيياقتى. قولىندا جٷرەكتٸڭ قاعىسىن رەتتەيتٸن دəرٸ.
حال-جاعداي سۇراسىپ بولعان سوڭ:
– ٶلەڭ قالاي, جازىپ جٷرسٸڭ بە? اندا-ساندا جازعاندارىڭدى وقىپ تۇرام, – دەپ جىلى پٸكٸر بٸلدٸردٸ. قۋانىپ قالدىم.
ٶيتكەنٸ, ٶتكەن جىلى بٸر وتىرىستا قاينار اعامنىڭ مۇقاعاليدى, تۇمانبايدى, قادىردى جاتقا وقىپ, قازاق پوەزيياسى تۋرالى تۇشىمدى پٸكٸر ايتىپ, əدەبيەتشٸ عالىمداردان كەم تٷسپەي كەلٸستٸرٸپ تالداعاندا تاڭ قالىپ ەدٸم…
ٶلەڭ سۇراعان اعاما, كەشە جازعان بٸر ٶلەڭٸمدٸ وقىپ بەردٸم…
«سونداعى مəرييامنىڭ ايتقان سٶزٸ» دەگەندەي, وقىعان ٶلەڭٸم وسى بولدى.
***
جٷرەككە تəن ٸزگٸلٸككە ۇمسىنۋ,
جالىنداعان اڭسار سەزٸم – وت-الاۋ.
«جالعىزبىن…» دەپ جابىعادى
بٸر سۇلۋ,
جالعىزدىق تا سۇلۋ بولادى ەكەن-اۋ!
جامالى بار,
تاڭ سەكٸلدٸ جاڭا اتقان
جانارىندا جالت-جۇلت ەتٸپ
تازا باق.
سۇلۋلىقپەن سٷيٸنشٸلەپ,
جاراتقان
جالعىزدىقپەن كەتٸپتٸ ونى جازالاپ.
بٸلەم,
سەزەم,
قىلىق ەمەس ەش قۇپتار,
جازىقسىز جان
جازمىشقا كٸرٸپتار.
سۇلۋلىقتا ٶكٸنٸش بار, ٶكسٸك بار,
جالعىزدىقتا قورقىنىش بار,
كٷدٸك بار.
تاعدىر بٶلەك,
جان, مۇڭ بٶلەك بٸزدەگٸ,
عۇمىر بٸرەۋ.
ونىڭ ٶزٸ شەكتەۋلٸ.
سۇلۋلىقتا سالقىندىق بار كٷزدەگٸ,
جالعىزدىقتا جىلىلىق
بار كٶكتەمگٸ.
دەگبٸر قاشىپ,
دەمدە شٶگٸپ كٶڭٸل – نار,
جانعا باتار ورمان ويدىڭ زٸل جٷگٸ.
سۇلۋلىقتا جاڭىلىسقان ٶمٸر بار,
جالعىزدىقتا ساعىنىش بار
جىپ-جىلى.
ارمانىما بولماي ىنتىق, ىنتىزار,
بəلكٸم, مەن دە بٸلمەس ەدٸم باق قۇنىن.
سۇلۋلىقتا شاتتىق ٷن بار, كٷلكٸ بار,
جالعىزدىقتا تəتتٸ مۇڭ بار,
تəتتٸ مۇڭ!..
قانشاما رەت,
بۇل ٶمٸردە ٶلشەۋلٸ,
باق پەن نالا,
اق پەن قارا ارباستى.
سۇلۋلىقتا قوشتاسۋ بار ەڭ سوڭعى,
جالعىزدىقتا ماحاببات بار العاشقى.
بəرٸ ٶتكٸنشٸ,
سەزٸنگەنٸڭ,
سەزگەنٸڭ,
تىڭداۋ كەرەك جٷرەك ٷنٸن, əۋەزٸن.
سۇلۋلىقتا ٶمٸرٸ بار ٶزگەنٸڭ,
جالعىزدىقتا جالعىز جۇپ بار.
ول – ٶزٸڭ!
[caption id="attachment_18510" align="alignright" width="183"]
تالداۋى – وقىرمان قاينار ولجايدان
بەرٸ راس. بٸز ٶلەڭ سۇرادىق. قالقامان باۋىرىمىز مەسەلٸمٸزدٸ جىقپاي «كەشە جازعان ٶلەڭٸم ەدٸ» دەپ وقىپ بەردٸ. سارايدا, ٷيدە, تٸپتٸ ٶتكەندەگٸدەي دەمحانادا ەمەس, كەزدەسۋدە كەشتە ەمەس, توپتى ادامعا, كٷتكەن قاۋىمعا ەمەس جالعىز ٶزٸمٸزگە كٶشەنٸڭ تاپ ورتاسىندا تالتٷستە وقىلعان ٶلەڭ قاتتى تولقىتتى. جالعىز قالعان سۇلۋلار – تاريحتان تالاي بەلگٸلٸ. ٶز كلاسسيكتەرٸمٸزدٸڭ دە كٶركەم دٷنيەسٸ بولعان.
الدىمەن ايتارىمىز, قالقاماننىڭ بۇل قۇبىلىسقا قورىقپاي بارۋى. جەنە باتىل قادام ٶزٸن اقتاعان – ٶلەڭ تاريحي تاپتاۋرىن ەمەس. سونى. تىڭ. كٶركەم. ەسەرلٸ. ويلى. تۇتاس ٶلەڭ رەتٸندە سۇلۋلىق پەن جالعىزدىقتى سالىستىرۋى – تاپقىرلىق. جالعىزدىق پەن سۇلۋلىق بٸردە كٷن مەن تٷندەي قاراما-قايشىلىق كٶرٸنٸسٸ, بٸردە دومبىرانىڭ ەكٸ ٸشەگٸندەي ورتاق ٷن بەرەتٸن ٷيلەسٸم بەلگٸسٸ رەتٸندە ٶرٸلٸپ وتىر. تۇرىپ تىڭداعان ٶلەڭنەن الدىمەن وسىنداي شەبەرلٸكتٸ اڭعاردىق. كەشەگٸ جۇمەكەننٸڭ بيٸگٸنە بٷگٸن قالقامان شىعا السا, قازاق پوەزيياسىنىڭ اسىعىنىڭ الشىسىنان تٷسكەنٸ ەمەي, نەمەنە!
جۇمەكەننٸڭ جىرى بٶلٸنٸپ تالدانبايدى. جەكە شۋماقتى الىپ جالاۋلاتۋ مٷمكٸن ەمەس. تۇتاس ٶلەڭ – قۇيىلا سالعان قورعاسىن. سالماعى اۋىر. ٶز بەدەرٸ بار. بٸر بٶلٸگٸن جەكەلەپ ۇستاۋ دا, قاراۋ دا مٷمكٸن ەمەس. مىنا ٶلەڭ دە, بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە تالاي بالقىتقان قورعاسىنىمىز سيياقتى تۇتاسىپ جاتىر. سوڭى, تاعى, جۇمەكەنگە تەن پەلساپامەن اياقتالدى. «جالعىزدىقتا – جالعىز جۇپ بار. ول – ٶزٸڭ». ەۋەزوۆشە ريزا بولعاندا: «پەلٸ!»
ٶلەڭ ەمەس, پروزادان بۇل پەلساپاعا بالاما ٸزدەسەك: ماعاۋيندە تۇنىپ تۇر. «مەن». «جارماق». ويلى ٶلەڭ ەۋ-باستان بٸزگە ۇنايدى. ويسىز ٶلەڭ قۇنانبايشا ايتقاندا, جايداق سۋ سيياقتى. شالپىلداتىپ ٶتە شىعاسىڭ. ويلى ٶلەڭ بولسا تەرەڭٸنە باتىرادى. راحات. شىققىڭ كەلمەي, شىعا الماي جٷرگەنٸڭ. تۇتاس ٶلەڭ رەتٸندە قالقاماندى جۇمەكەن بيٸگٸنە جاقىنداتقان بۇل تۋىندىدان ٶزٸمٸز ساعىنىپ جٷرگەن بٸر كەزدەگٸ قادىر اقىننىڭ تاماشا تاپقىرلىعىن قايتا جولىقتىردىق. دەمەك, اقىن, ٸنٸمٸزدٸڭ قادىردىڭ دا بيٸگٸن العانى انىق. قينالماي.
قادىر تالانتىنىڭ بٸر كٶرنٸسٸ
كونتراستى ويناتا بٸلۋٸ.
«سۇلۋلىقتا قوشتاسۋ بار ەڭ سوڭعى,
جالعىزدىقتا ماحاببات بار العاشقى».
نەمەسە:
«سۇلۋلىقتا سالقىندىق بار كٷزدەگٸ,
جالعىزدىقتا جىلىلىق بار كٶكتەمگٸ».
العاشقى مەن ەڭ سوڭعىنى, جىلىلىق پەن سالقىندىقتى شەندەستٸرۋ ارقىلى بۇل ٶلەڭ تەرەڭ ويعا جەتەلەيدٸ. قادىردىڭ كٷشٸ ەر شۋماقتىڭ سوڭعى ەكٸ جولىندا تانىلاتىن. ونداي شتانگانى //«بەلتەمٸر» دەگەن جاساندى سٶز ەمەس/ قالقامان دا قينالماي كٶتەرە الادى ەكەن.
قازاق اقىندارىنىڭ شەبەرلٸگٸنٸڭ بٸر بەلگٸسٸ – الليتەراتسييا. ويىڭدى دەل جەتكٸزەتٸن سٶزدٸڭ بەرٸنٸڭ بٸر ەرٸپتەن باستاۋ وڭاي سىن ەمەس. ناق مىقتىسى, ەلگٸ, قادىر جارىقتىق ەدٸ. «بوز دالا, قۇشاعىڭدى اش, قوزىڭ كەلدٸ, // بوز تارتا باستاپپىن-اۋ ٶزٸم دە ەندٸ. بوزاڭنان ٸزدەيدٸ كٶپ بوز ٷيلەردٸ, //بوزاڭنان ٸزدەيدٸ كٶز بوز ٸڭگەندٸ» دەپ بوزداتقاندا كٸم قادەكەڭە تەڭ كەلسٸن! بٸزدٸڭ اقىن باۋىر, پوەزيياداعى بۇل قارۋدى جەتٸك مەڭگەرگەن. نانباساڭىزدار بٸرٸنشٸ شۋماقتى وقىپ شىعىڭىزدار: كٸلەڭ «ج» ەرپٸنە باستالىپ تۇر. مىناۋ مۇحيتتىڭ سۋى مەن قۇرىلىقتىڭ قارا جەرٸ بٸر-بٸرٸمەن توقايلاساردا الدىمەن سانسىز ارالدار بولىپ كەتەدٸ. تٸپتٸ, استانا مەن الماتى اراسىندا كٷندٸز اشىق اسپان استىندا ۇشاقپەن ۇشساڭىز بالقاشتىڭ ارعى الاتاۋ جاق جاعاسىنان سونداي كٶرٸنٸستٸ بايقايسىز. نەمەسە دالا مەن ورمان تٷيٸلٸسكەن جەردە دە شوق-شوق اعاش, ويدىم-ويدىم القاپ تۇرماي ما. سول سيياقتى بٸرٸنشٸ شۋماقتاعى «ج-نىڭ» ەكپٸنٸ ەكٸنشٸ شۋماقتا دا ەنتٸگٸن باسا الماپتى:
جامالى بار,
تاڭ سەكٸلدٸ جاڭا اتقان,
جانارىندا جالت-جۇلت ەتٸپ تازا باق.
سۇلۋلىقپەن سٷيٸنشٸلەپ,
جاراتقان
جالعىزدىقپەن كەتٸپتٸ ونى جازالاپ.
قانداي ٷيلەسٸم. قالقاماننىڭ ٶزٸ وقىعاندا تٸپتٸ قۇلپىرعان. بٸزدٸڭ شولاق تٸلٸمٸزدٸڭ ايتا المايتىن ەرپٸنٸڭ بٸرٸ وسى «ج» اقىن ٸنٸمٸزدٸڭ اۋزىندا قالاي جالت-جۇلت ەتەدٸ دەسەڭٸزشٸ. حوش. ەندٸ شۋماقتى قويىپ تارماقتارعا كٶشەيٸك. مۇندا دا تۋرا قادىرداعىداي بالتالاساڭ بۇزىلماس تٸركەستەر تۇنىپ تۇر.
عۇمىر بٸرەۋ.
ونىڭ ٶزٸ شەكتەۋلٸ.
جايشىلىقتا ەركٸم ايتا سالاتىنداي كٶرٸنەتٸن بۇل ويدى قالقامان جايناتىپ-اق جٸبەرگەن ەكەن. ايتالىق, الا-قۇلا كيٸمدٸ كٶشەدە وپىر-توپىر جٷرگەن توپتى بوزبالا قانداي, ال, دەنەلەرٸنە قۇيىلا سالعانداي بٸرٶڭكەي سالتاناتتى كيٸممەن شەرۋ تارتىپ, ساپ تٷزەپ بارا جاتقان سولداتتار قانداي. جاي ايتىلاتىن وي مەن قالقاماننىڭ قالامىنان تۋعان تٸركەستٸ تەك وسىلاي سالىستىرعان لەزٸم.
تاعى بٸر تٸركەستٸ قاراڭىز:
باق پەن نالا,
اق پەن قارا ارباستى.
ٶلەڭنٸڭ بٸر جولىنىڭ ٶزٸ ٸشكٸ ۇيقاسقا قۇرىلعان. بۇل ٶتەجاندا كەزدەسەتٸن ەدٸ. قالقامان ٸنٸمٸز بٸر ٶلەڭٸن وقۋ ارقىلى قازاق جىرىنىڭ تاعى بٸر جامپوزى, ٶتەجاندى بٸزدٸڭ ەسكە سالعان. «مۇڭلىق كٶزدٸڭ جاسى قۇساپ, اسىعىس-اق قۇلاعىش. //كٶك تەڭٸزدەن جەتكەن بٸزگە, //ٶتكەن جىلعى جىلى اعىس» دەيتٸن ٶتەكەڭ, بٸر شۋماقتىڭ ٸشٸندەگٸ تارماقتاردىڭ ٶزٸندە بٸرنەشە ۇيقاس جاساپ. بٸزدٸڭ بالا دا كەم ەمەس. سوسىن: «باق پەن نالاڭىز» «اق پەن قاراڭىزعا» ۇيقاسىپ قانا تۇرعان جوق. ماناعى قادىردىڭ, كەيٸن جاراسقاننىڭ قولىنان كەلگەن كونتراست اتويلاپ الدان شىعا كەلگەندە قاتتى قۋاندىق. ٶلەڭدٸ ٶلەڭ ەتەتٸن ٸشكٸ قارسىلىق قوي. بالا كەزٸمٸزدە تاسقا تاستى سوعىپ ۇشقىن شىعارۋعا ەۋەس ەدٸك. كەيٸن, ونى ەركٸم «بولگاركا» اتتى سايمان ارقىلى شوق-شوق ەتٸپ شاشا الاتىن بولىپتى. مىنا كونتراس تا سونداي, بٸز ٷشٸن بەينەتتٸ, قالقامان ٷشٸن تىم وڭاي شوق شىعارۋ عوي. ايتپاقشى, مۇنىڭ الدىندا كەلتٸرگەن مىسالىمىزدا تاعى بٸر كونتراست «شوق ۇشقىنداتۋ» تۇرعانىن ەڭدٸ اڭعاردىق: سٷيٸنشٸلەۋ مەن جازالاۋ! تاعى بٸر تٸركەستٸ تٷرتٸپ قالايىق:
تاعدىر بٶلەك,
جان, مۇڭ بٶلەك بٸزدەگٸ…
«تٷرتٸپ قالايىق» دەمەكشٸ, اۋىلدا سامان كٸرپٸشتەن قالانعان, لاي سىلاقپەن سىلانعان قورالار بولاتىن. اينالا بەرگەندە شىنتاعىڭ نەمەسە توبىعىڭ تيٸپ كەتسە بٸر ۋىس توپىراعى ساۋلاپ تٷسٸپ قالاتىن. ول قورانىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارمايتىن. ال, الىستاعى بەتكەيدە تٶرت نە التى قىرلى, ەربٸر قىرى قۇلاقشا بولىپ بٸتەتٸن, سول قۇلاقشانىڭ ٷستٸنە اق تاس قويىلعان زيراتتار تۇراتىن. كٶنە كٶز, قۇيما قۇلاق قارتتار بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە «بۇلاردى قالماقتىڭ قاس شەبەرلەرٸ قالاعان» دەسەتٸن. قابانبايلار, جەنٸبەكتەر, باراقتار, بورانبايلار اتا مەكەندٸ قايتا ازات ەتۋگە كەلگەندە الدىنان شىققان زيراتتاردان ٷش عاسىردان استام ۋاقىت ٶتسە دە بٸر تاس سۋسىپ قۇلاعان ەمەس. سول قالپى تۇر. اۋعانستانداعى, سيريياداعى كٶنە زامان ەسكەرتكٸشتەرٸن قيراتقان دولى كٷشتەردەن ساقتاسا ەلٸ مىڭ جىل مىڭق ەتپەسٸ حاق. دومبايلاۋ مەن شەبەرلٸكتٸڭ اراسى وسىنداي. قالقاماننىڭ مىنا بٸر تارماعى سول قاس شەبەردٸڭ ٸسٸ. ار جاعىندا تاعى قادىر ەكەسٸنە جاقىندىعى اڭعارىلادى: «قانى بٸرگە بولعاننان قانداي پايدا, //بولماعان سوڭ شىعاردا جانى بٸرگە» دەپ ەدٸ ول رۋحاني ەكەسٸ.
يە, ەركٸم بٶلەك ٶمٸر كەشەدٸ. جالعىزدىقتاعى سۇلۋدان سەن مٷلدە بٶلەك ٶمٸر كەشەسٸڭ. قارادٷرسٸن تٸلمەن ايتقاندا وسىلاي. ونى قالقامان ٶلەڭمەن ٶزگەشە ٶرگەن ەكەن.
تۋرا وسى تٸركەسكە قاتىستى تاعى بٸر وي مىناداي: كەزٸندە تالاي اقىن بٸر جولدى ەكٸ-ٷشكە سىندىرىپ جازۋعا قۇمار بولدى. ەكٸ تٷرلٸ سەبەبٸ بولسا كەرەك. بٸرٸنشٸسٸ: ورىس اقىنى ماياكوۆسكييدەن قالعان ٷلگٸ. سەكەن اعامىز سول ۇيىققا «سوۆەتستانىمەن», «ەكسپرەسٸمەن» تٷسٸپ كەتٸپ, شىعا المادى. ونىڭ ساياسي ناق باعاسىن ماعاۋين بەرگەن. بٸز ول جاعىنا جولاماي, ٶلەڭ قۇرىلىسى رەتٸندە مىسالعا الىپ جاتىرمىز. ەكٸنشٸ سەبەپ: اقشا. سوۆەت زامانىندا ٶلەڭنٸڭ ەر جولىنا سوممەن ەسەپتەپ اقشا تٶلەيتٸن. ون بٸر بۋىندى تٸركەستٸ سوعىمعا سويىلعان جىلقىنىڭ كەرٸ جٸلٸگٸن ٷش جەرٸنەن شاۋىپ تاستاعان سيياقتى ٷشكە بٶلٸپ بەرسەڭ ٷش ەسە كٶپ قالاماقى الاسىڭ. قاراپايىم ەسەپ. بٸراق, وعان دا شەبەرلٸك كەرەك. سوۆەت زامانىنداعى قازاق پوەزيياسىندا ٶلەڭدٸ وسىلاي تارامداپ جازعاننىڭ ەڭ مىقتىسى ەرٸ تالاسسىز تالانتتىسى – بٸزدٸڭ تاعى بٸر تابىناتىن اقىمىز توقاش بەرديياروۆ ەدٸ. ول كٸسٸ زاڭ مەن اقشاعا باعىنباي ٶتكەنٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق بٸلە قويماس. ٶلەڭنٸڭ ىرعاعىنا عانا باعىنعان ٶزگەشە قۇدٸرەت يەسٸ ەدٸ.
تاعدىر بٶلەك,
جان, مۇڭ بٶلەك بٸزدەگٸ… ارقىلى مىنا بالا سول توقاش اعامىزدى دا ەسكە تٷسٸرٸپ كەتكەنٸن قاراشى. ەيتپەسە, مىڭ جەردەن بٶلشەكتەپ تاستاساڭ دا ٶلەڭٸڭە سوقىر تيىن بەرٸپ جاتقان ٷكٸمەت جوق, بٸزدە. دەمەك, قالقامان دا نە ماياكوۆسكييگە ەلٸكتەمەي, نە قالاماقىعا قىزىقپاي, تەك ٶلەڭدە بولاتىن ٸشكٸ يٸرٸمگە باعىنىپ وسىلاي جازعانى انىق. تاۋ ٶزٸنٸڭ تاسىمەن, كٶل بالىعىمەن, اعاش جاپىراعىمەن كٶرٸكتٸ دەسەك, ٶلەڭنٸڭ باستى تالابى – تەڭەۋلەرٸندە. قالقاماننىڭ استانانىڭ كٶشەسٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ سۇراۋىمىزبەن وقىعان ٶلەڭٸ ەلبەتتە تەڭەۋدەن قۇرالاقان ەمەس. تەڭەۋ بولعاندا قانداي. «دەمدە شٶگٸپ كٶڭٸل – نار» دەپ جازىپتى. كٶڭٸلدٸ نارعا تەڭەگەن. اۋىز-ەكٸ تٸلدە تەك تۇلعاعا «نار» دەگەن انىقتاۋىش قوساتىنبىز. كٶڭٸلدٸڭ قانداي زور بولعانىن «نار» دەگەن تەڭەۋ ەدەمٸ بەينەلەيدٸ ەكەن. ال, سول نار كٶڭٸل دەمدە شٶگٸپ كەتسە, توسىن جەيتتٸ كٶرگەنٸڭ نە ەستٸگەنٸڭ. بۇل جەردەگٸ توسىن جەيتٸڭٸز – سۇلۋدىڭ جالعىزدىعى.
كەلەسٸ ەدەمٸ تەڭەۋلەرگە تولى ەكٸنشٸ شۋماقتى, بٸز, مانا باسقا مىسال: بٸر دىبىستان باستالاتىن جولدارى بار العاشقى شۋماقتىڭ تويى تارقاماي جاتقان جالعاسى رەتٸندە كەلتٸرگەنبٸز. وسى ويلى دا سەۋلەلٸ ەكٸنشٸ شۋماقتىڭ باسقى ەكٸ تارماعىندا سونداي تۇنىق, تازا تەڭەۋلەر تۇر:
«جامالى بار,
تاڭ سەكٸلدٸ جاڭا اتقان
جانارىندا جالت-جۇلت ەتٸپ تازا باق».
جاناردا تازا باقتىڭ جالت-جۇلت ەتكەنٸ – ەرەكشە بەينەلەۋ ەمەس پە. «جٷرەكتەگٸ نۇر», «كٶڭٸلدەگٸ كٸر» دەگەندەي كٷندەلٸكتٸ اۋزىمىزدا جٷرەتٸن سٶزدەر ەمەس, ٶزٸ دە تازا باقتىڭ جاناردان جالت-جۇلت ەتە قالۋى – اقىنداردىڭ اتاسىنداعى «جاس جٷرەكتٸڭ ساۋساق جايعانى» سيياقتى اناۋ-مىناۋ اقىننىڭ قانجىعاسىنا بايلانا قويماس ولجا شىعار. «تاڭ سەكٸلدٸ جاڭا اتقان» دەگەن تەڭەۋ – سۇلۋدىڭ جانارىنىڭ سيپاتى. سول جاڭا اتقان تاڭ سەكٸلدٸ جاناردا تازا باق جالت-جۇلت ەتە قالدى. بٸزدٸڭ بالا شەبەرلٸكتٸ اتتاي ەرتتەپ مٸنگەن ەكەن. ەلگٸ, اتاسىنىڭ ساۋساعىن جايعان جاس جٷرەگٸ الىستاعى ايعا تالپىناتىنى بار ەدٸ. مىنانىڭ ودان قاي جەرٸ كەم! ەگەر, وسى ەكٸ جولداعى جالعىز ٷتٸر «جامالى بار» تٸركەسٸنەن كەيٸن ەمەس, «جاڭا اتقان» تٸركەسٸنە كەيٸن قويىلسا, وندا «تاڭ سەكٸلدٸ جاڭا اتقان» تەڭەۋٸ جامالدىڭ, ياعني, كٶرٸكتٸڭ سيپاتىنا اينالار ەدٸ. ول حالىق ەنٸنە اينالا باستاعان بايىرعى اقىنداردىڭ بەرٸندە بار عوي: «اجارىڭ اشىق ەكەن اتقان تاڭداي….» جوق, بٸزدٸڭ بالا ول تۇستان ٶتٸپ كەتكەن: «جامالى بار» – ٶزٸ بٶلەك سيپاتتاما دا, ال, بٸر ەمەس, بٸرٸن -بٸرٸ ٷستەمەگەن ەكٸ تەڭەۋلٸ «تاڭ سەكٸلدٸ جاڭا اتقان //جانارىندا جالت-جۇلت ەتٸپ تازا باق» – جەكە وتاۋ تٸككەن ەرەكشە بايلام. بٸز سيياقتى پاقىرىڭىز بايقامايتىن, اقىننىڭ قىراعى كٶزٸ, بەلكٸم ماڭدايداعى ەمەس كٶكٸرەكتەگٸ كٶزٸ اڭعاراتىن ايرىقشا سەت. بەرەكەلدٸ, باۋىرىمىز!
ات ٷستٸ شولىپ شىقپاي, مىنا ٶلەڭدٸ ەجەلەردٸڭ قىلشىقتى ەشكٸنٸڭ جٷنٸن تٷتكەنٸندەي ەتٸپ بارىنشا بايىپتاپ وقىساڭىز, تاعى بٸر تۇستان تاماشا تەڭەۋ تابىلادى: «جانعا باتار ورمان ويدىڭ زٸل جٷگٸ». «ورمان وي» دا – تاپقىرلىق. «قالىڭ وي», «باتپان وي», «اۋىر وي» دەگەندەر كٷندەلٸكتٸ قولدانىستا جٷرەدٸ. «ورمان وي» بولسا تىڭ تەڭەۋ. «وي ورمانى» – مارقۇم قادەكەڭنٸڭ كٸتابىنىڭ اتى – قۇبىلىستىڭ سيپاتتاماسى, قالقاماننىڭ «ورمان ويى» بولسا – اعانىڭ سوڭىنان سٶز ويناتۋ عانا ەمەس, جاڭا تەڭەۋ تابۋ. ەرٸ قارايعى «ورمان ويدىڭ زٸل جٷگٸ» – ماناعى بٸر تەڭەۋدٸ ەكٸنشٸ تەڭەۋ ٷستەمەلەيتٸن شەبەرلٸكتٸڭ جالعاسى. «زٸل» سٶزٸ كٶبٸنەسە انىقتاۋىش ماعىنا بەرۋ ٷشٸن «زٸلدەي» دەپ ايتىلاتىن. ٶزٸ ارعى تٶركٸنٸندە «پٸلمەن» تۋىستاس. پٸل ەلٸ كٶز الدىمىزدا, دالادان كٶرمەسەك تە, زووباقتا تۇرادى. جاس كەزٸمٸزدە قاراعاندى زووباعىندا سٶيلەيتٸن باتىر اتتى پٸل بولعان. بٸز ول كەزدە جاستار گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ «پٸل تٸل قاتتى» دەپ ماقالا جازعانبىز. حوش. «پٸل» سٶزٸ دە, ٶزٸ دە ەلٸ بار حايۋان دەسەك, ال, «زٸل» دەپ بابالار ونىڭ جاقىن تۋىسى ەرٸ سولتٷستٸك ٶڭٸرگە بەيٸمدەلگەن مامونتتى اتاعان. عالىمدار تابىلعان سٷيەكتەرٸ, تٸپتٸ, تۇتاس قاڭقالارىن زەرتتەگەن عالىمدار ونىڭ تۇرقى دا, سالماعى دا قازٸرگٸ پٸلدەن ٸرٸ ەكەنٸن انىقتاعان. «زٸلدەي» دەگەندٸ ەستٸسەك, قۇلاعىنىڭ ٶزٸ قالقانداي, تۇمسىعىنىڭ ٶزٸ قۇبىرداي پٸلدەن دە اۋىردى كٶزگە ەلەستەتەمٸز. سۇلۋدىڭ جانىنا جالعىزدىقتىڭ قانداي سالماق تٷسٸرەتٸنٸن وسىدان اڭعارىڭىزدار, قالقاماننىڭ وقىرماندارى.
پوەزيياداعى تاعى بٸر تەسٸل – ٷستەمەلەۋ. ەسەردٸ ارتتىرۋ ٷشٸن كەرەك. اياۋلى اقىنىمىز بولعان تۇمانبايدىڭ ەلەۋلٸ «ەتٸك» اتتى ٶلەڭٸندە بالالىق شاعىن «اش جاتىپ, سۋىق ٷيدە ۇيىقتاپ جٷردٸم» دەپ سيپاتتايدى. «اش جاتۋدان» سوڭعى «سۋىق ٷيدە ۇيىقتاۋ» ٶلەڭدەگٸ ٷستەمەلەۋدٸڭ ەرەسەن كٶرٸنٸسٸ. تاعى بٸر مولداعاليەۆ, ياعني, جۇبان اقىن «سەل» پوەماسىندا ٷستەمەلەۋ تەسٸلٸن عاجاپ قولدانادى. بۇل ۇتىمدى قارۋدى قالقاماننىڭ ٶلەڭٸنەن دە تاپتىق.
«سۇلۋلىقتا ٶكٸنٸش بار, ٶكسٸك بار,
جالعىزدىقتا قورقىنىش بار,
كٷدٸك بار».
«ٶكٸنٸش بار» دەپ قويا سالۋعا دا بولادى. بٸراق, سۇلۋلىق قاسٸرەتٸن جەرٸنە جەتكٸزۋ ٷشٸن جەنە «ٶكسٸك بار». جالعىزدىقتىڭ قاشان دا ادام قورقىتاتىنى بەلگٸلٸ. جالعىز قالعاندا كەڭ سارايدا وتىرىپ تا, تار قاپاستا وتىرىپ تا قورقاتىنىڭ حاق. ال, قالقامەن سول قورقىنىشقا «كٷدٸكتٸ» ەكەلٸپ ٷستەمەلەيدٸ. تابىلعان تەسٸل. ەدەمٸ ەدٸس. ٶلەڭنٸڭ ٶرٸسٸن كەڭٸتكەن شەبەرلٸك.
ەندٸ, تازا ٶلەڭ تەحنيكاسىنا توقتالايىق. بۇل تالاپتى قازٸر /2016 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىندا/ ەۋروپا ەلدەرٸ اراسىندا بٸرٸنشٸلٸگٸ قىزۋ ٶتٸپ جاتقان فۋتبول ويىنىمەن سالىستىرۋعا بولار. فۋتبولدىڭ ەسەرٸ گولدا عانا ەمەس, ويىنشىلار كٶرسەتەتٸن شەبەرلٸكتە. ٶلەڭ دە سول سيياقتى. ايتايىن دەگەن تٷپكٸ ويى – گول دا, سوعان جەتەر جولداعى كٶركەمدٸك كەستەسٸ – تەحنيكا. قالقاماننىڭ جالعىزدىق پەن سۇلۋلىققا ارنالعان ٶلەڭٸ ونىڭ ٶلەڭ ٶلشەمٸن قاپىسىز مەڭگەرگەنٸن بايقاتادى.
ٶز باسىمىز بۋىندارى ارتىق-كەم, ۇيقاستارى ولپى-سولپى جىردى تەۋٸر كٶرمەيمٸز. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر سولاي جازاتىندار كٶبەيٸپ كەتتٸ. ول ٷردٸس تەك مۇحتار ماعاۋيننىڭ جانكەشتٸ ٸزدەۋلەرٸ مەن زەرتتەۋلەرٸنٸڭ ارقاسىندا حح عاسىر وقىرماندارىنا ورالعان ون ٷشٸنشٸ-ون جەتٸنشٸ عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن جىراۋلارعا تەن بولسا كەرەك ەدٸ. ودان بەرٸدە قازاق جىرىنىڭ كٶشٸ تٷزەلگەن. شاماسى قوجابەرگەن جىراۋ دەيدٸ عوي, كٸم تولعاسا دا «قاراتاۋدىڭ باسىنان كٶش كەلەدٸ» شىققاننان بەرٸ ۋاقىتتا قازاق ٶلەڭٸ ٶلشەمگە تٷسكەن. ەربٸر تارماعى ٷش بۋناقتان تۇرادى. بٸر بۋناقتا نە ٷش, نە تٶرت بۋىن كەزدەسەدٸ. تارماقتىڭ ٶزٸ نە ون بٸر بۋىندى, نە جەتٸ-سەگٸز بۋىندى. بٸر شۋماعىندا تٶرت تارماق بولادى. قانشا شۋماق بولىپ شىعۋى ايتار وي مەن تەربەگەن سەزٸمگە قاتىستى. بٸز مۇنى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەڭبەگٸنەن ٶز قولىمىزبەن كٶشٸرٸپ, بٸر دەپتەرٸمٸزدٸڭ العاشقى بەتٸنە جازىپ الىپ ەدٸك. ول دەپتەر الماتىدا, ٶزٸمٸز استانادامىز, تەك ميدا قولعان سۇلباسىمەن كەلتٸرٸپ وتىرمىز. وسىنىڭ ناعىز ستاندارتىن اباي قۇنانبايۇلى جاساعان. سوسىن, ٶزٸ ٸزدەنٸسكە بارىپ «سەگٸز اياقتى» تۋدىردى. قازاق جىرىنىڭ جەنە بٸر زاڭعارى شەكەرٸم دە وسى ستاندارتتى ۇستاندى. ابايدىڭ ٶز الدىنداعى شورتانباي, دۋلات, بۇقار جىراۋدى سىناۋ سەبەبٸ, «ٶلەڭدەرٸنٸڭ بەرٸ جاماۋ, بەرٸ قۇراۋ» دەۋٸ – انا اقىنداردىڭ وسى ستاندارتتى ساقتاماۋىنان. شورتانبايلار جىرىنىڭ ستاندارتقا سىيماي قالۋى دا تٷسٸنٸكتٸ – ولار اۋىزشا ايتتى. وتىرىپ جازعان جوق. الدارىنداعى قازتۋعان, شال, اسان قايعى, جيرەنشەدەن قالعان ٶلشەمسٸز ٶلەڭدەر قۇلاقتارىندا تۇردى. ولار – اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ الىپتارى دا, ابايدان قازاقتىڭ جازبا پوەزيياسى باستالادى. سول اباي ستاندارتى بويىنشا, قازاق ٶلەڭٸنٸڭ ٶلشەمٸن بۇزباستان سۇلۋ دا مٸنسٸز جىر جازۋعا بولارىن قاسىم مەن سىربايلار دەلەلدەدٸ. سولارمەن بٸرگە سوعىسقان, بٸزدٸڭ ەڭ تۇششىنىپ وقىعان اقىنىمىز توقاش بەرديياروۆتى قاراڭىز, ٶلەڭنٸڭ بٸر تارماعىن ٷش, تٸپتٸ تٶرت جولعا بٶلٸپ جازعانمەن بەرٸبٸر بۋناق پەن بۋىننىڭ ٶلشەمٸن ساقتاعان. بٸر ٶلەڭٸندەگٸ بارلىق شۋماقتار بٸر ەرەجەگە باعىنعان. ودان بەرٸدە ەڭ تالانتتى تٶرتتٸك: مۇقاعالي, ساعي. قادىر, تۇمانبايدى تەكسەرٸڭٸز. سوڭعى ٷشەۋٸ شۋماق پەن تارماققا, ودان بۋناققا قويىلاتىن, كەزٸندە احمەت بايتۇرسىنۇلى سيپاتتاپ بەرگەن تالاپتى تولىق ساقتاعان. تۋرا ەرەجە بۇزباي-اق اۆتوكٶلٸكتٸ شەبەر ايدايتىن جٷرگٸزۋشٸلەر سيياقتى. تەك, مۇقاعاليدا ارا-تۇرا بٸر شۋماقتا تٶرت ەمەس, بەسٸنشٸ ارتىق تارماق كەزدەسٸپ قالادى. ونىڭ ٶزٸ سوڭعى تٶرتٸنشٸ تارماققا ۇيقاسىپ جاتقاندىقتان جەنە تٶرت تارماققا سىيماعان جەكە بٸر ويدى كٶتەرٸپ تۇرعاندىقتان كەشٸرٸمدٸ كٶرٸنەتٸن. بۇعان مۇقاعاليدىڭ بۇلا مٸنەزٸ قوسىلعان سوڭ, جاراسىمدى دا بولاتىن. ەيتسە دە, تارماق ٸشٸندەگٸ بۋناق پەن بۋىندا مۇقاعالي ەش ەرەجە بۇزبايدى.
قازاق پوەزيياسىنىڭ بٷكٸل كلاسسيكتەرٸ ساقتاعان وسى ٶلشەمنٸڭ كەيٸنگٸ جىلدارى جاپپاي بۇزىلۋى – بٸزدٸڭ ٸشٸمٸزگە سىيماي جٷرگەن جەيت. تەۋەلسٸزدٸك دەگەندٸ ٶلەڭ ەرەجەسٸن بۇزۋمەن شاتاستىرماۋ كەرەك ەدٸ. اتتارىن اتاماي-اق قويالىق, بٸر كەزدە بايتۇرسىنۇلى عىلىمي قالىپتاپ كەتكەن ٶلەڭ ٶلشەمٸن بۇزۋشىلاردى كٶرسەك, وقىماي كەتەمٸز. ٸشٸندە قانداي التىن وي جاتسا دا, اينالىپ ٶتەمٸز. باسقا امالىمىز جوقتىقتان. جول ەرەجەسٸن بۇزعاندار ايىپ تٶلەيدٸ, ال, اباي قالىپتاستىرىپ, احمەت زاڭداستىرعان ٶلەڭ ٶلشەمٸن بۇزۋشىلارعا بۇدان باسقا شارامىز جوق. ولاردى ابايدى ەستٸمەگەن ساۋاتسىز دەۋگە ۇيالاسىڭ. شەتتەرٸنەن «الاشىم» دەپ ٶڭمەڭدەيتٸندەرٸنە قاراپ احمەت اقساقالدىڭ ەڭبەگٸن وقىماعان دەۋگە قيمايسىڭ. «اقىنبىز» كەۋدە قاققاندارىنا قاراپ, ابايدان ٶتەجانعا دەيٸنگٸ كلاسسيكتەردٸ بٸلمەيدٸ دەۋگە سەنبەيسٸڭ. ٶلەڭ ٶلشەمٸن ەدەيٸ بۇزىپ جٷرگەن اقىندار پوەزيياسىن نەمەن سالىستىرۋعا بولادى? تاپتىق: قايىڭ مەن قاراعايى, ٷيەڭكٸ مەن شىرشاسى, سەمبٸ تال مەن كٶك تەرەگٸ جوق, تەك ٶز بەتٸمەن قارااعاش ٶسكەن جەردٸ پارك دەپ اتاعان سيياقتى ەكەن. ال, تەۋبە, بٸزدٸڭ قالقامان باۋىرىمىزدىڭ پاركٸ ارام ٶسكەن اعاشتان تازا ەكەن.
ابايدان قالعان پوەزييا باعىنا ٶز ەككەن ەربٸر تالدى اياۋلى قولمەن مەپەلەنگەن. قادىردا, تۇمانبايدا, ساعيدا, وسى تۇستا تاعى بٸر ارىندى اقىندى قوسا كەتەلٸكشٸ, جٷسٸپ قىدىروۆتا بولعان جاۋاپكەرشٸلٸك جاس اقىننىڭ بويىنان تابىلىپتى. بٸر شۋماقتا تٶرت تارماق. تٶرت تارماق تەگٸس ٷش بۋناقتان تۇرادى. ەكەۋٸ تٶرت, بٸرەۋٸ ٷش بۋىندى ٷش بۋناق قوسىلعاندا ون بٸر بۋىن شىعادى. ەرٸدەن بار, ابايدان سوڭ تولىق تۇلعاسىمەن بوي كٶتەرٸپ كٷللٸ ەلەمگە مەن-مۇندالاعان, مۇقاعاليدىڭ ٶزٸ «قاسيەتٸنەن اينالعان» قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ. بٸزگە بۇدان ارتىق نە كەرەك!
سوسىن, بٸزدٸڭ بالا, وسى قارا ٶلەڭگە شالىس ۇيقاستى قولدانىپتى. شالىس ۇيقاس: 1-2-1-2 وڭايلىقپەن جازىلمايدى. ودان 1-1-2-1 ۇيقاسى جەڭٸلدەۋ. قالقامان بارعان سوڭ قيىنعا بارىپتى. ەرٸ سوڭعى, ۇيقاساتىن بۋناق ٷش بۋىندى ەكەن. تٶرت بۋىندى بولسا تاعى وڭايىراق بولار ما ەدٸ. العاش ۇيقاسقا ٸلٸككەن «ۇمسىنۋ» مەن «بٸر سۇلۋ» قالاي سىڭعىرلاپ تۇر. جاي ۇيقاسقان سٶزدەر ەمەس, بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىراتىن مەندەرٸ بار. «تازا باق» پەن «جازالاپ» تا مٸنسٸز ۇيقاسادى. «كٶڭٸل – نار» مەن «ٶمٸر بار» ۇيقاسىن قادىردان عانا تابار ەدٸڭٸز. قازاق پوەزيياسىنىڭ باعى بار شىعار, قادەكەڭنٸڭ ٶنەگەسٸ لايىقتى جالعاسىن تاۋىپتى. «باق قۇنىن» مەن «تەتتٸ مۇڭ» ۇيقاستارى دا سٶزدٸڭ ەۋەزٸمەن قاتار مەننٸڭ جالعاستىعىن اڭعارتادى.
مٸنە, اقىن قالقامان ساريننىڭ بٸر ٶلەڭٸ بٸزدٸڭ قالامدى وسىلاي وياتتى. تولعاندىردى. كەزٸندە قادىر اعامىزدىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى «ٶلەڭگە – مىرزا, ٶمٸرگە – «ىرزا» دەگەن ماقالا جازعانبىز. كەيٸن بٸر اقىننىڭ جاستار ٶتكٸزگەن جىر كەشٸنەن ەسەرلەنٸپ, «ەسەنعاليعا تٷسكەن ەسەپ» اتتى ماقالا جازىپ تاستاپپىز. ەكەۋٸ دە ٶز ۋاقىتىندا «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالاندى. ەندٸ قالقاماننىڭ كٶشەدە, توقتاپ تۇرىپ وقىعان ٶلەڭٸن تالدادىق. ٷش تولعانىس. ٷش بۋىن. شاماسى ەڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ شىعار. بٸز ٷشٸن. ايتپاقشى, بٸز ونىڭ ٶلەڭٸنەن الىنعان ەسەردٸ جازدىق. ال, ٶلەڭنٸڭ قانداي سەزٸمگە بٶلەگەنٸ ٸشٸمٸزدە قالدى. ەسەر مەن سەزٸم – ەكٸ بٶلەك ۇعىمدار. ەلگٸ سۇلۋلىق پەن جالعىزدىق سيياقتى. تاعى بٸر شابىتتانعان شاعىندا اقىن باۋىرىمىز ەسەر مەن سەزٸم تۋرالى دا قوس ٶرٸمدەي ٶرٸلگەن ٶلەڭ جازىپ تاستاسا, قۋانار ەدٸك.
"اقيقات" جۋرنالى
