(«قە» گازەتٸندە جارييالانعان ب. شاحانوۆتىڭ ماقالاسىنا وراي)
ەنەبٸر كەزدە قازاق ەدەبيەتٸندە ٶزٸندٸك ورنى بار, شىعارمالارى تالاي ەلدٸڭ تٸلٸنە تەرجٸمالانعان بەلگٸلٸ-بەلگٸلٸ اقساقال قالامگەرلەر مەن مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرلەرٸ باستاعان باس-اياعى 200-گە تارتا اقىن-جازۋشىلار وداقتاعى وسىناۋ ٶتە جايسىز جاعداياتتاردىڭ سەبەپتەرٸ مەن سالدارلارىن اتاپ كٶرسەتٸپ, ەلباسىنىڭ اتىنا حات جارييالاعانى بەلگٸلٸ.
ول حاتتا جازۋشىلار وداعىنداعى قارجىلىق كٷمەندٸ ٸستەر, جازۋشىلارعا بەرٸلٸپ, كەيٸن ٸز-تٷزسٸز كەتكەن جەر تەلٸمدەرٸ, جىلجىمايتىن مٷلٸك, جازۋشىلارعا ارنالعان شىعارماشىلىق ٷيٸ قازٸر كٸمنٸڭ پايداسىنا جۇمىس ٸستەپ تۇرعانى, وداقتىڭ باس عيماراتىنداعى جالعا بەرٸلٸپ وتىرعان مەكەن-جايلاردان تٷسٸپ جاتقان قارجى, وداقتىڭ ورگانى بولىپ سانالاتىن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە ەدەبي سىن تۇرماق, وداق باسشىلىعىنا سىن ايتىپ كٶزگە تٷسكەن قالامگەرلەردٸڭ, ەسٸرەسە, اقىنداردىڭ ٶلەڭ-جىرلارى باسىلمايتىنى, «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» باسشىلىعى ونى اۆتورلارعا اشىقتان-اشىق ايتاتىنى, جازۋشىلار وداعى ەش تالعام-تالاپسىز, نە تالقىلاۋسىز ەرتٷرلٸ سىيلىقتاردى كٸم كٶرٸنگەنگە شٷلەن تاراتقانداي ٷلەستٸرەتٸنٸ سيياقتى جٶنسٸزدٸكتەر مەن كەلەڭسٸزدٸكتەر اتاپ تۇرىپ كٶرسەتٸلدٸ. قازٸر ەدەبي قازىنامىزعا ٷلەس قوسپاق تٷگٸل, ەدەبيەتكە جٷز قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ادامدار جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەلٸگٸنە قابىلدانىپ, ولاردىڭ سانى بٷگٸندە 800-دٸڭ و جاق, بۇ جاعىنا جەتٸپ وتىر. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ جەي, قارادٷرسٸن جۋرناليستەردٸ جەنە قاراپايىم تٸل ماماندارىن ايتپاعاندا اكتەر دا, سۋرەتشٸ دە, بٸر كەزدە وبلىستى, اۋداندى باسقارعان ەكٸم دە, پەسا دەۋگە كەلمەيتٸن پەسا جازعان دەپۋتات تا, بازاركوم دا, سپورتشى دا, تاريحشى دا, زاڭگەر دە, كٶلٸك سالاسىنىڭ قىزمەتكەرٸ دە, ٶز رۋىنىڭ, نە تايپاسىنىڭ شەجٸرەشٸسٸ دە, ٶزگە دە تولىپ جاتقان سان-سالا ماماندارى ٶرٸپ جٷر. بۇل ەدەبيەتتٸڭ ٸلگەرٸ باسقان اياعىن كەرٸ كەتٸرۋ, اششىلاۋ ايتساق ەدەبيەتكە جاسالعان قىلمىس ەمەس دەي الاسىز با? مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ جەنە 20 جىلدان بەرٸ شىن ەدەبي سىننىڭ جويىلىپ, بٸرىڭعاي بٸرٸن-بٸرٸ ماقتاۋعا اينالۋى, «الاش» دەپ اتالاتىن جەنە باسقا دا سىيلىقتار مەن پەلەنشەكەم, تٷگەنشەكەم اتىنداعى جٷلدەلەردٸڭ بالىق ٷلەستٸرگەندەي ٷلەستٸرٸلۋٸ, جاقسى شىعارما مەن شىعارما دەۋگە كەلمەيتٸن كٸتاپتاردىڭ سۋداي ساپىرىلىسۋى بٷگٸندە ەدەبيەتٸمٸزدٸ اۋماعى ات شاپتىرىم ٷيٸندٸگە اينالدىردى. وعان دا بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەلٸك. بىلتىر ەلٸمٸز قازاق حاندىعىنىڭ 500 جىلدىعىن تويلاۋىنا بايلانىستى ۇلى مەرەكەگە وراي جازىلعان ٷزدٸك شىعارمالارعا بەيگە جارييالانىپ, وعان ميلليونداعان كٶلەمدە قارجى بٶلٸندٸ. سوندا جازۋشىلار وداعى بۇل ۇلى مەيرامعا ارنالعان ٷلكەن بەيگٸگە قاتىستىرۋدىڭ ٶزٸ ەرٸ ۇيات, ەرٸ ساياسي قاتە دەرلٸك, ٶزٸ اراقتان ٶلگەن, ماسكٷنەم كاكادۋ قۇسقا ارنالعان ەڭگٸمەنٸ, ەڭ ٷزدٸك شىعارما دەپ باس بەيگەنٸ سوعان بەردٸ. ەسٸرەسە, وسى ماسكٷنەم قۇستىڭ يەسٸ «وسى سەن پرەزيدەنتسٸڭ-اۋ» دەپ قايتا-قايتا قالجىڭداعانسىماق بولۋىنىڭ ارجاعىندا نە جاتىر دەپ ويلايسىز? بۇل ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ جاقسىسى قايسى, جامانى قايسى ەكەنٸ بەلگٸسٸز ٷيٸندٸ-قوقىسقا اينالعانى جەنە جازۋشىلار وداعى ەدەبيەتتٸ ەبدەن اياق استى قىلعانى ەمەس دەي الاسىز با? جالپى, ن.ورازالين باسقاسىن بىلاي قويعاندا سوڭعى كەزدە سەنات دەپۋتاتى بولىپ, قولىندا تولىپ جاتقان مٷمكٸندٸك تۇرعاندا 20 جىل بويى ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان قالاماقى مەسەلەسٸنە دە بٸر اۋىز قوزعاۋ سالار سٶز ايتقان جوق قوي. جاقىندا ەلباسىمىزدىڭ ەلگٸندە ايتىلعان «اشىق حاتقا» وراي وداقتىڭ كەزەكتەن تىس جيىنىن ٶتكٸزۋگە تاپسىرما بەرگەنٸن ەستي سالا وداق باسشىلىعى بۇعان قارسىلىق رەتٸندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ الدا 25 جىلدىعى كەلە جاتقانىن سىلتاۋ ەتٸپ, ٶزٸنٸڭ ورگانى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە ەۋەلٸ 443 ادامنىڭ, كەلەسٸ نٶمٸردە 555 ادامنىڭ تٸزٸمٸن بەردٸ. مۇنىڭ ارجاعىندا جاس بالاعا دا تٷسٸنٸكتٸ قۋلىقسىماق جاتقانىن تٷسٸنگەن جۇرت مىناۋ ۇيات بولدى-اۋ دەسە, ەندٸ بٸرازى بۇل دا ناداندىقتىڭ بٸر تٷرٸ عوي دەپ كٷلكٸگە قارق بولدى. جەنە ەلگٸ بٸرەسە 443, بٸرەسە 555 ادامدىق تٸزٸمنٸڭ ٸشٸندەگٸ «جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ» دەپ اتى-جٶنٸ بەرٸلگەن ادامداردىڭ ەدەبيەت دەپ اتالاتىن رۋحاني قازىنامىزعا ٷلەس قوسپاق تٷگٸل كٶپشٸلٸگٸ ەدەبيەتتە قۇلاق ەستٸپ, كٶز كٶرمەگەن ادامدار ەكەنٸنە بەلگٸلٸ-بەلگٸلٸ قالامگەرلەر قايران قالدى. بۇلار كٸمدەر دەپ تاعى تاڭداندى جۇرت.
يە, قازاق حالقىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ٷيٸرٸلگەن سوناۋ بٸر قاسٸرەتتٸ زاماندا, قازاعىم ٷشٸن جان پيدا دەپ كرەملگە جازىلعان «بەسەۋدٸڭ حاتى» دەگەن حات بار. ول بەس ادام ٶز باسىن قاتەرگە تٸگٸپ, قالىڭ قازاقتى اجالدان الىپ قالماق بولدى. ال, تەلەفون شالۋ ارقىلى ۇيىمداستىرىلىپ «قول قويدىرعان» مىنا 555 اداممەن وداق باسشىلارى كٸمدٸ, قاي ەلدٸ قاي دۇشپاننان امان الىپ قالماق بولدى دەسەڭٸزشٸ. وسىلاي جانتالاسقان جو باسشىلىعى ەلگٸ 443 پەن 555-كە قول قويدىرعانى از بولعانداي «قازاق ەدەبيەتٸنە» ەلدەقاشان و دٷنيەلٸك بولعان جازۋشى و.سەرسەنباەۆتىڭ ەستەلٸگٸندەگٸ بٸر-ەكٸ ازامات تۋرالى ايتقان جايسىزداۋ سٶزٸن دە ماقالا قىپ بەردٸ. ول ەكەۋٸ دە ەلباسىمىزعا جازعان اشىق حاتقا قول قويعان قالامگەرلەر ەدٸ. قازٸر وداق باسشىلىعى وداق تٶراعاسىن ٶزگەرتەيٸك, ەدەبيەتٸمٸزدٸ بۇدان ەرٸ قۇلدىراۋدان ساقتاپ, جازۋشىلار وداعىنىڭ دا, قالامگەرلەردٸڭ دە ابىروي-بەدەلٸن بۇدان ەرٸ تٷسٸرمەيٸك دەپ ەلباسىمىزعا جان داۋىسىن جارييالاعانداردى قارالايتىن ماقالالاردى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە ٷزبەي جارييالاپ وتىرۋعا شىقتى. بۇل ٷشٸن ولار بٷكٸل ەدەپ, مەدەنيەت دەگەندەردٸ بەلٸنەن بٸر-اق اتتاپ, نەبٸر لاس, بىلاپىت سٶزدەردٸ ٷيٸپ-تٶگۋدەن دە تايىنبايتىن بولدى. «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» وسى قىركٷيەك ايىنىڭ 9-شى جۇلدىزىندا وداق باسشىلىعىنداعى جاسى 70-تەن ەلدەقاشان اسىپ كەتكەن بەرٸك شاحانوۆ دەگەن جازۋشىنىڭ قايتا جارييالانعان ماقالاسىنداعى وداق تٶراعاسىنا قارسى سىن ايتىپ جٷرگەندەردٸ «سوققىلاعان» مىنا سٶزدەرٸن وقىعان قالامداس قاۋىمنىڭ شىنىمەن تۇلابويى تٷرشٸكپەي مە ەكەن? بەرٸك اقساقال وداق تٶراعاسىن امان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ونىڭ «دۇشپاندارىنا» مىناداي قوسىمشا «اتاقتار» بەرەدٸ: «مىسىقتٸلەۋلٸ», «پەلە-جالاشىلار», «جٶن-جوسىقسىزدار», «جولبيكە», «داۋ قۋعاندار», «داۋكەستەر», «پەلەنشەكەڭدەر», «جالا جاۋىپ, كٷيە جاعۋشىلار», «ەلدەكٸمدەر», «بەلەقور ەرٸپتەستەر», «بىقسىتىپ», «سىپسىڭ سٶز» تاراتۋشىلار ت.ب. ماقالا, «قۇرىلتايدان» كەيٸن دە ٶمٸر بار» دەپ اتالادى. ەندەشە, قۇرىلتاي سايىن 20 جىل بويى بٸر ن.ورازاليندٸ امان ساقتاپ قالاتىن امال-ايلا از بولعانداي وسىنشا بىلاپىت سٶز ايتۋىنا قاراعاندا ن. ورازالين سايلانباي قالسا, بەرٸك اقساقالعا قۇرىلتايدان كەيٸن ٶمٸر بٸتٸپ, تاۋسىلاتىنداي كٶرٸنگەنٸ ەمەس پە? ٶزٸ ەلگٸندەي لاس تا بىلاپىت ات قويعانداردىڭ, ياعني, وداق باسشىلىعىن ٶزگەرتۋدٸ قولداپ جٷرگەندەردٸڭ ٸشٸندە ە.نۇرپەيٸسوۆ, ق.جۇمادٸلوۆ, د.يسابەكوۆ, ت.ەبدٸكوۆ, ە.راۋشانوۆ, ت.مەدەتبەكوۆ, س.نارىمبەتوۆ جەنە باسقا دا ەسٸمٸ التى الاشقا, قالا بەردٸ شەت ەلدەرگە بەلگٸلٸ تۇلعالار دا بار ەكەنٸن ب. شاحانوۆ اقساقال شىنىمەن بايقاماي قالدى ما ەكەن? ولاردى قالىڭ قازاق قانا ەمەس, شەت ەل جۇرتشىلىعى بٸلەدٸ. ال, بەرٸك شاحانوۆ دەگەندٸ ەستٸمەگەن بولۋى دا مٷمكٸن. ەسٸرەسە, وسىنداعى «جولبيكە» دەگەن ار-نامىسقا ٶتە اۋىر تيەتٸن قورلىق سٶزدٸ ايتۋعا اقساقال ادامنىڭ قالاي اۋزى باردى دەسەڭٸزدەرشٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل سٶز ەيەل جىنىستى ادامداردىڭ ٸشٸندەگٸ جولشىباي ٶتكەن-كەتكەننٸڭ بٸر تٷندٸك تٶسەكتەسٸ بولاتىن ەڭ بٸر جەڭٸل ەتەكتٸلەرٸنە ايتىلاتىن سٶز ەكەنٸن بەكەڭ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن بە? وسىلايشا وداق باسشىلىعى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعىن تويلايىق دەگەندٸ جەلەۋ ەتٸپ, جازۋشىلاردىڭ كەزەكتەن تىس جيىنىن قويا تۇرايىق دەپ باسقا شارۋاسى قۇرىپ قالعانداي وسىنداي جيرەنٸشتٸ امال-ەرەكەتتەر جاساۋمەن اينالىسۋدا. ەندٸ«وداقتى جاس ادام باسقارۋى كەرەك» دەگەن پٸكٸر تاراتىلۋدا. ەدەتتە ەكٸمشٸلٸك جٷيەدە جەنە شارۋاشىلىق سالاسىندا جيٸ قولدانىلاتىن بۇل ٶلشەم جازۋشىلار وداعى سيياقتى تازا شىعارماشىلىق ورداسىنا مٷلدە سەيكەس كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, جازۋشىلار وداعى ەدەبيەتكە, ەسٸرەسە جازۋشىلىققا بەت بۇرعان جاس قالامگەر اتاۋلىعا باعىت بەرٸپ, جول سٸلتەپ, كٶركەم شىعارمانىڭ وزىعى مەن توزىعىنا باعا بەرٸپ وتىراتىن كيەلٸ وردا. سوندىقتان وداقتى جاس قالامگەرگە ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك تە, شىعارماشىلىق تا تەربيە-ٶنەگەسٸن ۇسىنا الاتىن, سونىمەن بٸرگە ٶزٸنەن كەيٸنگٸ باسشىلىققا لايىقتى تالانتتى دا ٸسكەر قالامگەر دايارلايتىن اتى-جٶنٸ ەل-جۇرتقا ەيگٸلٸ, ەدەبيەتٸمٸزدٸ ٶزٸمٸزگە دە, ٶزگەلەرگە دە تانىتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسقان, شىعارمالارى ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ التىن قورىنا قوسىلعان, ەدەبيەت مايدانىندا ىسىلعان بەلگٸلٸ اعا تۇلعا باسقارۋى كەرەك سيياقتى.
الداعى جيىنىمىز مەيلٸ پلەنۋم, مەيلٸ قۇرىلتاي بولسىن, سوعان وسىناۋ كيەلٸ قۇندىلىعىمىزدىڭ قۇنىن تٷسٸرمەي, جازۋشىلار وداعى سيياقتى قارا شاڭىراعىمىزعا جاڭا لەپ, جاعىمدى ٶزگەرٸس ەكەلۋ ٷشٸن بۇعان دەيٸن بويىمىزدى بيلەگەن بەرٸنە باس يزەۋ, بەرٸنە قول كٶتەرٸپ قۇپتاي سالۋ, بٸر اۋىزدان قايتا سايلاي سالۋ سيياقتى كەرەناۋلىقتان, سالعىرتتىقتان ارىلىپ, ەرقايسىمىز ار-ۇيات تازالىعىن, جان تازالىعىن ساقتاي وتىرىپ, وداعىمىزعا ەلگە, ەدەبيەت ەلەمٸنە بەلگٸلٸ, جاس قالامگەرلەرگە ەدەبي تاعلىم-تەربيە بەرەتٸن قابٸلەتٸ دە, تەجٸريبەسٸ دە بار, ەلٸمٸزگە دە شەت جۇرتقا دا ەسٸمٸ بەلگٸلٸ اعا بۋىننان بٸر تۇلعانى تاڭدايىق دەگٸمٸز كەلەدٸ.
م.كەنجەباي, اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ
Abai.kz
