قاناعات جٷكەشەۆ, فيلوسوف
كٸشكەنتاي قوڭىز ٷلكەن قوڭىزعا سۇراق قويىپتى:
– ەكە, بٸز نەگە كٶڭدە ٶمٸر سٷرەمٸز? انا
كٶبەلەكتٸ قاراشى, الۋان تٷستٸ گٷلدەردٸڭ ٷستٸندە
ۇشىپ جٷرەدٸ, سولاردىڭ نەرٸن سورادى.
ەكە-قوڭىز شاتاسىنا بىلاي جاۋاپ بەرەدٸ:
بۇل سەنٸڭ وتانىڭ-عوي, جانىم-اۋ, وتانىڭ.
انەكدوتتان
شارۋانىڭ ٶمٸرٸن يدەالداۋ زيياندى جەنە قاۋٸپتٸ.
م.گاندي
ەدەبيەتسٸز دەموكراتييا,
دەموكراتيياسىز ەدەبيەت جوق.
ج.دەرريدا
قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ بارىن باجايلاپ, ٶمٸر تىنىسىن كٶز الدىعا كەلتٸرۋ ٷشٸن ونى ٶركەنيەتتەردٸڭ ومىرىلۋى تەوريياسى تۇرعىسىنان تالداپ باعالاۋ كەرەك. ٶركەنيەتتەر يندۋسترييالى جەنە اگرارلى بولىپ بٶلٸنٸپ تٷسكەندە, قازاقتار ولاردىڭ دامۋ جاعىنان ارتتا قالعان باسقىشىنان تابىلدى. دەمەك, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ سيپاتى مەن رۋحاني دٷنيەدە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ سىرلارىن دا ومىرىلۋ سىزىعىنىڭ ارعى جاعىنداعى جاعدايلارمەن تٷسٸندٸرگەندە وعان بەرٸلگەن باعا وبەكتيۆتٸ بولا الادى.
كٶركەم ەدەبيەت جەنە يدەولوگييالىق كەيٸپكەرلەر
قازاقستاندا سوناۋ XIX عاسىردىڭ ٶزٸندە-اق ش.ۋەليحانوۆ, ى.التىنسارين, اباي سىندى اقسٷيەك ەۋلەتتەردەن شىققان ۇلىلاردىڭ قولىمەن كلاسسيكالىق مەدەنيەتتiڭ iرگەتاسى قالانعان بولاتىن. XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنۇلى, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ش.قۇدايبەردiۇلى, م.ەۋەزوۆ جەنە باسقا كٶركەمٶنەر قايراتكەرلەرٸ بۇل ۇلى ميسسييانى ارى قاراي جالعاستىردى. كٶپسالالى, كٶپجانرلى قازاق ۇلتتىق ەدەبيەتٸ دٷنيەگە كەلٸپ, ٶزگە حالىقتار ەدەبيەتتەرٸمەن تەرەزەسٸ تەڭ دەڭگەيدە, قاناتتاس دامي باستادى. نەگٸزگٸ جانرلار پروزادا, پوەزييادا, دراماتۋرگييادا جاڭا ەسٸمدەر پايدا بولىپ, جاڭا روماندار, پوەمالار, پەسالار جارىق كٶرٸپ, حالىق اراسىنا تارالا باستادى.
الايدا, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تەۋەلدٸلٸك جاعدايدا ٶمٸر سٷرۋٸنەن, تيٸسٸنشە, مەتروپولييا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتتىڭ شەڭبەرٸنەن تىس ەرەكەت ەتە الماۋىنان, كەڭەس بيلٸگٸ ورناعاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ قازاق ەدەبيەتٸندە ەر تٷرلٸ ٷردٸستەر كٶرٸنٸس بەرٸپ جاتتى. اتالعان پروگرەسشٸل باعىتقا قاراما-قارسى تاپتىق-يدەولوگييالىق باستاۋلاردان تامىر الاتىن ەكٸنشٸ ٷردٸس پايدا بولدى. كەڭەس زامانىنىڭ تالابى بويىنشا, كٶركەم ٶنەر بيلٸكتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا ٷلەس قوسۋعا مٸندەتتٸ بولاتىن. سول تالاپقا ساي تٶمەنگٸ تاپتان شىققان كەيبٸر جازۋشىلار ٶز سوسلوۆيەسٸ ٶكٸلدەرٸن دەرٸپتەپ شىعارمالار جازدى.
ب.مايلين مىرقىمبايدى, س.مۇقانوۆ شوقپىتتى ٶز زامانىنىڭ قاھارماندارى رەتٸندە سومدادى. بولشەۆيكتٸك يدەولوگييا تۇرعىسىنان العاندا وسىنداي كەيٸپكەرلەردٸ سومداعان شىعارمالار قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جەتٸستٸكتٸ ٷلگٸلەرٸ بولىپ سانالدى. بۇدان كەيٸنگٸ كەزەڭدە قازاق جازۋشىلارىنىڭ ٷلكەن توبى وسى ٷردٸستٸ جالعاستىردى. ٶز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتٸپ ولار جوعارىدا اتالعان كەيٸپكەرلەردٸڭ رۋحاني ٸزباسارلارىن تاڭداپ الدى, شالاساۋاتتى, ەسەرسوق, قييالي, ماسكٷنەم ادامدار ۇنامدى كەيٸپكەرگە اينالىپ, ٷلگٸ رەتٸندە سيپاتتالاتىن بولدى. وسىلاي قازاق ەدەبيەتٸندە ۇنامدى قاھارمان ۇعىمى تٶڭكەرٸلٸپ تٷستٸ.
سولاردىڭ بٸرٸ و.بورانباەۆ دەگەن اۆتوردىڭ «ەڭگٷدٸك» اتتى شىعارماسىنىڭ باس كەيٸپكەرٸ – قولى نەگە تيسە, سونى بٷلدٸرەتٸن, ٸستەگەن ٸسٸندە وپا جوق, جٷرسە سٷرٸنەتٸن, جٷگٸرسە جىعىلاتىن, ەسٸ كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى ەڭگٷدٸك, وعان قوسىمشا, ماسكٷنەم ادام. اۆتورلىق رەماركا بويىنشا كەيٸپكەردٸڭ ۇنامدى قاسيەتٸ – ونىڭ وتانىن سٷيەتٸنٸ: «اۋرۋ, ماسكٷنەم بول, تەك بيلٸككە كٶز سالما, ساياساتتان اۋلاق جٷر, «وتانىمدى سٷيەمٸن» دەگەن ۇراننىڭ كٶلەڭكەسٸندە يتشٸلەگەن ٶمٸرٸڭدٸ سٷرە بەر. بيلٸك قالاي ايداسا – سولاي جٷرسەڭ بولدى, سوندا سەن جاقسىسىڭ!» رۋحاني مەشەۋ, نادان, مەدەنيەتسٸز, بٸلٸمسٸز ادامنىڭ «ۇنامدى» بەينەسٸن جاساۋ كەڭەستەك يدەولوگييانىڭ ينەرتسيياسى رەتٸندە ەلٸ ورىن الىپ كەلەدٸ. وسى شىعارما م.ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنان مىعىم ورىن الىپ, ۇزاق ۋاقىت ساحنادان تٷسپەدٸ.
* * *
عاسىردىڭ ەكiنشi جارتىسىندا ەدەبيەت كٶكجيەگٸندە ٶز قولتاڭباسىن الىپ كەلگەن جاڭا ەسٸمدەر كٶبەيە تٷستٸ. ە.نۇرپەيٸسوۆتىڭ, ە.ەلٸمجانوۆتىڭ, ب.مومىشۇلىنىڭ, م.ماعاۋيننٸڭ, ق.جۇمادٸلوۆتٸڭ, ە.كەكٸلباەۆتٸڭ, جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ, ت.احتانوۆتىڭ, ق.مۇحامەتجانوۆتىڭ, ح.ەرعاليەۆتٸڭ, ت.جاروكوۆتىڭ, ق.بەكحوجيننٸڭ, و.سٷلەيمەنوۆتىڭ, م.ماقاتاەۆتٸڭ جەنە ولار قاتارلى كٶپتەگەن ٶزگە جازۋشىلار مەن اقىنداردىڭ شىعارمالارى ٶز دەۋٸرٸنٸڭ كٶركەمدٸك دەڭگەيٸنٸڭ ەتالونى ٸسپەتتٸ بولدى.
1960 جىلداردىڭ ٸشٸندە مۇرات ەۋەزوۆتىڭ يدەيالىق دەم بەرۋٸمەن جەنە ۇيىمداستىرۋىمەن مەسكەۋدە وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ «جاس تۇلپار» ۇلتتىق-دەموكراتييالىق بەيرەسمي ۇيىمى پايدا بولدى. بۇل ۇيىم قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ٶسۋٸنە, رەسپۋبليكادا جەنە ودان تىس جەرلەردە قوعامدىق-ساياسي ويدىڭ ٶركەندەۋٸنە بەلگٸلٸ دەڭگەيدە ەسەر ەتتٸ. بۇدان كەيٸنگٸ كەزەڭدە ۇلت-ازاتتىق يدەيالارى قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاريحي روماندارىنان كٶرٸنٸس تاپتى. تاريحي-پاتريوتتىق تاقىرىپقا قالام تارتقانداردىڭ العاشقىلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ س.سماتاەۆ «ەلٸم-اي» رومانىن جازدى. 70 جىلدار ٸشٸندە قازاق پروزاسىندا تاريحقا نازار اۋدارۋ جاڭا يمپۋلسپەن جالعاسىن تاپتى. ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ روماندارى بۇقارالىق سانادا رەفلەكسييا تۋدىرىپ, قولدان قولعا ٶتٸپ جاتتى.
كەيٸنٸرەك كەيبٸر وزىق ويلى قالامگەرلەر ەكٸنشٸ ۇستاز ەل فارابي, ابىلاي حان, قابانباي باتىر جەنە سولار سيياقتى شىنايى ۇنامدى قاھارمانداردىڭ بەينەلەرٸن سومداعان تۋىندىلار بەردٸ. ولار اتالعان كەزەڭدەگi قازاق قاۋىمىنىڭ تالعامى مەن تالاپتارىن بiرشاما قاناعاتتاندىراتىن ەدi. سونىسىمەن وقىرمانداردىڭ ٸلتيفاتىنا بٶلەنٸپ, كٶركەم ەدەبيەتتە ٶزٸندٸك ٸز قالدىردى.
* * *
XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى قازاق ەدەبيەتٸندە م.ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنا» ەلٸكتەپ ٸرٸ قوعامدىق جەنە مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن سيپاتتاپ جازعان ديلوگييالار مەن تريلوگييالار قاپتاپ كەتتٸ: «اققان جۇلدىز», «اقان سەرٸ», «جاياۋ مۇسا», «سۇلتانماحمۇت», «قىزىل جەبە», «مۇحتار جولى», ت.ب. بۇل كٶپتومدىقتار اۆتورلاردىڭ بەينەلەردٸ كٶركەمدٸكپەن كٶرە بٸلگەنٸنەن ەمەس, كەيٸپكەر رەتٸندە سومداپ وتىرعان قايراتكەردٸڭ بەدەلٸنە سٷيەنٸپ نىساناعا جەتۋدٸ كٶزدەۋدەن تۋىنداعان شىعارمالار بولىپ شىقتى. سوندىقتان ولاردىڭ ەشقايسىسى مەتر سومداعان دەڭگەيگە جەتە المادى. ٶيتكەنٸ, ەلٸكتەۋدەن تۋعان تۋىندىنىڭ ساپا جاعىنان ەشقاشان ەلٸكتەتكەن نۇسقاعا جەتە المايتىنى بەلگٸلٸ.
قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ اۋىلشىلدىق دەرتٸ
الايدا, وسى كەزەڭنەن باستاپ ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ اياق الىسىندا ەكٸنشٸ, نەگاتيۆتٸ ٷردٸس كٶرٸنٸس بەرە باستادى. XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاق ەدەبيەتٸندە بٸر وقشاۋ باعىت پايدا بولدى. ول باعىت 60-جىلداردان باستاپ ەدەبيەتكە اۋىل مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ كەلگەن, بالالىق شاقتارىن سوندا ٶتكٸزگەن, اۋىل مەنتاليتەتٸن تاسۋشى جازۋشىلاردىڭ ٷلكەن شوعىرىنىڭ شىعارمالارىنان كٶرٸنٸس بەردٸ. ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ «شەستيدەسياتنيكتەر» دەگەنگە ۇقساستىرىپ, قازاق ەدەبيەتشٸلەرٸ ولاردى «الپىسىنشىجىلدىقتار» دەپ اتادى. ولار دەۋٸر ٶلشەمٸمەن, قازاق اۋىلىنىڭ ورتا جەنە اعا بۋىن وقىرماندارىنىڭ تالعامى تۇرعىسىنان شامالاعاندا بٸرسىدىرعى تەۋٸر شىعارمالار بەردٸ. اۋىل تۇرمىسىن, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ پسيحولوگيياسىن شىنايى سيپاتتاعان پوۆەستەردٸ وقىرمان قاۋىم جىلى قابىلدادى. سوندىقتان, XX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ جەتٸستٸكتٸ جىلدارى دەپ باعالاندى.
ەرينە, قازاق «الپىسىنشىجىلدىقتارى» دارىننان قۇرالاقان ەمەس ەدٸ, اراسىندا قالام ۇستاي بٸلەتٸن, قابٸلەتتٸلەرٸ دە از بولمادى. ولاردىڭ ەدەبيەتكە دەگەن ىنتاسى مەن قۇلشىنىسى دا جوعارى بولدى. ولار شىعارماشىلىق وبەكت رەتٸندە ٶزدەرٸنە جاقىن ستيحييا – اۋىل تۇرمىسى تاقىرىبىن تاڭدادى. جازعاندارىندا ٶزدەرٸ كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن اۋىل ادامىن بەينەلەدٸ, سيۋجەتتٸ سولاردىڭ ٸستەگەن ەرەكەتتەرٸنە قۇردى, تەك سولاردىڭ قولايىنا جاعاتىن, سولار سٷيسٸنٸپ وقيتىن شىعارمالار جازۋعا تىرىستى.
سىرتتاي قاراعاندا, اۋىلدان شىققان ادامنىڭ ٶسٸپ, وقىپ, جەتٸلٸپ, جازۋشى بولعاننان كەيٸن ٶزٸ ٶسكەن ورتاسى – اۋىلى جايلى جازۋىنىڭ جەنە كەيٸپكەردٸ وندا تۇراتىن, ەڭبەك ەتەتٸن ادامدار اراسىنان ٸزدەۋٸنٸڭ ٶزٸندٸك قيسىنى بار ەكەنٸ دە راس. بٸراق وسى دەۋٸردەگٸ قازاق ەدەبيەتٸنە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلگەن ادام بۇل ايادا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ استارىنان جالپى ۇلتتىڭ رۋحاني دامۋىنا كەرٸ ىقپالى بار تٷيتكٸلدەردٸڭ بولىپ جاتقانىن اڭعارعان بولار ەدٸ.
اۋىلشىل جازۋشىلار ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ناتۋراليستٸك تەسٸلمەن سيپاتتاۋدان ارىعا بارا المادى. ولار اۋىل ادامىنىڭ سوڭىنان ەرۋدٸ عانا بٸلدٸ. جازعاندارىندا وقىرمانمەن كەرٸ بايلانىستى جٷزەگە اسىرۋعا سەپتٸگٸ تيەتٸن, پروگرەسشٸل يدەيا, جاڭا وي بولمادى. شىعارمالارىنىڭ فابۋلاسى بٸرٸنٸكٸ ەكٸنشٸسٸنٸكٸنە ۇقساپ تۇردى, اۋىل تۇرعىندارىنان باسقا وقىرمانداردى قىزىقتىرا المادى. ولارعا ايتىلار ۋەج مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ.
ەڭ باستىسى, «الپىسىنشىجىلدىقتاردىڭ» كٶركەم ەدەبيەت ارقىلى حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرمەك يدەياسى وقشاۋ بولدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقتاردى اۋىلدان شىعارماۋ, قالاعا جٸبەرمەۋ باعىتىن تاڭداۋىمەن, ەدەبيەتكە, جالپى مەدەنيەتكە عانا ەمەس, ۇلتتىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ٶرلەۋ جولىنا توسقاۋىل قويدى. جازعاندارىنىڭ بەرٸندە نەگٸزگٸ جەلٸ رەتٸندە قالانىڭ كٶلەڭكەلٸ جاقتارىنىڭ فونىندا اۋىلدى يدەالداۋدى ۇستاندى, جاستاردى اۋىلدان كەتپەۋگە, قالاعا قونىس اۋدارماۋعا ٷگٸتتەدٸ, شىعارمالارىن ٶركەنيەتتەن قاشۋ يدەياسىن قازاق اتاۋلىنىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە باعىشتادى.
ول كەزدە قازاقتار دەرلٸكتەي اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە جايعاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋمەن اينالىساتىن. قالادا تۇراتىن از ساندى قازاقتار, تٸلدٸك ورتا بولماعاندىقتان, ورىسشا سٶيلەپ, تٸلدٸك سەيكەستٸلٸگٸنەن ايىرىلىپ قالاتىنداي جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتتى. قازاقتاردىڭ ٶز جەرٸندە ۇلتتىق ازشىلىق جاعدايعا تٷسۋٸ, ٶنەركەسٸپتٸ قالالاردىڭ دەرلٸكتەي بەرٸن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ جايلاپ الۋى, ورىس تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ جىل ٶتكەن سايىن ارتا تٷسۋٸ, قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ورىس اراسىندا جۇتىلىپ, ورىس تٸلٸنە ويىسا باستاۋى قازاق مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ساناسىنا ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ ەندٸگٸ ٶمٸرلٸك تىنىس الاتىن جەرٸ – تەك قانا قازاق اۋىلدارى دەگەن تٷسٸنٸكتٸ تۋدىرعان ەدi.
ۇستانعان باعىتتارىنىڭ دۇرىستىعىنا مىعىم سەنگەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ دەنٸ دٸتتەگەن نىساناعا جەتۋ ٷشٸن, تٸل مەن ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن, قايتكەندە ونىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعان مەدەنيەتتەرمەن جۇتىلىپ كەتۋٸن بولدىرماۋ ٷشiن جانتالاسا قارمانۋ كٷيٸن كەشتٸ, جانكەشتٸ ەرەكەتتەرگە بوي الدىردى. ولاردىڭ قولىنداعى بٸردەن بٸر قۇرال – سٶز بولاتىن. سونىڭ ٶزٸندە ول سٶز كوممۋنيستٸك يدەولوگييا شەڭبەرٸنەن شىقپاۋى تيٸس.
وسى تۇستا قازاق جازۋشىلارىنىڭ دٸتتەگەنٸ بولا قالدى. ولاردىڭ دٶيدالا كەتكەن, كەسٸرلٸ باعىتىن قازاقستان ٷكٸمەتٸ ۇتىمدى پايدالانىپ, «قازاق جاستارىن اۋىلدى جەرلەردە تۇراقتاندىرۋ» تۋرالى قاۋلى شىعارىپ بەردٸ. قازاق اۋىلشىلدارىنا داڭعىل جول وسىلاي اشىلدى. ەدەبيەت پەن كٶركەم ٶنەر قازاقتىڭ اۋىلدان كەتپەۋٸ كەرەك ەكەندٸگٸن نەسيحاتتايتىن بٸردەن بٸر قۇرالعا اينالدى. جازۋشىلار ەندٸ بار شىعارماشىلىق قۋاتى مەن جٸگەرٸن قازاقتى اۋىلدان كەتٸرمەۋ ٷشٸن سارقا جۇماسۋعا بەلسەنە كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
قازاق جازۋشىلارى اۋىلدىڭ سٷرەڭسٸز تۇرمىسىن سۋرەتتەيتٸن, ونىڭ قالادان «ارتىقشىلىعىن» جان سالا دەرٸپتەيتٸن, شارۋادان شىققان «ۇنامدى» كەيٸپكەرلەرٸ بار شىعارمالاردى تٶپەپ بەرە باستادى. سيۋجەتٸ, يدەياسى, كەيٸپكەرلەرٸ دە بٸرٸ بٸرٸنەن اۋمايتىن روماندار مەن پوۆەستەرٸندە ولار بوراندا قاسقىرمەن الىسقان شوپاننىڭ, جەر جىرتىپ جٷرگەن مەحانيزاتوردىڭ, فەرماداعى ساۋىنشىنىڭ, كەڭەستٸك بەلسەندٸلەردٸڭ, سٷيگەنiن قىرماندا كەزدەسۋگە شاقىراتىن تراكتورشىنىڭ, بiر كەسەك ناندى دوسىمەن بٶلiسەتiن ينتەرنات تەربيەلەنۋشiسiنiڭ, قالاداعى «قاتىگەز» ەكە-شەشەسiنەن اۋىلداعى «مەيiرiمدi» قارتتارعا قاشىپ بارا جاتقان جاسٶسپiرiمنiڭ بەينەلەرiن ۇنامدى قاھارماندار ساپاسىندا سومداپ, اۋىل وقىرماندارىن قىزىقتىرۋعا تىرىستى. مەكتەپ بٸتٸرە سالىپ, قوي باعۋعا شىققان كومسومول مٷشەسٸنٸڭ ٶمٸرٸ ولاردىڭ سٷيٸكتٸ سيۋجەتٸنە اينالدى.
الايدا, جازۋشىلار مەيٸرٸمدٸلٸك, اقكٶڭٸلدٸلٸك, اڭقاۋلىق, جان تازالىعى سيياقتى ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ ارقالاعان اۋىل ادامىنىڭ بەينەسٸنٸڭ استىندا تاريح كٶشٸنەن اداسىپ قالعان حالىقتىڭ قاراڭعىلىعى مەن ارتتا قالۋى دەرٸپتەلٸپ جاتقانىن سەزبەدٸ. بارىن سالىپ, جارتى عاسىر بويى قالا ٶركەنيەتٸن وقىرمان الدىندا جاعىمسىز قىرىنان بەينەلەۋدٸڭ تٷبٸندە ەلدٸ قانداي ورعا اپارىپ جىعاتىنىن اڭعارمادى. ولاردىڭ سيپاتتاۋىنشا, قالا – مورالدىق جاعىنان ازعان, مەيٸرٸمسٸز, قاتىگەز ادامدار تۇراتىن, قورقىنىشتى ورتا. قالاعا بارماۋ كەرەك, بارساڭ ادامشىلىقتان ايىرىلىپ قالاسىڭ, بويىڭداعى ۇلتتىق, وتانشىلدىق سەزٸمدەردٸڭ بەرٸ جوعالادى.
بۇل تۇستاعى مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸسٸ اۋىلشىل اۆتورلاردىڭ ويلاۋ ستيلدەرiنiڭ بiرجاقتىلىعىندا, ايماقتىق شەكتەۋلiلiگiندە, شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبىندا, سومداعان قاھارماندارىنىڭ بەينەلەرٸندە عانا ەمەس, باستىسى, ولار كٶتەرگەن يدەيالارىندا بولاتىن. ولار جازعاندارىندا اۋىل ٶمٸرٸن كٶركەمدەپ قانا قويعان جوق, قازاقتى اۋىلدان كەتپەۋگە شاقىردى, مالشىلىقتى دەرٸپتەدi, مەشەۋلٸكتٸ ٸلتيفاتپەن سيپاتتادى, شىعارمالارىندا وسى باعىتتى يدەولوگييا رەتiندە بەتكە ۇستادى. وسىلاي, ەدەبيەتتٸڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ نىسانالايتىن يدەياسى اۋىل بولىپ, كٷللٸ قازاقتىڭ ميىنا سٸڭٸپ, ساناسىنا بەكٸپ الدى. اۋىلدىڭ «ارتىقشىلىعىن» پەش ەتۋدi دiتتەۋدiڭ استارىندا يندۋسترييالى قوعامعا سٸرەسكەن, ماعىناسىز قارسىلىق جاتتى. كٶركەم ەدەبيەتتە «اۋىل اۋرۋى» نەمەسە «اۋىلشىلدىق» دەگەن ٷردiس وسىلاي قالىپتاستى. بۇل جىلدارى كٶركەم ەدەبيەت ارقىلى اۋىلدى دەرٸپتەپ, ەلەۋمەتتٸڭ تٷبٸنەن شىققان «ۇنامدى» قاھارماندارىن سومداۋدا س.جٷنٸسوۆ, ب.نۇرجەكەەۆ, ب.بوداۋباەۆ, ب.مۇقاەۆ, ت.نۇرماعامبەتوۆ, ق.تٷمەنباەۆ, ە.ساراەۆ, د.ەشٸمحانوۆ, تاعى باسقالار ەرەكشە بەلسەندٸلٸك كٶرسەتتٸ (قاراڭىز: ق.جٷكەشەۆ. قالاعا نەگە قىرىن قارايمىز? قازاق ەدەبيەتٸ, 13.01.1984; اۋىلشىلدىقتى اسقىندىرمايىق. جۇلدىز, № 9.1988; ەلەۋمەتتiك-پسيحولوگييالىق بەيiمدەلۋ جەنە وبراز شىنايىلىعى // ۋاقىت جەنە قالامگەر, ا.: جازۋشى, 1990, 107-124 ب.ب.).
* * *
كٶركەم ەدەبيەتتە قازاقتى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ يدەياسىن بۇقارانىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋدٸ قازاق جازۋشىلارى نەگiزiنەن ٷش ەدەبي تەسiلمەن:
ا) سالىستىرمالى اسسوتسياتسييا;
ە) تiكەلەي ٷگiت;
ب) اۋىلدى يدەالداۋ ەدiستەرiمەن جٷزەگە اسىردى.
سالىستىرمالى اسسوتسياتسييا ەدiسi بويىنشا اۋىل مەن قالا قاراما-قارسى الىنىپ, اۋىلدىڭ جاعىمدى جاقتارى مەن اۋىل ادامىنىڭ ۇنامدى قىلىقتارى قالانىڭ كٶلەڭكەلiتۇستارىمەن, قالا ادامدارىنىڭ كەمشiلiكتەرiمەن قاتار ۇسىنىلادى. قالا ادامدارىنىڭ «ەكٸجٷزدٸلٸگٸ», «قاتىگەزدٸگٸ», «سۇمپايىلىعى» اۋىل ادامدارىنىڭ «ادالدىعىنىڭ», «ٸزگٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ» استارىندا ەشكەرەلەنەدٸ. قالانىڭ «بۋىرقانعان», «قاتۋلى» ٶمٸرٸ اۋىلدىڭ «ەرتەگٸدەگٸدەي مامىراجاي» تٸرشٸلٸگٸنٸڭ فونىندا سالىستىرا سيپاتتالادى.
ەكiنشi تەسiل بويىنشا اۋىل تۋرا ٷگiتتەلەدi, قالاعا كەتiپ قالعان جاستى اۋىلعا شاقىرۋ نەمەسە تۋعان اۋىلدان كەتپەۋ كەرەك ەكەندiگiن اۆتور ارسەنالىنداعى تروپتار مەن گيپەربولالاردى جەرٸنە جەتە پايدالانا وتىرىپ, كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن نەسيحاتتايدى.
اۋىلدى يدەالداۋ تەسiلi بويىنشا اۋىل مەن قالا قاتار الىنىپ قاراستىرىلمايدى جەنە كەتٸپ قالعاندارعا «اۋىلعا كەلiڭدەر», «قالاعا جولاماڭدار» دەگەن اشىق نەسيحات تا جٷرگiزiلمەيدi. اۋىل ٶمiرi مەن تۇرمىسى عانا الىنىپ, ونىڭ سالتتارى مەن دەستٷرلەرٸ كٶڭٸلگە قونىمدى, جٷرەككە جىلى تيەتٸندەي, قوي ٷستٸندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان ورناعانداي سۋرەتتەلدi.
ۆ.گ.بەلينسكيي «1847 جىلعى ورىس ەدەبيەتٸنە كٶزقاراس» دەگەن جىل ەدەبيەتٸن قورىتىندىلاعان ماقالاسىندا سول كەزەڭنٸڭ ٶنەرٸنٸڭ «ايانىشتى كٷيٸ» تۋرالى قىنجىلا بايانداي وتىرىپ, «بۇل ٶنەر اينالاسىندا قايناپ جاتقان ٶمٸردٸ كٶرمەگەندەي, بارلىق تٸرشٸلٸك اتاۋلىعا, زاماناۋيعا, شىندىققا مويىن بۇرماي, كٶزٸن جۇمىپ الىپ, شابىتتى كەلمەسكە كەتكەن ٶتكەننەن ٸزدەيدٸ, سودان ادامدار باياعىدا سۋىنىپ كەتكەن, ەشكٸمدٸ قىزىقتىرمايتىن, جىلىتپايتىن, ٸڭكەرلٸك سەزٸمٸن وياتپايتىن دايىن يدەالداردى تەرٸپ الادى» [بەلينسكيي ۆ.گ. ۆزگلياد نا رۋسسكۋيۋ ليتەراتۋرۋ 1847 گودا // پسس. ت. 10. م.: يزداتەلستۆو اكادەميي ناۋك سسسر, 1956. 311-ب.] دەپ جازعان ەدٸ. تاريحي انالوگييا بۇدان بٸر جارىم عاسىر بۇرىنعى ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ احۋالدىڭ XX عاسىردىڭ II جارتىسىنداعى قازاق ەدەبيەتٸندە قايتالانىپ وتىرعانىن وسىلاي العا تارتادى. قازاق ٶنەرٸنٸڭ كٷيٸن انىقتاپ بەرەتٸن بۇدان ارتىق وبەكتيۆتٸ سيپاتتامانى ٸزدەپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
اۋىلشىلدىق باعىتتى بەكەم ۇستانعان, ونى سٷيٸكتٸ تاقىرىبىنا اينالدىرىپ العان جازۋشىلاردىڭ كەيبٸر ۋەجدەرٸ كٶڭٸل اۋدارارلىقتاي. اۋىل جەنە اۋىل ادامدارى تۋرالى بۇعان دەيٸن ايتىلىپ جٷرگەن گەوگرافييالىق تەزيستەرٸن قايتالاي كەلٸپ, جازۋشى ە.ساراەۆ, اۋىلدىڭ اۋاسىنىڭ تازا بولاتىنىن قايتالاپ اشىپ, كٶنە اۋىلدى اڭساۋىن العا جايىپ, وندا قورجىن ٷي مەن تام سالۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. بۇعان قوسىمشا, ول بىلاي دەدٸ: جۇرتىمىزدىڭ تاريحىن, ەدەبيەتٸن, ٶنەرٸن, عىلىمىن – بارلىق رۋحاني بايلىعىن جاساعان اۋىلدان شىققان تٷلەكتەر بولىپتى, حالقىمىزدىڭ ەل باستاعان قايراتتى ۇلدارى, قوعام قايراتكەرلەرٸ, تۋ ۇستاعان كٶسەمدەرٸ مەن باتىرلارى دا وسى اۋىلدان شىعىپتى… تابيعاتپەن ەتەنە اۋىل ٶز پەرزەنتتەرٸنە ٸزگٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸمەن بٸرگە قابٸلەت, تالانت دەگەندٸ دە مولىنان سىيلاعان…» (قازاق ەدەبيەتٸ, 16.11.1984).
وسى جەردە اقيقات پەن ابسۋردتىڭ قوساقتالا ٶرٸلٸپ كەتكەنٸ سونداي, ەندٸ بۇلاردىڭ اراجٸگٸن اجىراتىپ الۋعا تۋرا كەلەدٸ. وسى ەكٸ فيلوسوفييالىق ۇعىمنىڭ اراسىندا قانداي ايىرما بار? سۇراق قانشالىقتى تەرەڭ بولعانىمەن, ونىڭ جاۋابى بەتتە قالقىپ تۇر. ٶيتكەنٸ, دانالىق ەر قاشاندا قاراپايىم بولادى. اقيقاتتان كەيٸن سۇراق تۋمايدى, بەرٸ بەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولىپ, ورنىنا كەلە قالادى. ال ابسۋردتان كەيٸن, ونى ەستٸگەن ادامنىڭ ويىنا جٷز سۇراق ۇيالايدى جەنە ول سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋ دا وڭايعا سوقپايدى. ابسۋردتىڭ ابسۋردتىلىعىن دەلەلدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. تەك ابسۋردتىڭ اۆتورىنا سۇراق قويۋ ارقىلى تٷپكٸلٸكتٸ ماعىنانىڭ جوقتىعىنا كٶز جەتكٸزۋ تيٸمدٸ.
ەگەر جازۋشى ە.ساراەۆتىڭ ايتقاندارى اقيقات بولسا, وندا مىنا سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋ قيىنعا سوقپاسا كەرەك. سۇراقتار مىنالار: «اۋىلدان شىققان» دەگەندٸ قالاي تٷسٸنۋگە بولادى, اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە دٷنيەگە كەلٸپ, سوندا تۇرىپ, ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانداردى ما? اۋىلدا تۋىپ, كەيٸن كەتٸپ قالعانداردى قاي ساناتقا قوسامىز? قورجىن ٷيدٸڭ زاماناۋي جەيلٸ پەتەرلەردەن قانداي ارتىقشىلىعى بار? «حالقىمىزدىڭ ەل باستاعان قايراتكەرلەرٸ, تۋ ۇستاعان كٶسەمدەرٸ مەن باتىرلارىنىڭ بەرٸ اۋىلدان شىقسا», ٶزدەرٸ «قايراتتى» بولسا, وندا ولار اۋىلدىق حالىق قازاقتىڭ وتارعا تٷسۋٸنە نەگە جول بەردٸ, حالىق نەگە قىرىلدى, نەگە شەتكە قاشتى? قازاقستان بارلانعان تابيعي بايلىقتىڭ قورى بويىنشا دٷنيە جٷزٸندە التىنشى ورىندا تۇر. سولاي بولسا دا, قازاق نەگە كەدەي, نەگە بار تاۋقىمەت قازاقتىڭ باسىنا ٷيٸرٸلگەن? اۋىلدان شىققانداردىڭ ٶزگەلەرگە قاراعاندا «قابٸلەتتٸ جەنە تالانتتى» (دارىندى دەگٸسٸ كەلگەنٸ بولار – ق.ج.) بولاتىنىن قانداي ەدٸسنامامەن, كٸم زەرتتەگەن, نەتيجەلەرٸن قايدان تابۋعا, تانىسۋعا بولادى? اۋىلدان شىققان دارىندىلاردىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك عىلىمعا, تەحنيكاعا, تەحنولوگيياعا قوسقان ٷلەسٸ تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ قايدان تاۋىپ, ولارمەن تانىسۋعا بولادى, ستاتيستيكا قايدا? ەگەر قالالىقتار قابٸلەت پەن دارىننان كەمشٸن بولىپ تۋاتىن بولسا, وندا دٷنيە جٷزٸندەگٸ قالالىق ەلدەر ارتتا قالىپ, اۋىلدا تۇرىپ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ەلدەر (قازاق سيياقتى) نەگە تاسقا شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەپ كەتپەگەن? «اۋىلدان عالىم» قالاي شىعادى? اۋىلدىڭ ٶزٸنٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ مەن اكادەمييالارى بار ما? اۋىل كٸتاپتاردى, مونوگرافييالاردى قاي باسپادان شىعارىپ جاتىر? «اۋىلدان شىققان تٷلەكتەر جاساعان رۋحاني بايلىقتىڭ» تۇتاستاي تىعىرىققا تٸرەلٸپ وتىرعانىن, تٸلدٸڭ تەورييالىق مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸردە بٸرٸن شەشٸپ بەرە الماعانىن نەمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى?..
(باسى. جالعاسى بار.)
