الاش قايراتكەرلەرٸ وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن قازاق ەلٸن ۇلتتىق دەموكراتييالىق مەملەكەتكە اينالدىرماققا ۇمتىلعان اسىل ارماندارىنا جەتە الماي وتارشى يمپەرييانىڭ قاندى قولىنان اجال قۇشتى. ٶزدەرٸ كەتسە دە ارتتارىندا «الاش تۋى استىندا كٷن سٶنگەنشە سٶنبەيتٸن» يدەيالارى مەن ارمان-مٷددەلەرٸ قالدى. ٶز ەلٸن تەۋەلسٸز دەربەس مەملەكەت رەتٸندە كٶرگٸسٸ كەلگەن الاش مۇراتىنا بٸز 1991 جىلى قول جەتكٸزدٸك. بابالاردىڭ ارمانى بولعان سول تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە دە بيىل شيرەك عاسىر تولىپ وتىر.
25 جىل – بۋىرىل تاريح ٷشٸن قاس قاعىم سەتتەي بولعانىمەن, ۋاقىت ٶلشەمٸمەن قاراساڭ, تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن جٸگەرلٸ جاستىڭ «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى» تۇسى. الايدا, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ اسىل ارمانىن الاقانعا قوندىرعان قازاق بالاسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن بۇعاناسى قاتپاعان بوزبالانىڭ تٸرلٸگٸن كەشٸپ وتىر.
«تٸلٸ جوعالعان جۇرتتىڭ ٶزٸ دە جوعالادى» دەگەن ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەسكەرتۋٸ دالادا قالدى. مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن العانىمىزبەن انا تٸلٸمٸزدٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶز تۇعىرىنا قوندىرا المادىق. بيلٸكتٸڭ ٷش تارماعى مەملەكەت ٸسٸن بٸزدٸ ٷش عاسىر بويى وتارلاعان كٶرشٸ ەلدٸڭ تٸلٸندە جٷرگٸزۋدەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاڭىلمادى. تٸپتٸ, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى دٷنيەگە كەلگەن ۇلتى قازاق جاستارىمىزدىڭ ٶزٸ ٶزارا ورىسشا سٶيلەسۋمەن جٷر.ەندٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل حالٸن ودان ارى اۋىرلاتىپ, رەتٸ كەلسە قۇرتىپ جٸبەرۋ ٷشٸن «ٷشتۇعىرلى تٸل» مٸندەتتەلدٸ, اراسىندا قىتاي تٸلٸ دە تىقپالانىپ جاتىر.
ەگەر قولىمىزدا قۇزٸرەتٸمٸز بولسا,قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ادامعا مەملەكەتتٸك قىزمەت تۇرماق قر ازاماتتىعىن دا بەرمەس ەدٸك. ٶكٸنٸشكە قاراي انا تٸلٸڭدٸ نەعۇرلىم بٸلمەسەڭ, تٸپتٸ, وعان شىن ىنتامەن بەرٸلٸپ ٶشٸكسەڭ نەمەسە ۇلتىڭ باسقا, بايىرعى كەلٸمسەك دياسپورالاردىڭ ۇرپاعى بولساڭ, مەملەكەتتٸك لاۋازىمدا جولىڭ بولا تٷسەتٸن سوراقىلىقتان ارىلماي-اق قويدىق.
ينۆەستور دەپ اتالاتىن شەتەلدٸكتەر قازاق جەرٸنٸڭ بايلىعىن اياۋسىز توناپ الىپ, اقىر سوڭىندا باناندى جەگەن سوڭ قابىعىن تاستايتىنى سەكٸلدٸ لاقتىرىپ كەتەتٸن تٷرلەرٸ بار. ەكونوميكالىق تٷرلٸ كٶرسەتكٸشتەر, پايدا مەن تابىس تۋرالى جاسالاتىن سانقيلى باياندامالار جەنە بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ ماقتانىپ-شاتتانعان جالىندى سٶزدەرٸ قاراپايىم حالىققا تٷسٸنٸكسٸز ەرٸ اسا قاتتى تولعاندىراتىنداي دٷنيە دە ەمەس, شىندىعىن ايتقاندا.
قاتارداعى قازاق ٷشٸن مەسەلەنٸ «تابيعي بايلىقتان تٷسەتٸن تابىستى نەگە تەڭ بٶلٸسپەيمٸز?», «قازبا بايلىق تاۋسىلعان سوڭ جاعداي قالاي بولادى?» دەپ قانا قاراپايىم تٷردە كٶتەرگەن ەلدەقايدا تيٸمدٸ. ەلدٸڭ ەكسپورتتىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن تابيعي بايلىق, ياعني, تولىقتاي ٶڭدەلمەگەن شيكٸزات يەلەنەدٸ. ٷكٸمەت ورنى بيۋدجەتتٸ جوسپارلاعاننىڭ ٶزٸندە ەلەم نارىعىنداعى مىستىڭ, مۇنايدىڭ, التىننىڭ ٶسٸمٸ مەن كەمۋٸنە لايىقتاپ كەلەدٸ. سوندا, ەليحان بٶكەيحان ايتقان «قازاق جەرٸنٸڭ ەر تاسى كەۋدەمٸزگە تٷيمە بولىپ قادالۋى» تۋرالى ٶسيەتٸ قايدا قالدى?
تابيعي بايلىقتىڭ بەلگٸلٸ بٸر ەلگە اقشا ەكەلگەنٸمەن دامۋ قارقىنىن ارتتىرمايتىنىن, تابيعي شيكٸزاتقا اسا باي بولساق تا, ٸشكٸ ٶندٸرٸسٸمٸز قۇرىدىمعا كەتتٸ, ەلدەگٸ ات تٶبٸلٸندەي عانا توپتىڭ بايىپ, جالپى حالقىمىز قايىرشىلىق كٷي كەشٸپ وتىر. ەكونوميكالىق ٶسٸم بۇرىن بولماعان ٸرٸ كٶرسەتكٸشكە يە بولعانىن بٸر كٸسٸنٸڭ دانالىعىمەن بايلانىستىرىپ, ماقتانۋعا كەلگەندە الدىعا جان سالمايمىز. كەيٸن سونىڭ زاردابىن تارتتىرعان كٸنەلٸ ادام كٸم ەكەنٸن قايدان ٸزدەر ەكەنبٸز?
عاجايىپ جەتٸستٸكتەرٸمٸزبەن ماقتانۋ ٷشٸن كٶزگە كٶرٸنەتٸن, قاراپايىم حالىق تٸكەلەي سەزٸنەتٸن بٸردەمەلەر بولۋى كەرەك قوي. ايلىق جالاقىمىز قانشالىقتى ٶستٸ, تۇرمىستىق قاجەتتٸلٸگٸمٸزدٸ تولىقتاي ٶتەۋگە جەتٸپ تۇر ما, ٶندٸرٸس سالاسىندا ٸلگەرٸلەۋ بار ما, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەلەمدٸك نارىققا شىعارعان برەندتٸك قانداي دايىن ٶنٸمدەرٸمٸز بار? وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بولارلىق ەشتەڭە تاپپاعان سوڭ, ەرٸكسٸز كٷمٸلجٸپ قالامىز.
بٸزدٸڭ دەل وسى جاعدايىمىزدى لاتىن امەريكاسىنىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸ بۇرىن باستان كەشٸرگەن ەكەن. جالپى, تابيعي بايلىعى مول ەلدەردە 1990-جىلدارى ٸشكٸ جالپى ٶنٸم مەن تۇتىنۋ قاجەتتٸلٸك ٶسٸپ, گٷلدەنٸپ شىعا كەلگەن. الايدا, ونىڭ بەرٸ شىن مەنٸندە ەدەمٸ ساندىق كٶرسەتكٸش قانا بولىپ قالعان كٶرٸنەدٸ. سەبەبٸ, ونداي «باي» ەلدەر اينالاسى تٶرت-بەس جىلدىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق قۇلدىراۋعا ۇشىراعان. ونى «گوللاندييالىق اۋرۋ» دەدٸ مە, ەيتەۋٸر, تٷرلٸ دياگنوزبەن تٷسٸندٸرگەندەرٸ مەلٸم.
ونىڭ جايىن ەكونوميستەر تٷسٸندٸرە جاتار. ال, بٸزدٸڭ تٷسٸنگەنٸمٸز, تابيعي مول بايلىق بٸزدٸ ۇشپاققا شىعارمايتىنى. اقشا كٶبەيگەن سايىن ونى تالان-تاراجىعا سالىپ, شەكارا اسىرىپ تاسيتىندار, ٸشٸپ-جەپ الىپ قاشىپ كەتەتٸندەردٸڭ سانى ارتا تٷسەدٸ ەكەن.
سونىمەن قاتار, تابيعي بايلىقتى ساتۋدان تٷسكەن قىرۋار اقشا ٸشكٸ ٶنٸم ٶندٸرۋگە كەرٸ ەسەر ەتەتٸن سەكٸلدٸ. ايتالىق, از شىعىنمەن ولجالاعان تابيعي بايلىقتى شيكٸ كٷيٸندە ەكسپورتتايدى, ودان تٷسكەن اقشامەن قاجەتتٸلٸگٸن ٶتەيدٸ, تٸپتٸ وڭدى-سولدى شاشادى. بايلىقتىڭ جەلٸگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ «ٸسٸپ-كەبۋٸنە» ەسەر ەتەدٸ. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتٸك ورىنداردىڭ بيۋدجەتٸنەن نەتيجەسٸز اعىلىپ-تٶگٸلەتٸن شىعىن كٶبەيٸپ, سىبايلاس-جەمقورلىق كەرٸنە مٸنەدٸ. ەسەسٸنە, جاسامپازدىق پەن ناقتى ٸستٸڭ تەتٸكتەرٸ ەلسٸرەپ, ٶندٸرٸستٸك قابٸلەت تٶمەندەيدٸ, تٸپتٸ جانسىزدانا تٷسپەك. ودان ساقتانۋدىڭ جودارى دا بار نەگٸزٸ:
بٸرٸنشٸدەن, بۋحگالتەرلٸك ەسەپ-قيساپ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ. تابيعي بايلىقتى يگەرۋشٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ تاپقان تازا پايدالارىن كەمٸتٸپ كٶرسەتۋ ٷشٸن قارجىلىق ەسەپ-قيساپتارىنا سانقيلى قۋلىق-سۇمدىقتى, ايلاكەرلٸكتٸ قولداناتىن كٶرٸنەدٸ. بٸزدە بۇل جاعىنىڭ باقىلاۋى مەن تەكسەرٸسٸ ٶتە جوعارى دەڭگەيدە دەگەنگە ٶز باسىم اسا سەنبەيمٸن.
ەكٸنشٸدەن, جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەۋ ٷردٸسٸ. بۇل جەردە ەلدەبٸرەۋلەردٸ ەبدەن «ٸشكٸزٸپ, جەگٸزٸپ» تويدىرعاننان كەيٸن, شەتەلگە قاشىرىپ جٸبەرگەسٸن عانا زورعا دەگەندە ٸزدەۋ جارييالاپ, قىلمىستىق ٸس قوزعاۋدىڭ, سىرتتاي پەلەن جىلعا سوتتاۋدىڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ ەكەنٸن ٶزدەرٸڭٸز باجايلاي بەرٸڭٸزدەر.
ٷشٸنشٸدەن, باقىلۋ, تەكسەرۋدٸڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸ. بۇل جەردە قولىندا قۇزٸرەتٸ شامالىلاۋ ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ, قۇزٸرەتٸ بولا تۇرا مايدا شاباقتاردان اسا المايتىن كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ جىرىن ايتىپ, جالىقتىرماي-اق قويالىق.
تٶرتٸنشٸدەن, اشىقتىق پەن جارييالى ٸس ەرەكەت. بۇل جەردە ەڭ باستىسى, جەمقورلىققا, الاياقتىققا جول بەرمەۋدٸ عانا مەڭزەپ وتىرمىز. قازٸرگٸ تاڭدا تابيعي بايلىعىمىزدى يگەرۋشٸلەر تٶلەماقىنى مەملەكەتكە تٶلەۋدەن گٶرٸ بٸر عانا شەنەۋنٸكتٸڭ قالتاسىن تولتىرىپ, بار جٷكتەمەدەن قۇتىلىپ كەتۋدٸ ويلايتىنى جەنە وعان جول بەرٸلەتٸن جاعداي قالىپتاسقانى حالىق ٷشٸن اۋىر قاسٸرەت. ونداي كەلەڭسٸزدٸكتەرٸ ەشكەرەلەيتٸن ەركٸن ويلى باسپاسٶزگە مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ جاعداي جاساپ قولداپ وتىرسا, ىقتيمال قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋعا ايتارلىقتاي كٶمەگٸ بولار ەدٸ. بٸراق, بٸزدە ەدٸل باسپاسٶزگە قىسىم جاسالىپ, داڭعازا-داقپىرتتى تۋ ەتكەن جاعىمپاز-جالتاق اقپارات قۇرالدارى العا شىعىپ كەتتٸ.
تابيعي بايلىققا تەۋەلدٸ بولماۋدىڭ, دامۋدىڭ باسقاشا جولدارىن قاراستىرا الماعان ٷكٸمەت كابينەتٸن قايتا-قايتا تاعايىنداپ ەسپەتتەپ كەلەمٸز. شىن مەنٸندە, ولار سوڭعى كەزدە قازبا بايلىقتى پايدالانۋ تۋرالى زاڭعا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋدٸڭ, ۇلتتىق قورداعى قارجىنى تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ جولدارىن دا تابا العان جوق.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا بەيبٸت جولمەن كەلگەن تەۋەلسٸزدٸكتٸ كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا, وسى بٸر باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىزدى ەلدەبٸر ەۋرازيياشىل وداقتان, كرەملدٸك جىمىسقى ساياساتتان عانا ەمەس, جالپى سىرتقى كٷشتەردٸڭ ىقپالىنان قورعاۋىمىز كەرەك ەدٸ. جوق, ونى ەستەن شىعارىپ الدىق.قازٸرگٸ الماعايىپ زاماننىڭ ٶزٸ «جاۋ جوق جەمە, جار استىندا» دەگەن ناقىلدى ەسكە سالسا دا, جاھاندانۋدىڭ كٷڭگەيٸنە عانا شۋاقتاپ وتىرمىز, ونىڭ تەرٸسكەي بەتٸنە بٸر سەت كٶز جٷگٸرتۋگە دە اسىقپاۋدامىز.
ادامزاتتى باسقارۋدىڭ بارلىق تەتٸكتەرٸن بٸر قولعا شوعىرلاندىرۋعا تىرىسۋشىلار XX عاسىردا وسى بٸر جاھاندانۋ دەگەندٸ ويلاپ تاپقانىمەن ونىڭ تٷپ نەگٸزٸ تىم ارىدا جاتىر. جالپى بٷكٸلەلەمدٸ اشسا الاقاندا, جۇمسا جۇدىرىقتا ۇستاعىسى كەلگەندەر بارلىق تاريحي كەزەڭدە بولدى, ەرينە. بٸراق, وعان وزىق ويلى ەلدەر مەن سانالى حالىق جول بەرە قويمادى. وتارلاۋشىلارعا تەگەۋٸرٸندٸ تٷردە قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن دەربەستٸگٸن قورعاۋ جولىندا جان اياماي كٷرەستٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا جاھاندانۋ ٷردٸسٸ ٶزٸنٸڭ وتارلىق ساياساتىن «بوستاندىق», «ەركٸن نارىق» سەكٸلدٸ قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەتٸن سٶزدەرمەن كٶمكەرٸپ, ٶڭٸن اينالدىرا باستادى. بىلاي قاراعاندا مۇنىڭ ٶزٸ دە تىڭنان تٷرەن سالعان, بٷگٸن عانا قولعا الىنىپ وتىرعان ەرەكەت ەمەس.
ەرتەدە ەجەلگٸ مىسىرداعى قۇپييا بٸلٸم مەن ماڭىزدى مەلٸمەتتەرٸن ساقتاۋشىلار ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ساۋدا-ساتتىق قاتىناستارىن بٸرتٸندەپ يەلٸكتەرٸنە الۋ تەسٸلٸن قولدانىپ, مەدەني بايلانىستاردى ٶز مٷددەلەرٸ مەن ماقساتتارىنا ساي يكەمدەپ الىپ, باسقارۋعا بولاتىنىن تٷسٸنگەن. سولاردىڭ مۇراگەرلەرٸ - قازٸرگٸ باتىس ەلدەرٸندەگٸ قارجىلىق ەليتا ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ شىنايى ماقساتتارىنىڭ ٸشكٸ سىرلارىن جاسىرۋ ٷشٸن عانا جىمىسقى ەرەكەتتەرٸنە «جاھاندانۋ» دەپ ات قويسا كەرەك. ونىمەن دە شەكتەلمەي تٷرلٸ ەلدەر مەن مەملەكەتتەردٸڭ قوعامدى باسقارۋ جالپى ۇستانىمدارىن, تەسٸلدەرٸن جاساپ, اتالمىش ٷدەرٸسكە باسشىلىق ەتٸپ كەلە جاتقانى قازٸرگٸ اقپاراتتىق دەۋٸردە ەشكٸمگە قۇپييا بولماي قالعان.
بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸسٸ, ەرينە, قارۋ-جاراقتىڭ كٷشٸمەن قىرىپ-جويۋ. ىقىلىم زاماننان قولدانىپ كەلگەن دەستٷرلٸ قارۋلار: مىلتىقتىڭ نەشە اتاسى, تانك, بومبالاۋشى ۇشاقتار ت.س.س. تۇرعىندارىن قىرىپ-جويىپ, ماتەريالدىق بايلىعىن تالان-تاراجىعا سالعان سوڭ بەرٸن ٶز يەلٸگٸنە قاراتىپ الا سالا سالادى. وسى ورايدا, «سوعىس دەگەنٸمٸز ساياسي ماقساتتى ٶزگەشە تەسٸلمەن جالعاستىرۋدىڭ بٸر تٷرٸ» دەپ كارل فون كلاۋزەۆيتس جايدان جاي ايتپاسا كەرەك.
ەلەم تاريحىندا ونداي قاندى قىرعىن سوعىستار تالاي ٶتكەن. تاريحي كەزەڭدەردە بٷكٸل بٸر ەلدٸ, ۇلتتى جالماپ, جاپپاي قۇلدىققا سالۋعا ۇمتىلعان, الدىن الا جوسپارلانعان سوعىسپەن قاتار تٷرلٸ ايلا-شارعىلار دا جاسالىپ كەلدٸ. قازٸر دە ادامزات ونداي زۇلىمدىقتىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلا العان جوق. بٸرٸ ٶزگەنٸڭ جەرٸندەگٸ بايلىققا كٶز الارتسا, ەندٸ بٸرٸ ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن دەربەستٸگٸن قورعاپ قالۋ ٷشٸن جانتالاسا قارۋلانۋعا مەجبٷر. اقىرى, ەكٸ جاق تا قورعانىس سالاسىنا قىرۋار قارجى شىعىنداپ, ەكونوميكالىق دامۋدى تەجەپ, كەرٸ كەتۋدە. ەر ەل ٶزٸنٸڭ گەوساياسي جاۋلارىمەن بٸرلەسە بەسەكەلەسٸپ جٷرٸپ, جەر عالامشارىنىڭ كٷللٸ تٸرشٸلٸگٸن, ادامزاتتىڭ بارلىق ٶركەنيەتٸن تىپ-تيپىل ەتە الاتىن زور قۋاتتى قارۋ-جاراقتى ويلاپ تاۋىپ, ۇستاپ وتىر. جاي وتىرعان جوق, اراسىندا تٷرلٸ سىلتاۋمەن ەر جەردە سوعىس ٶرتٸپ تۇتاتىپ تا قويادى...
اقش ەسكەرٸ يراكقا سەبەپسٸز باسىپ كٸرٸپ, ول ەلدەن ميستەر بۋش جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تاپپاعان كەزدەن باستاپ جۇرتشىلىق سىرتتان «ەكسپورتتالاتىن» دەل قازٸرگٸ «دەموكراتييا» اتتى قۇندىلىققا كٷمەنمەن قارايتىن بولعان. وعان بۇرىنعىداي ەمەس, وتارلاۋدىڭ قۇرالى, بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن ەلسٸرەتەتٸن, شيكٸ زات نارىعىن تارتىپ الۋدىڭ امالى, دامۋشى ەلدەردٸڭ حالقىن قارجى جٷيەسٸمەن اربايتىن «مي شىرماۋشى» يدەولوگييا دەپ قارايتىنداردىڭ قاتارى قازٸرگٸ تاڭدا ازايماي وتىر.
دەموكراتييانىڭ قورعانى سانالاتىن الىپ ەل 16 تريلليون دوللارلىق سىرتقى قارىزعا بەلشەسٸنەن باتىپ وتىرعانىنا قاراماستان جىلىنا شامامەن 1 تريلليون دوللاردى ەسكەري كٷشكە اياماي-اق شىعىنداپ وتىر. وعان شىن مەنٸندە ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸ بٸرٸگٸپ, بٸر جىلدا قورعانىس سالاسىنا جۇمسايتىن بارلىق قاراجاتتى قوسساڭ دا جەتپەيتٸن كٶرٸنەدٸ.
جارايدى, جات ەلدٸڭ ەسكەرٸ باسىپ كٸرٸپ جاۋلاي الماسىن دەلٸك. بٸراق, ەل تۇرعىندارىن قىناداي قىرىپ تاستاۋعا قاۋقارلى - گەنوتسيد قۇرالدارىن قايدا قويامىز. ايتالىق, اراق-تەمەكٸ, ەسٸرتكٸ زاتتارى, گەندٸك ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸ, دەرٸ-دەرمەك, تاماق دەمدەگٸش قوسىندىلار سەكٸلدٸ حيمييالىق ٶنٸمدەر. ولارعا بٷگٸنگٸلەر عانا ۋلانىپ قالا بەرسە, راحمەت ايتارسىڭ. كەيٸنگٸ ۇرپاعى ٷرٸم-بۇتاعىمەن تۇقىم قۋالاعان اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ, يممۋندىق ەلسٸرۋگە ۇشىراپ قۇرىپ بٸتپەك. سوندا ەلگٸ ەكٸنشٸ سوعىستا بٸزدەن جەڭٸلٸپ قالعان ادولف گيتلەردٸڭ «شىعىستاعى ۆارۆارلاردى تازالىقتارىنان اجىراتۋ كەرەك. ولاردى اراق-تەمەكٸگە بارىنشا ٷيٸر ەتكەن جٶن» دەگەن ٶسيەتٸنٸڭ قالتقىسىز ورىندالىپ جاتقانى ما?!
وسىناۋ گەنوتسيدتٸك قۇرالدار ارقىلى ياعني, سپيرتتٸك ٸشٸمدٸكتەر, ەسٸرتكٸ زاتتارى, كەيبٸر ۆاكتسينالارى مەن گەندٸك ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان جەمٸس-جيدەكتەرٸمەن بٷكٸل بٸر ۇلتتى ٶزٸنە تەۋەلدٸ ەتٸپ الىپ, جويىپ جٸبەرۋگە قۋاتى جەتەتٸنٸن اڭعارۋ اسا قيىن ەمەس. الايدا, مۇنىڭ بەرٸن قاراپايىم جۇرت گەنوتسيدكە ۇشىراتاتىن قارۋ-جاراق ەكەنٸن قايدان بٸلسٸن. جەنە ونداي «ۋلاردىڭ» كٶڭٸل كٶتەرەتٸن, سترەستٸ تارقاتاتىن, دەنساۋلىققا اسا پايدالى دٷنيە ٸسپەتتٸ باق ارقىلى ناسيحاتتالاتىنىن قايتەرسٸڭ.
ال, ەلگٸ ۆاكتسيناسىن قاتەرلٸ اۋرۋلارعا تٶتەپ بەرەتٸن قۋاتى بارداي جالعان ۋەجبەن تىقپالايدى. شىن مەنٸندە ونىسىنىڭ «ساۋ باسقا ساقينا» بولىپ جابىساتىن پەلە ەكەنٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە قىلاڭ بەرٸپ جاتىر. وسىلايشا, ٸس جٷزٸندە ۇلتتىڭ گەندٸك قورىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن, قازٸرگٸمەن قويماي كەلەر ۇرپاقتىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتاتىن مۇنداي دٷنيەلەردٸ گەنوتسيدتٸك اپات قارۋى دەگەننەن ٶزگەشە قالاي اتاۋعا بولادى?!
مەدالدىڭ ەكٸ جاعى بولاتىنى سەكٸلدٸ جاھاندانۋدىڭ دا جاعىمدى جاقتارىمەن قاتار كەرٸ تۇستارى جەتەرلٸك. اتالمىش «ٸرٸ جوبانىڭ» يەلەرٸ ادامزاتتى قولدان سۋسىپ شىعىپ كەتە بەرەتٸن قاعاز اقشانىڭ قۇلاق كەستٸ قۇلىنا اينالدىردى. اقشادان اقشا تۋدىراتىنداردىڭ ەلەمدٸك جٷيەسٸنە ەنگٸزٸپ, جۇتىپ قويۋدى كٶزدەپ كەلەدٸ. كەزٸندە امشەل روتشيلد بىلاي دەگەن ەكەن: «ماعان بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ اقشاعا جاسايتىن باقىلاۋى مەن بيلٸگٸن بەرە سالساڭ بولدى. ال, ول جەردە كٸمنٸڭ زاڭ شىعاراتىنى مٷلدە ماڭىزدى ەمەس».
وتارلاۋدى كٶزدەۋشٸلەر ٷشٸن راسىندا, بارلىق ادامدى تٷگەلدەي قىرىپ تاستاۋ ماڭىزدى ەمەس. قۇل رەتٸندە جۇمسايتىن بٸرەۋلەر امان قالۋى كەرەك قوي. سوندىقتان, تٷرلٸ ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسىن ولار ٶزدەرٸنٸڭ وتباسىلىق, كلاندىق مٷددەسٸنە لايىقتاۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىر. ونىسىن ەرينە, كەز كەلگەن جان تٷسٸنبەستەي ەتٸپ ٶتە جىمىسقى تٷردە جٷرگٸزبەك. ول ٷشٸن ەرينە, ارادا دوللار جٷرەدٸ. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, ەلەمدٸك بانك سەكٸلدٸ الپۋىتتار نەسيەنٸڭ پايىزدىق ٶسٸمٸ ارقىلى دا ويىنداعىلارىن ورىنداپ جاتىر. جالپى, وسى بانكير اتتى بامپيرلەر ٶزدەرٸ شٶپتٸڭ باسىن سىندىرماي-اق نەسيەنٸڭ ٶسٸمٸنٸڭ ارقاسىندا اقىلعا قونبايتىن مول پايدا تاۋىپ جاتىر.
ال, بانكتەن العان نەسيەنٸڭ قۇرساۋىنان حالىق ٶمٸر باقي تەر تٶگٸپ ەڭبەك ەتسە دە قۇتىلا المايتىن جاعدايعا جەتۋٸ قۇلدىقتىڭ كٸسەنٸ ەمەي نەمەنە. مۇنداي تەتٸكتٸ جٷزەگە اسىرۋ بٸر كٷندٸك شارۋا ەمەس ەكەنٸ مەلٸم. سوندىقتان ولار قوعام ٶمٸرٸندە جٷزەگە اسىرىلۋى نەعايبىلداۋ ەكونوميكالىق تەوريياعا بٸزدٸ ەبدەن سەندٸردٸ.
الاش كٶسەمدەرٸن اباقتىدا ازاپتاپ, اتىپ كٶزدەرٸن قۇرتقان سوڭ وتارشىلار ماركيزممەن ميىمىزدى اشىتقاندارى از بولعانداي ەندٸ كەلٸپ ەركٸن نارىقتىق ەكونوميكا قاعيدالارىن تىقپالاپ جاتىر. ونىسىنىڭ استارىنا ٷڭٸلسەك, بٷكٸل قوعام, كٷللٸ جۇرتشىلىق نەسيە العان-الماعانىنا, وسىناۋ قۇپييا تەتٸكتٸ ۇققان-ۇقپاعانىنا قاراماستان ٸس جٷزٸندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ٶزگەگە كٸرٸپتار بولىپ, ات تٶبەلٸندەي بانكيرلەردٸڭ قۇلىنا اينالىپ شىعا كەلمەك. وسىنداي مەيٸرٸمسٸز ھەم جىرتقىش جٷيەنٸ ەندٸ كەلٸپ ٶزٸمٸز اسىراپ, باپتاپ وتىرمىز.
«دەرەك پەن دەيەكتٸڭ ٶزٸن قالاي كٶرسەتٸپ, تٷسٸندٸرسەڭ سولاي كٶرٸنٸس تابادى» دەگەن ەكەن, گەرمان ويشىلى فريدريح نيتسششە. يە, دٸن, يدەولوگييا, اقپاراتتىق تەحنولوگييا, باق ارقىلى ادامداردىڭ ساناسىنا ەلەۋلٸ تٷردە ىقپال ەتۋگە بولادى جەنە ەركٸم ٶزٸنە قولايلى قوعامدىق پٸكٸردٸ بارىنشا ويداعىداي قالىپتاستىرا الادى.
سول سيياقتى ادام بالاسىنىڭ ٸشكٸ وي-ساناسىن, ۇعىم-پايىمىن زەرتتەپ تانىعان سوڭ ولاردى دٸني سەنٸمنٸڭ كٶمەگٸمەن نەمەسە ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك دوگماتيكالىق قاعيدالار ارقىلى تاسادا تۇرىپ تا باسقارا بەرۋگە بولادى. ەگەر قاجەت دەپ تاپسا ٸشكٸ قايشىلىقتاردى قوزدىرا تٷسۋگە, تاپسىرىسپەن اتىس-شابىس ۇيىمداستىرۋعا, لاڭكەستٸك شابۋىل جاساتۋعا, شۋلى ماقالالار جارييالاتۋعا دەيٸن بارادى. مۇنىڭ بەرٸ سىرتتاي قاراعاندا كەزدەيسوق دٷنيە ٸسپەتتٸ كٶرٸنۋٸ ىقتيمال. الايدا, ٸس جٷزٸندە ولاي ەمەس, بەرٸ الدىن الا ويلاستىرىلعان ساياسي ستسەناريي.
مۇنداي سەتتە ادامداردىڭ ساناسىن جاۋلاپ الىپ, ٶزٸنە قاجەت باعىتقا قاراي بۇرىپ جٸبەرۋگە ەڭ قولايلى ۇتىمدى قارۋ - تەلەۆيزييا ارنالارى ەكەندٸگٸ مەلٸم. نەگٸزٸندە, باق اتاۋلىنىڭ ابزال بورىشى - شىنايى جاعدايدى اينا قاتەسٸز سول قالپىندا حالىققا جەتكٸزۋ عانا. الايدا, ٶكٸنٸشكە قاراي تەلەۆيزييا سالاسىنا اقشا اياماي شاشىپ وتىرعان وليگارحتار ولاردى «ارباسىنا مٸنگٸزٸپ الىپ, ٶز ەندەرٸن شىرقاتىپ» قوياتىن تۇستارى دا بارشىلىق.
شىعىس حالىقتارىندا «كەلەشەكتە ٸرٸ قاتەلٸككە ۇرىنباۋ ٷشٸن ٶتكەنٸڭە ٷنەمٸ بۇرىلىپ قاراپ جٷر» دەگەن دانالىق سٶز بار. ولاي بولسا, بەلگٸلٸ بٸر حالىقتىڭ تاريحىن قايتا ٶڭدەپ جازۋ, تاريحي ساناسىن جويۋ دا وتارلاۋدىڭ وراسان سۇرقييا ساياساتتارىنىڭ بٸرٸ.
ٶز وتانىنىڭ شىنايى تاريحىن ۇمىتقان ادام تٷپ تامىرىنان اجىراعان اعاش سەكٸلدٸ بولارى حاق. ەگەر تولىقتاي بٸر حالىق, ٸرگەلٸ بٸر ەل ٶز تاريحىن ۇمىتىپ, جات جۇرتتىق زەرتتەۋشٸلەردٸڭ زورلىقپەن مويىنداتقان تاريحىنا سەنسە نە بولادى? حالىقتىڭ تاريحىن بەلگٸلٸ بٸر ماقساتپەن يدەولوگييالىق تۇرعىدان بۇرمالاپ, ٶزگەرتٸپ جازعان جاعدايدا سول ەلدٸڭ بولاشاعى مٸندەتتٸ تٷردە ٶزگەرەدٸ دەگەن زاڭدىلىق بار. ال, بٸز وسىدان تاريحي ساباق الۋدىڭ ورنىنا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن بەيبەرەكەت رەفورمالاۋعا, قازاق تاريحىن ەمەس, «ستاندىق» ٶمٸرباياندى 1991 جىلدان باستاپ وقىتۋعا جانتالاسىپ جاتىرمىز. تٸپتٸ, بٸرنەشە پەندٸ بٸر-بٸرٸمەن ميداي ارالاستىرىپ, ٷش تٸلدە قويىرتپاق جاساپ, جاس بۋىندى ەسالاڭ ەتپەكپٸز.
جالپى, جات جۇرتتىق وتارلاۋشىلار ٶزدەرٸنە اياق-قول بولاتىن قۇل-قۇتاندارىن بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ ٸشٸنەن تاۋىپ, ساياسي ساحناعا شىعاراتىنى بەلگٸلٸ. ولار مٸندەتتٸ تٷردە الدىمەن ەلٸنٸڭ تٶل تاريحىن شەت جۇرتتاعى وتارشى قوجايىندارىنا پايدالى ەتٸپ, ٶزٸنٸڭ قولايىنا يكەمدەپ بۇرمالايدى. ول ٷشٸن كەيبٸر تاريحي دەرەكتەردٸ ەدەيٸ بٷركەمەلەيدٸ, سىزىپ تاستايدى, ەندٸ بٸرٸن زورايتادى, حالىقتىڭ ساناسىن ۋلاپ, اداستىرۋعا تىرىسادى. 1990 جىلدان بەرٸ جازىلعان تاريحىمىزدىڭ حالى نەشٸك. جارىققا شىققان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ەرٸنبەي سالىستىرىپ كٶرە سالساڭىز, ەرٸكسٸز تٷرلٸ ويدىڭ جەتەگٸندە كەتەسٸز.
الايدا, ەڭ سوراقى قاسٸرەت جات جۇرت يدەولوگيياسىنىڭ جەتەگٸندە كەتكەنٸن, سولاردىڭ ىقپالىنا تٷسٸپ, جىمىسقى ەرەكەتتەرٸنە قولشوقپار بولىپ جٷرگەنٸن بيلەۋشٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ دە سەزبەيتٸندٸگٸ. دەگەنمەن, ادامداردىڭ سونىڭ ٸشٸندە تاريحي تۇلعالاردىڭ ٶتكەننەن ساباق المايتىنى, سول ٷشٸن بولاشاق ونى اياۋسىز جازالايتىنىن ۇمىتپاعان ابزال.
شىعىس حالىقتارىنىڭ تاعى بٸر دانالىق سٶزٸندە «بٸر ەلدٸ تولىعىمەن ٶزٸڭە قاراتىپ باسىپ الۋ ٷشٸن جەتكٸنشەكتەرٸ مەن جاستارىن ٶزٸڭنٸڭ ىعىڭا جىعىپ, تەربيەلە» دەلٸنگەن ەكەن. مۇنىسى, جاستاردىڭ ۇلتتىق دٷنيەتانىمىن كٷرت ٶزگەرتۋگە باعىتتالماق. ەگەر دٷنيەتانىمىمىز بەن كٶزقاراسىمىز ۇلتتىق سيپاتتان تولىق اجىراپ, تەك ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا عانا باس ۇراتىن حالگە جەتكەن بولساق, وندا كەرٸ قايتۋىمىز قيىنعا سوعادى.
ۇلتتىق سانامىزعا قايتا ورالۋدىڭ ارقاسىندا عانا قۇلدىقتىڭ قۇرساۋىنان, بوداندىقدىڭ بۇعاۋىنان بوساۋىمىزعا بولادى. ولاي بولماعان جاعدايدا ادامزات تاريحىنداعى جەر بەتٸنەن ۇلت رەتٸندە قاراسىن باتىرعان حالىقتاردىڭ قايعىلى شىرعالاڭىن بٸز دە كەشەتٸن بولامىز. مۇنداي بەيشارا حالگە تٷسكەن سورلى حالىق وتارلاۋشى جاۋلارىنىڭ مٷددەسٸن ٶزدەرٸنٸڭ قالىپتى ٶمٸرٸنٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ دەپ شاتاسىپ, سول رەجيمدٸ ٶلەردەي قورعاشتايتىن كٶرٸنەدٸ.
مىسالى, 200 جىلدان استام ۇلىبريتانييانىڭ وتارىندا بولعان ٷندٸستانداعى ەلەۋمەتتٸك كاستىنى الايىق. بٷگٸندە 300 ميلليونعا جۋىق ادام قايىرشىلىق دەڭگەيدە ٶلمەستٸڭ كٷنٸن كٶرٸپ وتىر. ولاردى «ادام تٶزگٸسٸز كاست» دەپ اتايتىن كٶرٸنەدٸ. سول قاۋىمنىڭ دٷنيەتانىمى بويىنشا ولاردىڭ كەدەيشٸلٸگٸ ماڭدايعا جازىلعان تاعدىر, قوعامداعى بٸردەن بٸر مٷمكٸندٸكتٸڭ ٶزٸ وسى عانا. مۇنداي كٶزقاراستى نىق ورنىقتىرۋدىڭ ٶزٸ شىن مەنٸندە قىلمىس. حالىقتىڭ دٷنيەتانىمىنىڭ ٶزٸ ولاردىڭ ٶمٸرٸن بٸرنەشە بۋىنعا دەيٸن وسىلايشا باعىتتاپ تاستاعان.
قازٸرگٸ تاڭدا قوعام ٶمٸرٸندە ەكٸ تٷرلٸ دٷنيەتانىمدىق كٶزقاراس انىقتالىپ وتىرعانىن عالىمدار العا تارتادى. ونىڭ بٸرٸ - كالەيدوسكوپ (جيىنتىق قۇراقتاردان تۇراتىن) سيپاتىنداعى دٷنيەتانىم. ادامدار تٷرلٸ وقيعالار مەن شىنايى دەرەك, اقپاراتتار اعىنى ورتاسىندا ٶز ورنىن تابا الماي بەيبەرەكەتتٸككە ۇرىنۋى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ەربٸر تىڭ اقپارات پەن وقيعا, كٶرٸنٸس اتاۋلى ادامنىڭ ميىن ودان ارى بالشىققا اينالدىرادى. ونداي جاعدايدا ادامداردىڭ اينالاسىن قالاي سەزٸنٸپ, قابىلداۋى بەينە بٸر ەينەكتٸڭ جاڭا سىنىعىن كالەيدوسكوپقا ەنگٸزگەندەي جەنە ونىسى بارلىق ۇعىم مەن پايىمدى ٶزگەرتٸپ جٸبەرگەندەي بولاتىن كٶرٸنەدٸ.
ەكٸنشٸسٸ, موزايكا (ٶز رەتٸمەن تولىقتاي كٶرۋ) سيپاتىنداعى دٷنيەتانىم. مۇنداي كٶزقاراستاعى ادامدار اينالاسىنداعى وقيعالاردى ٶزارا ساباقتاستىرىپ, بٸرتۇتاس سيپاتتا كٶرە الادى. بارلىق مەسەلەنٸ سەبەپ-سالدارىمەن كەشەندٸ تٷردە قابىلداي الادى. ولار ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر وقيعادا كەزدەيسوقتىق بولمايدى, شىنايى ٶمٸر مەن وقيعا بۇرىن-سوڭدى قالىپتاسقان ۇعىم مەن پايىمدى ايقىنداۋشى فاكتور.
الايدا, ٶكٸنٸشكە قاراي قازٸرگٸ تاڭداعى اقشاعا تابىنعان «ٶركەنيەت» قوعامدا كالەيدوسكوپ سيپاتىنداعى دٷنيەتانىمنىڭ كەڭ ٶرٸس الۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىر. ومار حاييام بىلاي دەيدٸ: «ەلەمدەگٸ بارلىق كٶرٸنٸستەردٸڭ ٸشكٸ سيپاتى تىم ارىدا جاتادى. سوندىقتان, كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇرعانى اسا ماڭىزدى ەمەس, كەرٸسٸنشە, بٷكٸل قۇپيياسى مەن شىنايى سىرىن ٸشٸنە بٷككەن تٷپكٸ مەنٸنە ٷڭٸلۋ پارىز».
ولاي بولسا, قوعامداعى ەربٸر تەتٸكتٸ سانالى تٷردە تٷسٸنگەندە عانا تٷرلٸ جاعىمسىز ىقپالدارعا قارسى تۇرا الامىز. دەل قازٸر بٸز ٷشٸن سانقيلى اقپارات اعىنىنا ۇلتتىق دٸلٸمٸزبەن تٶتەپ بەرٸپ, وعان قارسى تۇرا الامىز با, ەلدە, بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان بوساي الماي قۇل بولىپ قالا بەرەمٸز بە دەگەن تاڭداۋ تۇر. سانالى تٷردە دۇرىس تاڭداۋ جاساۋ ٷشٸن زور جاۋاپكەرشٸلٸك پەن تەرەڭ بٸلٸكتٸلٸك كەرەك.
كەزٸندە ەلەمدٸ جەكە دارا بيلەمەك بولعان شىڭعىس حان - تەمٷجيننٸڭ ٶزٸ «حاننىڭ تاعى اۋىسپالى, قولداعى بيلٸككە دە كەزەك بار» - دەپ, تاقتىڭ مەڭگٸ ەمەستٸگٸن, ۋاقىتى كەلگەندە ٶزگەگە تاپسىرۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ كەتكەن. ولاي بولسا, قازٸرگٸدەي ٶركەنيەت دەۋٸرٸندە جەمقورلاردى بيلٸكتٸڭ ماڭىنا جولاتپاۋمەن قاتار ونى ٷنەمٸ بٸلٸكتٸ دە العىر جاس بۋىن ٶكٸلدەرٸمەن الماستىرىپ, جاڭارتىپ, تازارتىپ وتىراتىن ٷردٸستٸ قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك ەدٸ عوي. ەرينە, بۇل جەردە مەن بٸزدە ساپىرىلىسىپ جاتاتىن كٶزبوياۋشىلىقتى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. شىنايى دەموكراتييالىق تەرتٸپتٸڭ ورناۋى بەرٸنەن ماڭىزدى بولماس پا.
جالپى قوعامداعى ساياسي, قۇقىقتىق تٷرلٸ ٶلشەمدەردٸڭ سىرتىندا مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸك دەگەن جازىلماعان زاڭ بار. ادامزات ٶمٸرٸنٸڭ قوزعالىسى اياسىندا تۋىپ شىققان قۇندىلىقتاردىڭ اراسىندا دەل وسى ار-ۇياتتان بيٸگٸ جوق شىعار, سٸرە! سونىسىمەن دە مورال دەگەن شىن مەنٸندە بەرٸنەن كٷشتٸ. ول زاڭ سەكٸلدٸ ەمەس. سوندىقتان ونى بيلٸك, بەلگٸلٸ بٸر توپ جاساي المايدى. تٸپتٸ, ٶز قالاۋىمەن ٶزگەرتۋگە دە ەش مٷمكٸندٸگٸ جوق.
قوعام بٷكٸل بولمىسىمەن رۋحاني ٶمٸردەن تۇرادى دەسەك قاتەلەسپەيتٸن شىعارمىز. سەبەبٸ, ونى جاساۋشى ادام - ٶزٸ ٶزٸنە رۋحاني پايىمدى جاساپ الىپ, سونىسىنا ەرٸپ ٶمٸر سٷرەدٸ ەمەس پە. ولاي بولسا, ساياسي بيلٸك يەلەرٸنٸڭ مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تۋرالى سٶز قوزعاۋ, دەل بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ وتىر.
تاريحتىڭ سپيرالدىق تۇرپاتپەن, ٶزٸندٸك تسيكلدەرٸمەن جالعاساتىندىعىن ەسكەرسەك, ساياسات اتتى «سايقالدىڭ» لاستانۋى دا ٶزٸنٸڭ زاڭدىلىعىمەن جٷرٸپ جاتقان ٷردٸس شىعار. الايدا, ساياسي ٷردٸستٸڭ دەل بٷگٸنگٸدەي بىلىققان كەزٸ تاريحتا سيرەك كەزدەسكەن بولار. ايتالىق, ساياساتقا لاس تەسٸلمەن ارالاسۋ, بٸر ادامنىڭ دارا بيلٸگٸنٸڭ ٷستەمدٸك قۇرۋى, ٶز قۇزٸرەتٸن حالىقتىڭ مٷددەسٸنە ەمەس, قاراقان باسىنىڭ قامىن كٷيتتەۋگە ارناۋى, ورتاق بايلىقتى وتباسىنىڭ ۋىسىندا عانا ۇستاۋ ت.س.س.
مۇندايدى الاستاۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? وعان قارسى كٷش قولدانا المايسىڭ. زاڭ-زەكٷن ايتىپ, يلاندىرۋ تٸپتٸ دە مٷمكٸن ەمەس. عىلىمي تۇرعىدان كەلگەندە, ەڭ دۇرىسى - مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸك قانا. الايدا, مۇنىڭ ٶزٸ ورىندالماس ارمان ٸسپەتتٸ كٶرٸنەر. سەبەبٸ, سول مورالٸڭنٸڭ ٶزٸن مويىنداپ جاتقان كٸم بار?!
ەركٸمدە ٶز قۇزٸرەتٸن جٷزەگە اسىرۋى ٷشٸن قولىندا بيلٸگٸ بولۋى كەرەك. ول بيلٸك بولماسا شە? ال, شىن مەنٸندە, ٶز قۇزٸرەتٸن جٷزەگە اسىرىپ وتىرعاندار سٸز بەن بٸزدٸڭ بيلٸگٸمٸزدٸ شەبەرلٸكپەن پايدالانا بٸلۋشٸلەر. ەندەشە, ولارعا بٸزدٸڭ جوعارى تالاپ قويۋعا تولىق قاقىمىز بار عوي. بيلٸك جايىن تٷسٸندٸرەتٸن بيحەۆوريستٸك تەورييادا: «بيلٸك دەگەنٸمٸز ادامنىڭ ٶز ٶمٸرٸنٸڭ قادٸرٸنە جەتە وتىرىپ, دٷنيە مٷلٸك, اتاق-داڭق, ەركٸندٸكتٸ يەلەنۋٸ جەنە ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن كەپٸلدەندٸرۋ قۇرالى» - دەپ, انىقتايدى. ەرينە, جوعارىداعى ايتقانىمىزدان مٷلدە ٶزگەشە پايىم جاتىر. اتالمىش تەوريياعا قاراپ, بەزبٸرەۋلەر عىلىمي تٷردە وسىلاي ەكەن عوي دەۋٸ مٷمكٸن. الايدا, ولاي ەمەس.
وسى جەردە جالپى ساياسي بيلٸك كٶشباسشىلارى قايدان, قالاي تۋىپ شىعادى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. جالپىلاي العاندا, سايلانۋ, تاڭدالىپ تاعايىندالۋ جەنە مۇراگەر رەتٸندە تانىلۋ بار. بٸزدٸڭ جاعدايدا سوڭعىسى بولماۋعا تيٸس. وعان ەش نەگٸز دە جوق. ال, سايلانۋ, تاعايىندالۋ قولدانىستا بار دٷنيە. نەگٸزٸ, ەدٸل جولمەن بەسەكەگە تٷسٸپ, جەڭٸپ شىعىپ سايلانۋعا بولادى. توپ ورتادان تاڭدالىپ تاعايىندالۋ دا بار. بۇل ەندٸ دەموكراتييا!
ال, سايلاۋدى بىلىقتىرىپ, داۋىس ۇرلاپ تا «جەڭٸسكە» جەتۋگە بولادى, ياعني, اۆتوريتارلىق جولمەن. سول سيياقتى سىبايلاستىق جولمەن لاۋازىمعا تاعايىندالۋ, قىزمەتتٸك تاقتى ساتىپ الۋ دا بار. وسىلايشا, مەملەكەتتٸڭ اتىنا كٸر كەلتٸرەتٸن, قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ بەرەكەسٸن قاشىراتىن كٶرٸنٸستەر قىلاڭ بەرٸپ جاتادى. ونداي بىلىق-شىلىقتان ارىلۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى - تاعى دا سول ار-ۇجدان, مورال دەر ەدٸك.
ۇلى ويشىلداردىڭ پايىمداۋىنشا, بيلٸككە قول جەتكٸزۋدٸڭ ٶزٸ تٷبٸرٸمەن كەزدەيسوقتىقتان تۇرادى ەكەن. سەن پرەزيدەنت, پرەمەر مينيستر, دەپۋتات, مينيستر, ەكٸم بول, مەيلٸ. بارلىق لاۋازىمدىق ورىنتاق كٶپ جاعدايدا كەزدەيسوق سيپاتتا يەسٸن تاباتىن كٶرٸنەدٸ. ەيتپەسە, بٸرەۋدٸڭ پەشەنەسٸنە مەڭگٸلٸك جازىلىپ قويىلعان زاڭدىلىق بولماسا كەرەك. تاڭدالىپ الىنۋدىڭ ٶزٸ تەرەڭ ماعىناسىنا ٷڭٸلگەندە كەزدەيسوقتىعى باسىم تٷسەتٸن جايى بار. بٸر ورىنعا ۇسىنىلعان ەكەۋدٸڭ بٸرٸنٸڭ باسىم تٷسٸپ تاڭدالۋى ونىڭ بەسەكەلەسٸنەن وزىق تۋعاندىعىندىعىندا ەمەس. باعى جانىپ, وزا شاپقاننىڭ ٶزٸ «جەڭٸلگەن» بەسەكەلەسٸنٸڭ الىپ تاستاعان تىرناعىنا دا تاتىماۋى مٷمكٸن. الايدا, كەزدەيسوق تاڭداۋ سوعان تٷستٸ. سوندىقتان, ساياساتتاعى ساپىرىلىسقان بەسەكەدە ار-ۇجدان مەسەلەسٸنە كٶبٸرەك نازار اۋدارۋىمىز كەرەك سەكٸلدٸ.
مىسال رەتٸندە ورمان ٶمٸرٸن الايىق. وندا اڭداردىڭ پاتشاسى - ارىستان. قويان مەن ارىستان ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ازۋ تٸس پەن تىرناق, كٷش-قۋات جاعىنان بٸتٸم-بولمىستىق ايىرماشىلىقتارى جەتكٸلٸكتٸ. ولاي بولسا, شىنايى ٶمٸرٸمٸزدە حالىق - ارىستان, ساياساتكەر - قويان دەپ بٸلگٸن! قازٸر بٸز بەرٸن شاتاستىرىپ جٷرمٸز. ساياساتكەر مىرزالار ٶزدەرٸن ارىستان ەكەنبٸز دەپ ويلاپ تٸپتٸ قاتتى قاتەلەسٸپ كەتتٸ. ونى كٷندەلٸكتٸ جٷرٸس-تۇرىستارىنان, سٶيلەگەن سٶزدەرٸنەن انىق اڭعارۋعا بولادى.
ساياسي بيلٸك يەلەرٸنە قويىلاتىن مورالدىق تالاپتىڭ اياسى ٶتە كەڭ. ونى تٸپتٸ تولىققاندى تٷردە انىقتاۋدىڭ ٶزٸ قيىن. سوندىقتان, اينالىپ كەلٸپ, كٶنە ويشىلدارعا سونىڭ ٸشٸندە اريستوتەلگە جٷگٸنۋٸمٸزگە تۋرا كەلەدٸ. ونىڭ «بيٸك مورال», «ساياسات», «شەشەندٸك ٶنەر» سىندى شىعارمالارىنان وي تٷيٸندەر بولساق مىنانداي:
- جالعان سٶيلەمەۋ, حالىقتى الداماۋ;
- زاڭدى بۇلجىتپاي ورىنداۋمەن قاتار ەتيكالىق تەربيەسٸنٸڭ مىقتىلىعى;
- پاراقورلىققا, جەمقورلىققا مويىنسىنبايتىن ەرٸك-كٷشتٸڭ بەرٸكتٸگٸ;
- ٶزٸنەن بۇرىن حالىقتىڭ مٷددەسٸن بيٸك قويۋ;
- قىلمىستىق توپتاردان ٸرگەسٸن اۋلاق سالۋ;
- ەردايىم ەدٸلدٸكتٸ قاستەرلەۋ.
وسىلاي سانامالاپ ايتا سالۋ وڭاي, ەرينە. الايدا, جوعارىدا اتالعان مورالدىق تالاپتاردىڭ ٷدەسٸنەن تولىقتاي شىعاتىن تۇلعالاردى تاۋىپ تاعايىنداۋ, سايلاۋ ٶتە كٷردەلٸ. ال, ونىڭ قانداي تەسٸلمەن قالاي ايقىندالاتىنى ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە.
نەگٸزٸ, ساياسي بيلٸك يەلەرٸنە قويىلاتىن مورالدىق تالاپتاردى قالىپتاستىراتىن ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلىمى تازا ەرٸ دەنٸ ساۋ بولۋعا تيٸس. جالپى ساياساتكەرلەردٸڭ مورالدىق جاعىنان ازعىنداۋى, ارتتا قالۋشىلىققا ۇشىراۋى - ونىڭ قوعام اراسىنداعى ابىرويىن ايرانداي تٶگەتٸن, كەرەعار سالدارى كٶپ دٷنيە. تٸپتٸ قوعامدا جاپپاي جەك كٶرۋشٸلٸكتٸڭ دە ورىن الاتىندىعىن «اراب كٶكتەمٸ» مەن كەيبٸر شىعىس ديكتاتورلارى ٶمٸرٸنٸڭ اقىرى كٶرسەتٸپ بەرگەن جوق پا. ودان الاتىن ساباق, بيلٸكتٸ تەرٸس پايدالانۋدىڭ سوڭى مٸندەتتٸ تٷردە قاسٸرەتپەن اياقتالاتىندىعى بولسا كەرەك. لاس جولمەن كەلگەن بايلىق تا, مەنساپ تا ەشكٸمگە وپا بەرمەسٸ انىق.
اتاققۇمارلىقتىڭ دا سوڭى ابىرويمەن اياقتالمايتىنى ەلٸمساقتان مەلٸم. ەندەشە, توق جەمقورلارىمىزدى ايالاپ, «اللا ولارعا قاناعات بەرسٸن» دەپ ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتپەي وتىرا بەرەمٸز بە? ەلدە, اشقاراعى دا, تويعانى دا جەمقور, «مەشكەي دەگەن جاقسى ات ەمەس» دەپ بٸلٸپ, الاستاعان ابزال ما?
راسىندا, قازٸر جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەتتە جٷرگەندەردٸڭ اراسىنان جەمقورلىقتان اۋلاق, ارى تازا جانداردى تابۋ قيىنعا سوعاتىن سەكٸلدٸ. ولاي بولسا, شىنىمەن دە ەلباسى ٶزٸ ايتقانداي «شەتٸنەن بٸر-بٸرلەپ قولىنان جەتەكتەپ سوتقا اپارا بەرۋگە» بولاتىن شىعار.
جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, تاۋار ٶندٸرۋ, قىزمەت كٶرسەتۋ, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ سەكٸلدٸ ەلدٸڭ ەڭ بٸر ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن قاعاز جٷزٸندە عانا كەرەمەت كٶرسەتكٸشتەرمەن الاۋلاتقانىمىز بولماسا, ٸس جٷزٸندە سىن كٶتەرمەيتٸن حالدەمٸز. جاعدايلارى بٸزدەن كٶش ٸلگەرٸ جۇرت دابىل قاعىپ جاتسا, ٶزٸمٸزدٸ ەلەمدەگٸ ەڭ باي ەلدەر قاتارىنا قوسىپ «بٸزدە بەرٸ بار» دەپ ماقتانۋدان الدىمىزعا جان سالار تٷرٸمٸز جوق.
تٸپتٸ ونىمىز از بولعانداي, دەپۋتاتتار الدىنا بارعان بٸر مينيسترٸمٸز شەتەلدٸك مامانداردى سالىقتان بوساتۋ, ولارعا بيۋدجەتتەن ارنايى جەڭٸلدٸك جاسالۋى كەرەكتٸگٸن ايتىپ جومارتسىدى. سوعان قاراعاندا, بٸزدٸڭ بيۋدجەتتە اقشا تىم كٶپتٸك ەتٸپ, بۇلار تاۋىسا الماي وتىر ما دەپ ويلاپ قالا جازدايسىڭ. ولاي دەيٸن دەسەڭ, وليگارحتاردىڭ ۇرلاپ اپارىپ, شەتەلگە تىققان لاس كاپيتالدارىن جۋعان اقشادان سالىققا پەلەن قارجى تٷسكەنٸن ايتىپ قۋانىپ جاتادى. مۇنىسى ەندٸ, ورتاق قازاننىڭ ورتايىپ, تيىن-تەبەن تاپپاي قىسىلىپ وتىرعان ەلدٸڭ تٸرلٸگٸن اڭعارتادى. بەرٸ شىم-شىتىرىق, ەشتەڭەسٸن تٷسٸنٸپ بولمايسىڭ.
بٸر انىعى, قازٸرگٸ جاعدايدا ورتاق قازاننان قانشالىقتى مول قارپىپ جەپ قالساڭ, سونشالىقتى ەل-اۋقاتىڭ كٶتەرٸلٸپ, قازىنادان ۇرلاۋدىڭ ارقاسىندا بايۋعا بولاتىنداي ۇعىمنىڭ قالىپتاسقانى راس. كەرٸسٸنشە, «ۇرلىق تٷبٸ قورلىق» دەگەندٸ ۇعاتىن كٷن تۋسا يگٸ ەدٸ. مايلى جٸلٸكتٸڭ باسىن ۇستاپ وتىرعانداردىڭ كٶبٸنٸڭ قانداي جولمەن بايىعانىن بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كەرٸگە دەيٸن بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن جاعدايعا جەتتٸك. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلى بٸزگە نە بەردٸ دەگەندٸ حالىق سۇرايتىن, وعان شىنايى جاۋاپ بەرۋدٸ تالاپ ەتەتٸن ۋاقىت كەلە جاتىر. ەشتەڭە دە, ەشقاشان سۇراۋسىز, جاۋاپسىز قالمايتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ دا بٸر ەسەبٸ بولادى.
جالپى ەر قازاق ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنەن قىمبات ەشتەڭە جوق دەيتٸن بولساق, ەل مەن جەردٸڭ بايلىعىن بٸلٸم-پايىمىمەن, مورالدىق قۇندىلىقتارىمەن قوسا تۋ-تالاپايىن شىعارۋىنا جول بەرمەسە كەرەك. حالىقتىڭ جايبىراقاتتىعى مەن جايباسارلىعىنىڭ سالدارىنان بٷگٸنگە دەيٸن باي مەن كەدەيدٸڭ اراجٸگٸ بارعان سايىن الشاقتاپ بارادى. بۇل ەرينە, بٷكٸلەلەمگە تەن ٷردٸس بولعانىمەن حالقى از, جەرٸنٸڭ استى مەن ٷستٸ بايلىققا تولى, بٸز سەكٸلدٸ مۇنايلى ەلدەر ٷشٸن كەدەيشٸلٸككە جول بەرمەۋگە مٷمكٸندٸك زور.
الايدا, قازٸرگٸ كەڭ ٶرٸس العان جۇمىسسىزدىق, قوعامنىڭ جەگٸ قۇرتىنا اينالعان سىبايلاس-جەمقورلىق پەن اسقىنعان پاراقورلىق, ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك حالىقتىڭ وتانشىلدىق سەزٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرٸپ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە نۇقسان كەلتٸرەتٸندٸگٸمەن قاتەرلٸ.
كەدەيشٸلٸكتٸڭ تاعى بٸر نەگٸزگٸ كٸلتٸ – بارعان سايىن ٶرشٸپ بارا جاتقان ينفلياتسييا مەن كوممەرتسييالىق بانكتەردٸڭ اقىلعا سىيمايتىن پايىزدىق ٶسٸمدەرٸندە بولىپ تۇر. وسىنىڭ بەرٸ قازاق حالقىنىڭ 25 جىلعى سەنٸمٸ مەن ٷمٸتٸنە قاياۋ تٷسٸرٸپ وتىر. بارشا قازاق ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنە بارىنشا سەنگەن, ودان جاقسىلىق كٷتكەن. ەندٸ, قايدا كەتٸپ بارا جاتقاندىعىن باجايلايتىن, ويلاناتىن جاعدايعا جەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, ونى باياندى ەتٸپ ۇستاپ تۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى بارعان سايىن ٶتكٸر سەزٸلٸپ وتىر. ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن, ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸكتٸ, ەدٸلدٸكتٸ قالىپتاستىرۋعا تيٸسپٸز.
كەز كەلگەن مەملەكەت ٶز ازاماتتارىنىڭ قارنى توق, يىعى بٷتٸن, قولايلى باسپانالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتٸ. ەگەر ونى جاساي الماسا, نەسٸنە حالىقتىڭ تٶلەگەن سالىعى ەسەبٸنەن جالاقى الىپ, نەسٸنە ٶزگەدەن كٶپ ارتىقشىلىقتاردى يەلەنٸپ, نە ٷشٸن اباجاداي اپپاراتتا شٸرەنٸپ, جان-جاعىن قورعاۋشىلارمەن قورشاپ, قىمبات كٶلٸكتە شالقايىپ وتىر. اراسىندا, ەل يگٸلٸگٸنە جۇمسالۋعا تيٸس قارجىنى ۇرلاپ, ونىسىن شەت ەل اسىرىپ تىعۋعا, ٸسكەر جانداردىڭ بيزنەسٸنە رەيدەرلٸك جاساپ تارتىپ الۋعا, تٸپتٸ, ونىسى از بولعانداي اتىپ ٶلتٸرۋگە كٸم قۇقىق بەردٸ? وسى ما, بٸزدٸڭ جەتكەن جەرٸمٸز?!
بٸز دەموكراتييالىق زايىرلى قوعام قۇرۋدى كونستيتۋتسييا ارقىلى بەكٸتكەن ەلمٸز. مۇنداي قوعامدا مەملەكەتٸ ٶز تۇرعىندارىنىڭ ٸشەر اسى مەن كيٸم-كەشەگٸن, باسپاناسىن ساتىپ الۋىنا قولايلى جاعداي تۋدىراتىن جۇمىس ورنىمەن قامتۋعا تيٸس بولسا كەرەك. وسى مەسەلەنٸ شەشكەننەن كەيٸن بارىپ, ساياسات, ەكونوميكا, گەوساياسي مەسەلەلەر جٶنٸندە ەڭگٸمە ايتىپ, حالىقارالىق ٸس شارالار ۇيىمداستىرۋعا بولاتىن شىعار.
دەموكراتييالىق زايىرلى قوعام تۋرالى قاعيدالارعا زەر سالساق, وندا «حالىقتى الدا, قازىنا ۇرلا, مەملەكەتتٸڭ بٶلگەن بٸلٸم گرانتىن ساۋدالا, ەلٸڭدٸ تونا, الاياقتىق جولمەن وليگارح بول» دەگەن سٶز جوق. قازٸر جۇرتتىڭ كەيبٸر بٶلٸگٸ وسىنداي ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ بەرٸن دەموكراتييادان كٶرٸپ, ستالينيزم مەن ونىڭ قاندى قىرعىنىن اڭسايتىن نوستالگيياعا بوي ۇرا باستادى. شىن مەنٸندە, دەموكراتييا دەگەنٸمٸز ادامگەرشٸلٸك پەن ەدٸلدٸكتٸ, تەڭدٸك پەن بوستاندىقتى تۋ ەتەتٸن ادامي قۇندىلىق. ال, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلىندا بٸز وسى ٷردٸستەردٸ قالىپتاستىرا الدىق پا?
سٶز جٷزٸندە ەل-اۋقاتىمىز پەلەن ەسە ارتتى دەلٸنگەنٸمەن, حالىقتىڭ 50 پايىزدان دا كٶبٸ كەدەيشٸلٸكتٸڭ قامىتىپ كيٸپ وتىر. دەس بەرمەي تۇرعان ينفلياتسييا مەن بانكتەردٸڭ پايىزدىق ٶسٸمٸ جوعارى نەسيەسٸنە قۇل بولعانداردىڭ سانى كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. ال, ۇرلىقتارىن زاڭداستىرىپ, لاس كاپيتالدارىن جۋدىرىپ العان, پاناماگەيت تٸزٸمٸندەگٸ وفشوردا مٷلكٸ كٶپ ازعانا بايلاردى ايتىپ, اۋىزدى اۋىرتپاي-اق قويالىق.
ەكونوميكالىق ٶسٸمٸمٸز كەرەمەت دەپ ايتىلعانىمەن ەلەمدە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ٶنٸم ٶندٸرٸپ, العا شىعىپ كەتكەن ەشتەڭەمٸز تاعى جوق. كەرٸسٸنشە, سىرتقى قارىزعا بەلشەمٸزدەن باتىپ, ونىڭ ٶسٸمٸ جىل ٶتكەن سايىن ٶسٸپ كەلەدٸ. ەندٸ, وسى بەتٸمٸزبەن كەتە بەرسەك, ازعانا ۋاقىتتا سىرتقى قارىزدىڭ ەل ازاماتتارىنىڭ ەربٸرٸنە شاققاندىعى كٶلەمٸ ونشاقتى مىڭ دوللاردان دا اسىپ كەتەر.
جەر قويناۋىن اقتارىپ قازبا بايلىقتى تٷگەسۋگە جاقىندادىق. مۇنايىمىزدىڭ دا مۇڭى كٶبەيٸپ تۇر. ٷمٸت ارتقان كەن ورىندارىمىزدىڭ بٸرازى قاڭتارىلىپ تۇر. ٷش كٷندٸك عۇمىرى بار كەسٸپورىندى اشۋىمىزدان جابۋىمىز جىلدام. حالىقتىڭ كٷنكٶرٸسٸنٸڭ كٶزٸ بولىپ وتىرعان قارا بازار ٶرتەنسە, قاراپايىم ساۋداگەرگە سوقىر تيىن ٶتەيتٸن تٸرٸ جان تابىلمايدى. سٶيتە تۇرا استاناداعى مەگا ويىن-ساۋىق ورتالىعىنىڭ مۇرتىن بالتا شاپپاسا دا مەملەكەت بيۋدجەتٸنەن قارجى بٶلٸپ, ورىنسىز جارىلقاپ تاستاماققا تىرىشتانامىز.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭشارلاردى تاراتقاندا اتا كەسٸبٸمٸز تٶرت تٷلٸك مالدىڭ قۇنىن بٸر قويدى بٸرلٸ جارىم سابىن مەن بٸر قاپ ۇننىڭ دەڭگەيٸنە دەيٸن تٷسٸرٸپ اۋىلدىڭ توز-توزىن شىعارعان ەدٸك. ەندٸ, جەر قويناۋىن اقتارىپ, ٶزەن-سۋلارىمىزدى لاستاپ, قۇرعاتىپ بٸتٸرەتٸن تٷرٸمٸز بار. ونىمەن قويماي شەتەلدٸكتەرگە جەر ساتپاققا, جالعا بەرمەككە تىرىسقانىمىز تاعى بار. 1990-جىلدارى قاڭىراپ بوس قالعان ٶندٸرٸستەردٸڭ ورنىنا ەشتەڭە سالىنبادى. قازٸر سالىندى دەلٸنٸپ جٷرگەندەردٸڭ نە ٶندٸرٸپ, كٸمدٸ جارىلقاپ جاتقانىن تٷسٸنۋدەن دە قالدىق.
ەلەم ەلدەرٸنٸڭ كٶبٸ ٶزدەرٸنٸڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدى نىساندارىن جەكەمەنشٸكتٸڭ قولىنا بەتالدى ۇستاتا سالمايدى. ال, بٸز كٶبٸن جەكەگە بەرٸپ قويدىق. ەندٸ, ونىڭ باعاسىن بٸلگەندەرٸنشە ٶسٸرٸپ, جۇرتتىڭ قالتاسىن قاعىپ جاتسا, قوعامداعى تۇراقتىلىققا كەپٸلدٸك بەرە المامىز با?
اراق پەن تەمەكٸدەن باسقا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ٶنٸمٸ جوق ەلدٸ بەسەكەگە بارىنشا قابٸلەتتٸ دەپ قاشانعى ٶزٸمٸزدٸ الدارقاتامىز. شەتەل كومپانيياسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ٶز وتانداستارىمىزدىڭ الاتىن ەڭبەكاقىلارى سول ۇجىمنىڭ جات جۇرتتىق جۇمىسشىلارى الاتىن جالاقىسىمەن سالىستىرعاندا جەر مەن كٶكتەي ايىرماشىلىعى تۋرالى ٶكپە ناز ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولدى.
[caption id="attachment_20496" align="alignright" width="195"]
بٸزدٸڭ قازٸرگٸ ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدا ۇلتتىق مٷددە ەڭ الدىڭعى قاتارعا قويىلۋعا تيٸس. ال, شيكٸ زاتقا عانا نەگٸزدەلگەن, مۇنايعا باي بولا تۇرا جانارمايعا مۇقتاج, ەنگٸزٸلٸپ جاتقان ٶندٸرٸستٸك تەحنولوگيياسى شامالى ەل دامۋدىڭ قاي شەتٸندە جٷرگەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ شىعار.
سٶز سوڭىندا ايتارىمىز, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قۇرعاق ۋەدەلەر مەن ورىندالمايتىن تٷرلٸ باعدارلامالاردان گٶرٸ ناقتى ٸز قىزمەت, جۇمىس ورىندارى, بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ ازاماتتار عانا كەرەك.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
حالىقارالىق جۋرناليست
