ق. جٷكەشەەۆ. ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ "دەرەۆەنسكايا بولەزن" (جالعاسى)
(جالعاسى. باسى ٶتكەندە جارييالانعان)
ورىس ەدەبيەتٸندەگٸ «دەرەۆەنسكايا بولەزن»
ول كەزدە ورىس تٸلٸن مەڭگەرە قويماعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ وداقتىق مەدەنيەتتٸڭ ۇلانعايىر كەڭٸستٸگٸندە نە بولىپ جاتقانىنان ماعلۇماتتارى تاپشى بولاتىن. كەڭەس ەدەبيەتٸندە بولىپ جاتقان قۇبىلىستار مەن ٷدەرٸستەردەن حابارسىزدىعىن ٶزٸ ەشكەرەلەپ بەرگەندەردٸڭ بٸرٸ سىنشى ب.ساربالاەۆ بولدى. ول سۇراقتى بىلاي قويدى: «ورىستاردا نەگە قالاعا قارسىلىق مەسەلەسٸ قوزعالمايدى? ولار نەگە قالاعا اراشا تٷسٸپ جاتپايدى?» ٸلە ول ٶز سۇراقتارىنا ٶزٸ دايىن جاۋابىن بەردٸ. «ٶيتكەنٸ, - دەپ تٷسٸندٸردٸ قازاق سىنشىسى, – ولاردا مۇنداي تولعاقتى مەسەلە جوق. ولاردا جوق بولسا, بٸزدە بۇل الاڭسىز جوق ەمەس پە?» (قازاق ەدەبيەتٸ, 10.08.1984.).
ەرينە, قازاق سىنشىسى ٶزٸنٸڭ اۋىلىنداعى كيٸز ٷيٸنٸڭ سۇلباسىنداي تانىم كەڭٸستٸگٸمەن قالا مەن دەرەۆنيا اراقاتىناسىنىڭ ورىس ەدەبيەتٸندە سيپاتتالۋىنىڭ تولعاقتى مەسەلەلەرٸنەن حابارسىز بولاتىن. قالا مەن دەرەۆنيانى بٸرٸن بٸرٸنە قارسى قويۋدى الدىمەن باستاعان ورىستار ەكەنٸن, بۇل قۇبىلىستىڭ XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ورىس ەدەبيەتٸندە «دەرەۆەنسكايا بولەزن» دەگەن اتپەن كٶرٸنٸس بەرگەنٸن اتالعان سىنشى بٸلمەيتٸن. «دەرەۆنيا دەرتٸنە» ۇرىنعاندار دا ورىس «شەستيدەسياتنيكتەرٸ» اراسىنان شىقتى. 60-70 جىلدارى بۇل باعىت ولاردا دا كەڭ قانات جايدى. «دەرەۆەنسكايا پروزا» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. بۇل اعىمنىڭ كەيبٸر ٶكٸلدەرٸ ورىس ەدەبيەتٸنە كٶركەمدٸك جاعىنان بٸرەگەي تۋىندىلار بەردٸ.
دەرەۆنيانى قىزعىشتاي قورعاپ, وندا تۇراتىن ادامداردىڭ ادامگەرشٸلٸكتٸلٸگٸ مەن ارلىلىعى تۋرالى شىعارمالارىندا عانا ەمەس, قويعان فيلمدەرٸندە دە كٶپ ٶزەك ەتكەندەردٸڭ بٸرٸ ۆ.شۋكشين ەدٸ. ول سٸبٸردٸڭ تۇنىق تابيعاتىن, ورىس دەرەۆنياسى ادامدارىنىڭ ماحابباتىن, ار تازالىعىن, ولاردىڭ اڭقاۋلىعى مەن ساۋاتىنىڭ كەمشٸندٸگٸنەن تۋىنداپ جاتقان وراشولاق ەرەكەتتەرٸمەن قابىستىرا, تابيعي قالپىندا, شىنايىلىقپەن سۋرەتتەدٸ. دەرەۆنيانى ۋاعىزداپ, وعان قارسى قالا ٶمٸرٸنٸڭ كٶلەڭكەلٸ تۇستارىن ەشكەرەلەپ, جاستاردى قالاعا كەتپەۋگە شاقىرعان ماقالالار جازدى. سوندىقتان التايلىق قالامگەردٸڭ شىعارمالارىمەن تانىس بولعان قازاق اۋىلشىلدارى ونى قاتتى قادٸرلەيتٸن. ونى بەتكە ۇستاپ, «رەنەسسانس تۇلعا» دەپ, اۋىل مەن قالا تۋرالى سٶز بولعاندا ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸن ٷلگٸ رەتٸندە كەلتٸرٸپ جاتاتىن.
الايدا, كەيٸنٸرەك ورىس «دەرەۆنياشىلدارى» رايىنان قايتتى. ولار دەرەۆنيا تۇرعىندارىنىڭ مورالدىق قاسيەتتەرٸ جاعىنان قالالىقتاردان «ارتىقشىلىعىن» ۋاعىزداۋدىڭ, جاستاردى دەرەۆنيادا قالۋعا ٷگٸتتەۋدٸڭ, ونداعى ٶمٸردٸ يدەالداۋدىڭ زاماناۋي ٶركەنيەتتٸڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىمەن ٷيلەسپەيتٸنٸن تٷسٸندٸ. بۇعان دەيٸن دەرەۆنياشىلدىعىمەن ايشىقتى كٶزگە تٷسٸپ جٷرگەن ۆ.شۋكشين دە بۇرىن ۇستانعان باعىتىن ٶزگەرتٸپ, «...سەلو مەدەنيەتٸ قالادا جاسالادى. تٷپتەپ كەلگەندە, سەلو مەدەنيەتٸ دەگەن مٷلدەم بولمايدى» [شۋكشين ۆ. ۆوپروسى سامومۋ سەبە // سوبرانيە سوچينەنيي ۆ ترەح توماح. ت.3. م.: «مولودايا گۆاردييا», 1985. 583-ب.] دەپ, دەرەۆنيادا مەدەنيەت بولمايتىنىن مويىنداعان ماقالاسىن جازدى. ال سوڭعى سۇحباتتارىنىڭ بٸرٸندە ول «العاشىندا مەن كرەستياندى دەرەۆنيادا ۇستاپ قالۋعا ەرەكەتتەندٸم. وسى تاقىرىپقا ماقالالار جازۋعا, ٷندەۋ سالۋعا باتىلىم باردى. ارتىنان بۇل قىلىعىمنىڭ كەلەڭسٸزدٸگٸن تٷسٸندٸم» دەپ اعىنان جارىلعان بولاتىن.
80-جىلدارى ورىس ەدەبي باسىلىمدارىندا دەرەۆنياشىل باعىتتاردىڭ اقىلعا سيىمسىزدىعىن ەشكەرەلەگەن, ٶتكٸر پٸكٸرلەر مولىنان جارييالانا باستادى. سولاردىڭ بٸرٸ جازۋشى گەورگيي سەمەنوۆ قالا مەن دەرەۆنيانىڭ اراقاتىناسى حاقىندا بىلاي دەپ جازدى: «مەن دەرەۆنيانى دا, قالانى دا بٸردەي نازار سالا, قىزىعا جازامىن. مەن «قازٸرگٸ زاماننىڭ ادامگەرشٸلٸك تٸرەگٸ – دەرەۆنيا, بەرٸ ناننان باستاۋ الادى, ال نان – دەرەۆنيادا» دەگەندٸ ەستٸگەندە تاڭ قالامىن. جەنە مەن, ەگٸنشٸنٸڭ الدىندا باسىمدى يە وتىرىپ, نەگە بٸز ادامگەرشٸلٸكتٸ تازا گەوگرافييالىق ۇعىمعا تاڭاتىنىمىزدىڭ ماعىناسىنا جەتە المايمىن?» (سەمەنوۆ گ. جيۆىە كارتينى // ليتەراتۋرنايا گازەتا, № 36, 1985).
ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا قاراعان شاقتا دەرەۆنياشىلدىق اعىم رەتٸندە ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ اسپانىنان سەيٸلگەن تۇمانشا كٶزدەن عايىپ بولدى.
تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸنگٸ كەزەڭنٸڭ ەدەبيەتٸ
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدە دە قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتتٸڭ ۇستانعان تاقىرىبى مەن مازمۇنى ٶزگەرە قويمادى, سول بۇرىنعىشا, شەكتەۋلٸ, اۋىل ادامدارىنان ٶزگەلەرگە تٷسٸنٸكسٸز, يندۋسترييالى قوعامعا كٸرٸكپەيتiن, اۋىلدان تىس جەرلەرگە تارالمايتىن كٷيiندە قالا بەردi.
2001 ەدەبي جىل قورىتىندىسىندا روماندار تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا ج. دەدەباەۆ بىلاي تالداۋ جاسادى: «جارىق كٶرگەن رومانداردى تاقىرىپتىق-جانرلىق بەلگٸلەرٸنە قاراي ەكٸگە بٶلٸپ توپتاستىرۋعا بولادى: ا) تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان شىعارمالار; ە) ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق تاقىرىپقا جازىلعان شىعارمالار»... (دەدەباەۆ ج. ايتىلار سٶز ەلٸ الدا // قازاق ەدەبيەتٸ, 11.04.2003.) سولاردىڭ ٸشٸندە بايانداماشى 4 روماندا ادام مەن اڭنىڭ تٸرشٸلٸگٸ ٶزارا بايلانىستا سۋرەتتەلەتٸنٸن اتاپ ٶتەدٸ.
بايانداماشىنىڭ ت.ەلجانتەگٸنٸڭ «قىم-قيعاش تٸرشٸلٸك» رومانى تۋرالى ٸلتيفاتتى پٸكٸرٸ توقتالىپ ٶتۋگە تۇرارلىق. ٶيتكەنٸ, بۇل شىعارما تاعى سول, قالا ادامى مەن اۋىل ادامىن قاتار الا وتىرىپ, ولاردىڭ الدىڭعىسىن جەكسۇرىن, سوڭعىسىن سٷيكٸمدٸ ەتٸپ كٶرسەتەتٸن سالىستىرمالى اسسوتسياتسييا ەدٸسٸمەن جازىلعان.
بايانداماشىنىڭ تٷيٸندەۋٸنشە: اۆتور «ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق, ادامگەرشٸلٸك سيپاتتاعى مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن... قالاداعى ٷلكەن بالاسىنىڭ تٸرلٸگٸنە, ٸسٸنە اۋرۋ ەكەنٸڭ كٶڭٸلٸ تولمايدى. ونى ٶزٸنٸڭ جانازاسىنا شاقىرىلاتىن ەت جاقىندارىنىڭ تٸزٸمٸنە قوسپايدى.... بٸر ەكە, بٸر انادان تۋعان ەكٸ بالانىڭ ەكٸ تٷرلٸ ٸسٸ, ەكٸ تٷرلٸ قىلىعى, اۋىلداعى ۇلدىڭ جٶنگە, جٷيەگە جٷيرٸكتٸگٸ, كٸسٸلٸگٸ, قالاداعى ۇلدىڭ جاتتىعى, بٶتەندٸگٸ سەكٸلدٸ جايلار وقيعا جەلٸسٸن تٷزەدٸ» (سوندا).
بۇل جەردە ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ قازاق جازۋشىلارىنىڭ تالايىنىڭ شىعارماسىنا ٶزەك بولعان, ٷنەمٸ قايتالاناتىن, سونىسىمەن كٶزقاراقتى وقىرماننىڭ ىزاسىن كەلتٸرەتٸن, تاپتاۋرىن سيۋجەتپەن تاعى ۇشىراسامىز.
قازاقتى ايماقتاندىرۋ يدەياسىنان ەلٸ باس تارتپاي كەلە جاتۋدىڭ كەلەسٸ بٸر مىسالدارىن پوەزييالىق شىعارمالاردان كەلتٸرەيٸك:
«كەدەيلەنگەن كٶڭٸلگە ەم بولا ما,
كەتكٸم كەلٸپ تۇرادى كەڭ دالاعا.
كٶشٸپ العان قالاعا مەن دە كەششە,..
قالا – مەنٸڭ قاتىگەز ٶگەي انام...» (ي. ساپارباي. بارامىز ەركەك كٸندٸك ەزگە اينالىپ. «جاس الاش» 2014).
«بەت اۋعان جاققا شىقتىم دا,
قالادان قاشتىم مەن زەڭٸپ,..» (يا. اماندىقوۆ. ساق اتانىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي. «قازاق ەدەبيەتٸ». 19.09.2014.).
«پويىزدايىن زىمىراپ بارا جاتقان,
قاشىپ بارام دالاعا قالا جاقتان,...» (ت.تۇياقباەۆ. جۇلدىزداردىڭ جانارىن جاساۋراتىپ. «قازاق ەدەبيەتٸ». 19.09.2014.
بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ?
بۇل كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قازاقتى قالاعا كەلتٸرمەۋ تۋرالى نۇسقاۋىنىڭ كٷشٸ جويىلسا دا, قازاق جازۋشىلارىنىڭ سول, باياعىشا, انتيۋربانيزاتسييالىق باعىتتان ايىرىلماي, اۋىلدى نىسانالاۋدان كٶز جازباي كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. ەدەبيەتتەگٸ جاعداي دا قاز قالپىندا, يدەيا دا, ەدٸس تە, سيۋجەت تە ورنىندا ەكەنٸن ايعاقتايدى.
ەرينە, ەدەبيەت كەڭٸستٸگٸندە تٸرشٸلٸك توقتاپ قالعان جوق. بارلىق جانرلاردا بٸردەڭەلەر جازىلىپ جاتىر. بەلگٸلٸ بٸر مازمۇندىق قۇندىلىق ارقالاعان, ٶزٸنشە كٶركەمدٸك بۇلتارىستارى مەن يٸرٸمدەرٸ بار شىعارمالار دا ۇشىراسادى. ولار ازداعان تيراجبەن تاراتىلىپ جاتىر. قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٷلكەن كەمٸستٸگٸ – قوعام تىنىسىن اڭعارتاتىن, كٶپشٸلٸكتٸ ەلەڭدەتەتٸن, مازمۇنىمەن, كٶركەمدٸگٸمەن تٷرلٸ پٸكٸرلەردٸڭ تارالۋىنا, تالقىلاۋعا ٶزەك بولا الاتىن, بۇقارا اراسىندا جاندى قىبىر – ميمەسيس تۋدىراتىن شىعارمانىڭ جەتٸسپەۋٸندە.
بۇل رەتتە بەلگٸلٸ قالامگەر مۇحتار ماعاۋيننٸڭ سوڭعى جىلدارى جارىق كٶرگەن شىعارمالارىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا ٶتكٸر سىنشىل تۇرعى ۇستاناتىن, ادۋىندى ويلار ايتا بٸلەتٸن اۆتوردىڭ «مەن», «جارماق» روماندارى تەرەڭ ساياسي-فيلوسوفييالىق استارى بار تولعاۋلارعا تولى, زييالى ٶكٸلٸنٸڭ ٸزدەپ جٷرٸپ وقيتىن شىعارمالارىنا اينالدى.
* * *
الدىمەن ۇلتتىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ باسقا تٸلگە اۋىسىپ كەتۋٸ, سونان كەيٸن قايتا قۇرۋ مەن جارييالىلىقتىڭ جارييالانۋى, اقىرى, شيرەك عاسىرعا سوزىلعان قازاق تٸلٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ديسكۋرس ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ, بٸلٸم بەرۋدٸڭ, عىلىمنىڭ كٷيٸن ايقىنداپ, مەسەلەلەرٸن شەشٸپ بەرە المادى. زييالى قاۋىم «التىن بالىقتى» قويىپ, «سۇر بالىقتى» دا اۋلاي الماي, سول جىرتىق استاۋدىڭ قاسىندا قالىپ وتىر. مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستى جۇمساي وتىرىپ, تٸلدٸ, مەدەنيەتتٸ جەتٸلدٸرۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋدىڭ دا شاراپاتى تيە قويمادى. مول مٷمكٸندٸك جاعدايىندا شيرەك عاسىر بويى تەر تٶككەننەن كەيٸنگٸ جەتكەن جەرٸمٸز تاعى سول ستارتتىق مەجەدەن ۇزاي الماۋ بولىپ وتىر. بۇدان بٸر قاتار الاڭداتاتىن سۇراقتار تۋىندايدى.
قازاق ەدەبيەتٸن تاياۋداعى ونجىلدىقتاردا نە كٷتٸپ تۇر? دولبار كٶڭٸل جۇباتارلىق ەمەس. مەدەنيەتتٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتتٸڭ توقىراۋى تۋرالى ەركٸم ايتادى. بٸراق كٶبٸ وتباسىندا, ٸشتەي سىبىرلاپ ايتادى. اشىق ايتۋدان قايمىعادى. ٶيتكەنٸ ولار ەركٸن ادامدار ەمەس. ويىنداعىسىن ايتا الماعانىنا ٸشتەي قىنجىلماي-اق, ٷندەمەي جٷرە بەرەدٸ.
دەگەنمەن, سوڭعى ۋاقىتتاردا كەيبٸر تانىمال قايراتكەرلەردٸڭ قوبالجۋىن اشىق بٸلدٸرە باستاعاندارى كٶڭٸلگە مەدەۋ ۇيالاتادى. ٶيتكەنٸ, سٶز ٸسكە ۇلاسار دەگەن ٷمٸت تۋادى. ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ پٸكٸرلەرٸ مىنادىي:
«بٷگٸنگٸ پروزامىز ساۋاتسىز. بٸر جولىن شارشاماي وقىپ شىعا المايسىڭ. ماعان بٸر قاپ پروزانى ەكەلٸپ بەرگەندە, جارييالاۋعا تۇراتىن بٸر شىعارما تابا المايمىن... قازٸرگٸ جازۋشىلاردا تابيعاتىنا قونعان ينتەللەكت جوق» (ىسقاق ق. 2011 ەدەبي جىل قورىتىندىسى. قازاق ەدەبيەتٸ. 25-31. 05. 2012 ج.).
«سۇرعىلت بەلدەۋگە كەلٸپ تٸرەلدٸك (كٶركەم ەدەبيەتتە – ق.ج.). مەملەكەتتٸك سىيلىققا تاتيتىن ەشكٸم دە, ەش شىعارما دا جوق. وبسكۋراتسييا فازاسى تٶنٸپ تۇر» (گ.بەلگەر. پلەتەنيە چەپۋحي. يز 21-ي تەترادي).
«1991 جىلدان باستاپ 2015 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا ەدەبي پروتسەسس توقتاپ تۇر... پوەزييادا جاڭالىق جوق. نەتيجەسٸندە ەدەبي ٶلٸمگە پارا-پار جاعدايعا تاپ كەلٸپ وتىرمىز» (ە. راۋشانوۆ. ٶتٸرٸك ايتپاۋعا, اقيقاتىن ايتۋعا بەل بۋدىم // وبششەستۆەننايا پوزيتسييا. 25.06.2015. سٸلتەمە:http://kitap.kz).
* * *
تەۋەلسٸز زەرتتەۋلەردٸڭ قورىتىندىلارى بويىنشا, قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ انومال قولدانىلۋ جاعدايى كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ٸنجۋى مەن مارجاندارىن عانا ەمەس, ەدەبي جۋرنالداردى تولتىرۋعا پايدالاناتىن, ورتا قول روماندار جازۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ەزٸرشە, سالىستىرمالى تٷردە, قالام ۇستاي بٸلەدٸ, قازاقشا مەتٸن جازا الادى دەگەن ساناتقا قوسۋعا بولاتىن, قازاق تٸلٸ انومالدى بەلدەۋگە تولىق كٸرمەي تۇرعاندا تٸلٸ شىققان, كٶزٸ تٸرٸ جازۋشىلار – 55-60 جاس شاماسىنداعى جەنە ودان ەگدەلەر, «اققۋ زارىن» ايتىپ بولعانشا, قازاق كٶركەم ەدەبيەتٸ كەڭٸستٸگٸندە بٸر شاما ديسكۋرستار جالعاسا تۇرادى. اتالعان ساناتتاعى جازۋشىلاردىڭ سوڭعى شىعارمالارى تۇتاستاي قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دە «اققۋ زارى» بولىپ شىعۋى مٷمكٸن. ودان كەيٸن, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت شاماسىندا, بۇل تٸلدە باي جازۋشىلاردىڭ (تٸلٸ مەن ەلەستەتۋٸ جاعىنان ەمەس, سٶزدٸڭ تۋرا ماعىناسىندا), يلليۋستراتسيياسىنىڭ ٶزٸ كٶلەمنٸڭ جارتىسىن الاتىن, مەرەيلٸك-ٶمٸرباياندىق «روماندار» عانا جازىلاتىن بولادى. ودان كەيٸن, قازٸر ەشكٸم سيپاتتاپ بەرە المايتىن ۋاقىت كەلەدٸ. ەگەر...
بۇل – وسى زەرتتەۋلەردٸڭ اۆتورىنىڭ نەمەسە ەلدەبٸر مٷددەلٸ توپتىڭ قييالىنان نەمەسە ولاردىڭ ەموتسيياسىنىڭ جەتەگٸنە ٸلەسۋدەن تۋعان, اسىعىس سينوپسيس ەمەس. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋ ارەالىن, سٶزدٸك قورىن, قولدانىلۋ پراكتيكاسىن – تٸلدٸڭ يدەيا تۋدىرۋشى جەنە رەپرەزەنتاتسييالاۋشى قابٸلەتٸن باجايلاي وتىرىپ شىعارىلعان قورىتىندى.
گ.تاردتىڭ تۇجىرىمداۋىنشا «تٸل يدەيالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك كەڭٸستٸگٸن كٶرسەتە الۋى كەرەك» [تارد گ. سوتسيالنايا لوگيكا. س-پب. 1996. س. 130]. يۋ.حابەرماس بەرٸ «تٸلدٸڭ رەپرەزەنتاتسييالاۋشى قىزمەتٸنە تەۋەلدٸ» [حابەرماس يۋ. فيلوسوفسكيي ديسكۋرس و مودەرنە. م.: «ۆەس مير». 2003. س. 268] ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ەلەمدٸك لينگۆيستيكا عىلىمىندا وسى باعىتتار جەتكٸلٸكتٸ زەرتتەلگەن جەنە وسىلارعا ٷندەس تۇجىرىمدار ايتقان دانىشپاندار از ەمەس. سولارعا يەك ارتا وتىرىپ, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ەدەبيەتتٸڭ قازٸرگٸ كٷيٸن – قازاق تٸلٸنٸڭ وي تۋدىرۋشى, يدەيا كٶتەرۋشٸ جەنە ولاردى رەپرەزەنتاتسييالاۋ قابٸلەتٸنٸڭ مٷلدەم ەلسٸرەگەنٸنٸڭ سالدارى دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى.
بٸزدٸڭ زييالى قاۋىمعا بەلگٸلٸ بٸر كەڭەستەر ايتپاستان بۇرىن, ٶزگە جانرلارداعى جاعدايدى سارالاي كەلٸپ, ەدەبيەت پەن مەدەنيەتتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىرعان كونستەللياتسيياعا عىلىمي دەيەكتٸ, كۆاليفيكاتسييالى باعا بەرٸپ الۋ كەرەك.
ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ توقىراۋى
ۇلتتىڭ رۋحاني كەڭٸستٸگٸندە قالىپتاسقان احۋالدى قالاي باعالاۋ كەرەك?
تٸل مەن مەدەنيەتتٸڭ توقىراۋىنىڭ ٷنەمٸ شيەلەنٸسٸپ بارا جاتۋىن نەمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى?
قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە جاسالىپ جاتقان مەدەنيەتتٸڭ مەنٸ مەن سيپاتىن شەكتەۋلٸ مەدەنيەت جەنە دەكادانس دەپ اتالاتىن كاتەگورييالارعا سٷيەنە وتىرىپ, تولىق كٶز الدىعا كەلتٸرۋگە بولادى.
شەكتەۋلi مەدەنيەت – سۋبكۋلتۋرا (لات. sub – استىندا, جانىندا, شەتتە) ۇعىمى شەتتە, بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك توپتىڭ اراسىندا عانا تارالاتىن, تۇيىقتالعان مەدەنيەت دەگەندٸ بٸلدٸرەتiنi بەلگiلi. سۋبكۋلتۋرانىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. ولاردىڭ باستىلارى مىنالار:
بٸرٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرا – قوعامنىڭ قۇرامىنا ەنەتiن بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ مەدەنيەتٸ بولعاندىقتان, قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ بەرٸ ونى قابىلدامايدى. مىسالى ول توپ – جاستار بولۋى مٷمكٸن. مۇندايدى بٸلدٸرۋ ٷشٸن جاستاردىڭ شەكتەۋلٸ مەدەنيەتٸ (مولودەجنايا سۋبكۋلتۋرا) دەگەن تەرمين قولدانىلادى. سۋبكۋلتۋرانى كەيدە ۇلتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ نەمەسە حالىقتىڭ قۇرامىنداعى بiر ەتنوس, كەيدە ورنالاسۋىنا قاراي بٶلٸنگەن توپ جاساۋى مٷمكiن.
ەكٸنشٸدەن, كٶپشiلiك جاعدايدا سۋبكۋلتۋرانىڭ ۇستانعان يدەياسى تۇتاس قوعام نەمەسە جالپى ادامزات قابىلداعان قۇندىلىقتارمەن ٷيلەسپەيدٸ, توپتىڭ ىندىنى رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرەدٸ. سوندىقتان سۋبكۋلتۋرا شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبى شەكتەۋلٸ, ونى جاساپ وتىرعانداردىڭ ٶزدەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولعانىمەن, ٶزگەلەرگە تٷسٸنٸكسٸز, سونىسىمەن ٶزگە مەدەنيەتتەرمەن بايلانىسسىز, ولارمەن كٸرٸكپەيدٸ, بايىمايدى, ٶزگە جۇرتتارعا تارالمايدى.
ٷشٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرانى ارنالعان توپتىڭ اراسىنان شىققان, دارىندى, بٸراق جٷيەلٸ بٸلٸمٸ جوق (جوعارى بٸلٸمنٸڭ ديپلومى بولسا دا), دج. لوكتىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا «ٶڭدەلمەگەن الماستار» جاسايدى.
اعىلشىن فيلوسوفىنىڭ كەلتٸرۋٸنشە «ٶڭدەلمەگەن الماسقا ەشكٸم قاناعاتتانبايدى, اينالاسىنا جاعىمدى ەسەر قالدىرعىسى كەلگەن ادام ونى سول كٷيٸندە تاعىپ جٷرمەيدٸ. ول تەك جونىلىپ, كەمەرتىس كيٸگٸزٸلگەندە عانا جارقىرايدى. ساپا جاقسى بولسا ماڭىز الارلىق جان بايلىعىن قۇرايدى. تەك ٸزگٸ تەربيەلٸلٸك قانا وعان كەمەرتىس رەتٸندە قىزمەت ەتە الادى» [دجون لوكك. مىسلي و ۆوسپيتانيي // سوچ. ت. 3. م.: مىسل, 1985. 484-ب.].
قازاق اراسىندا «ٶڭدەلمەگەن الماس» ۇعىمىن دەل بەرەتٸن “كەسەك التىن” («زولوتوي سامورودوك») تٸركەسٸ قولدانىلادى. ولار – توپقا مەنتاليتەتi مەن دٷنيەتانىمى ٷيلەسەتiن, توپ مٷددەسٸن تٷسٸنەتٸن, تالعامىن بٸلەتٸن ادامدار. بٸراق دٷنيەتانىمى تار, ادامدارمەن جٷزدەسۋ مەدەنيەتٸ جەنە ينتەللەكت دەڭگەيٸ تٶمەندٸگٸنەن ولار بۇقارانى ٸلەستٸرiپ, جالپىادامزاتتىق ٶركەنيەتكە قوسا المايدى, ٶزدەرٸ بۇقارانىڭ سوڭىنان ٸلەسەدٸ. بۇقارا الىپ جٷرگەن يدەيالاردى, قۇندىلىقتاردى شىعارماسىنا تيەك ەتەدi, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن جىرلايدى, ونىڭ قارادٷرسiن ٶمiرi مەن تۇرمىسىن سيپاتتايدى, سونىسىمەن توپقا جاعادى.
تٶرتٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرا ٶزٸنٸڭ ٶمٸر سٷرەتٸن ارەالىندا قولدانىلاتىن جۇتاڭ لينگۆەمامەن جاسالادى. سٶزدٸك قورىنىڭ شاماسىنا لايىق تٸلٸ جەتەتٸن تاقىرىپتاردى عانا قوزعاي الادى. اۋىل سۋبكۋلتۋراسى ٶكٸلدەرٸ قالا, ٶندٸرٸس, عىلىم, ساياسات تاقىرىپتارىنا شىعارما جازا المايدى.
بەسٸنشٸدەن, سۋبكۋلتۋرا تۋىندىلارى كٶركەمدٸك جاعىنان سولعىن, قارادٷرسٸندٸگٸ باسىم بولادى, تاپتاۋرىندارعا جول بەرەدٸ, مەدەنيەتتەن گٶرٸ ەرمەككە جاقىن بولادى, توپتىڭ ەموتسيياسىن عانا كٷيٸتتەيتiندiكتەن رۋحاني ازىق بەرمەيدٸ, ۋاقىت ٶتكٸزٸپ, كٶڭٸل كٶتەرۋگە كٶبٸرەك باعىشتالادى.
بەلگٸلٸ جازۋشى, ەدەبيەتشٸ گ.بەلگەردٸڭ تٷسٸندٸرۋٸ بويىنشا, قازاق سۋبكۋلتۋراسىنا ۇقساس قۇبىلىسقا قاتىستى «نەمٸس ەدەبيەتٸندە ايماقتاعى ٶمٸردٸ شەكتەي سۋرەتتەۋ ۇعىمىن بەرەتٸن «Heimatdichtung» دەگەن تەرمين بۇرىننان قولدانىلادى. مۇندايدا دٷنيەنٸ سەزٸنۋدٸڭ قامالعان نۇسقاسى العا تارتىلادى. قازاق تٸلٸندەگٸ ەدەبي شىعارمالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسى «Heimatdichtung» ستيلٸندە جازىلعان. دەمەك, ولاردا ٶمٸر اۋىل ماڭىنداعى كٷلتٶبەنٸڭ بيٸگٸنەن عانا كٶرٸنٸس تابادى. تاماشا, ايقىن, تٷسٸنٸكتٸ, بٸراق, گەوگرافييالىق, تاريحي, پسيحولوگييالىق تۇرعىلاردان قاراعاندا تۇيىقتا قامالىپ جاتىر. تۇسالۋدىڭ كٸبٸرتٸكتەۋدٸڭ, ومالۋدىڭ بەرٸ وسىدان تۋىنداپ وتىر» [گ. بەلگەر. پلەتەنە چەپۋحي. يز 24 - تەترادي].
سۋبكۋلتۋرانىڭ كلاسسيكالىق مەدەنيەتپەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى, قوعامنىڭ سۋبايماقتارىندا پايدا بولىپ, ٶمٸر سٷرٸپ, ٶلٸپ جاتادى. سۋبكۋلتۋرا – مەدەنيەتتەگٸ توقىراۋدىڭ مەڭدەگەنٸنٸڭ, تۇرالاپ قالۋدىڭ, دەكادانستىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ.
* * *
ەگەر سۋبكۋلتۋرا رۋحاني ەلەمدٸ ەڭسەرٸپ تۇرسا, ونىڭ تۋىندىلارىن تۇرعىنداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ پايدالانىپ جاتسا, وندا بۇل قۇبىلىس سول ەلدٸڭ مەدەنيەتٸنە دەكادانستىڭ تٶنٸپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى. تيٸسٸنشە, مەدەنيەتتەگٸ داكادانس سۋبكۋلتۋرانىڭ پايدا بولۋىنا جەنە ونىڭ بۇقارالىق سانانى يەكتەپ الۋىنا جول بەرٸپ وتىرعان ۇلتتىڭ ٶزٸن دە كٶرگە سٷيرەيدٸ.
دەكادانس – قوقىنىشتى سٶز, ەسٸرەسە كەمشٸلٸگٸن مويىنداعىسى كەلمەيتٸن بٸزدٸڭ حالقىمىز ٷشٸن. بۇرىنعىنىڭ قازاقتارى «اۋرۋىن جاسىرعاننىڭ ٶلەتٸنٸن» بٸلگەن. قازٸرگٸنٸڭ قازاقتارى كەمشٸلٸكتەر تۋرالى وبەكتيۆتٸ اقپاراتتان گٶرٸ, جالعان جەتٸستٸكتەر تۋرالى, قۇلاعىنا جاعاتىن, قىزىل سٶزدٸ تىڭداي بەرگٸسٸ كەلەدٸ. سوندا جانى جاي تابادى. قازاققا «بٸز بٷكٸل پلانەتانىڭ الدىندا, الىپ ادىممەن, بەرٸنەن ٶزا شاۋىپ, زىمىراپ بارامىز. مەدەنيەتٸمٸز گٷلدەنٸپ كەتتٸ» دەسەڭ ۇنايسىڭ. سولاي بولسا دا, الدان كٷتٸپ تۇرعان اياۋسىز انافەمانى سەزە تۇرا, «بٸزدٸڭ كورولدٸكتە بەرٸ رەتتٸ بولماي تۇر» دەگەندٸ داۋىس شىعارا ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ.
قازاق تٸلٸ قازاقتٸلدٸ اۋىلدا ساقتالادى دەگەن تەورييانىڭ ٶزٸ قاتە. بەرٸ كەرٸسٸنشە, اۋىل تٸلدٸڭ انومالييالىق قولدانىلۋى «پراكتيكاسىن» كٶرسەتٸپ بەردٸ, سونىسىمەن, ونى ٷيرەنە دە, ٶزگەگە ٷيرەتە دە المايتىنداي تابانعا تٷسٸردٸ. بٸز اۋىلدا شەكتەلٸپ قالعاندىقتان يندۋسترييالى قوعام تالابىنا ساي دامي الماعان قازاق تٸلٸن رەسمي قولدانىسقا جاراتا الماي جٷرمٸز.
شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, مەملەكەتتٸك تiلدiڭ دە بارلىق قيىندىقتارى ونىڭ «ەلەۋمەتتiك تiرەگi» اۋىل بولۋىنان تۋىنداپ وتىر. قازاق تٸلٸنٸڭ يندۋسترييالى ٶمٸردەن اۋلاقتا قالۋى دەگەندٸ, ونىڭ دا, ەكٸنشٸ سٶزبەن ايتقاندا, تاريحتان, مەدەنيەتتەن تىسقارى قالۋى دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. سۋباۋماقتا عانا تارالعان تٸلدە كەلەشەك بولمايدى. تiلدٸ اگرارلىق ۋكلاد قويناۋىنان سۋىرىپ الىپ, قالا يندۋستريياسىنا الىپ كەلگەندە عانا, دەمەك, تٸل «قالالىق» بولعاندا عانا قالىپتى دامۋ جولىنا تٷسەدٸ, ٶزiنiڭ كەلەشەگiن جاساي الادى. تٷپتەپ كەلگەندە, تٸلدٸڭ توقىراۋى – قۇبىلىس, اۋىل – سەبەپ, مەدەنيەتتٸڭ توقىراۋى – سالدار.
تاعى دا سول, «اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرەمٸز» دەپ تىراشتانۋ دا – دالباسالىق. ٶيتكەنٸ «اۋىل مەدەنيەتٸ» دەگەن ۇعىم جوق, مەدەنيەت قالادا جاسالادى, اۋىل ونىڭ جەتٸستٸگٸن قۇلىقسىز قابىلدايدى, ەرٸكسٸز پايدالانادى. قازاق جازۋشىلارى «اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋمەن» ٷنەمٸ اينالىسىپ كەلەدٸ. ٶتكەن عاسىردا مارقۇم و.بٶكەەۆتٸڭ تارالىمى كٶپ گازەتتەردٸڭ بٸرٸنەن تۇراقتى ايدار اشىپ, تالايدى «اۋىل مەدەنيەتٸن» كٶتەرۋگە جۇمىلدىرماق ەرەكەتتەرٸن جاساعانى بار. قازٸر دە ەر تۇستان وسىعان باعىتتالعان شارالارعا توپتاسۋلار كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىرادى. بٸراق ەش نەتيجە شىعىپ كٶرگەن ەمەس, شىقپايدى دا.
قوعامنىڭ دامۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ قالانىڭ رٶلٸ باتىس فيلوسوفيياسىندا از كٶتەرٸلگەن جوق. تانىمال باتىس ويشىلدارىنىڭ بٸرٸ م.ۆەبەر «مەدەنيەت اتاۋلىنىڭ بەرٸ ٶزٸنٸڭ مەنٸ جاعىنان الدىمەن قالالىق بولادى, ساياسي ٶمٸردٸ قۇراتىنى سيياقتى, ٶنەردٸڭ دە, ەدەبيەتتٸڭ دە تاسۋشىسى قالا بولىپ تابىلادى» [ۆەبەر م. سوتسيالنىە پريچينى پادەنييا انتيچنوي كۋلتۋرى // يزبراننوە: وبراز وبششەستۆا: م.: يۋريست, 1994. – 449-ب.] دەپ جازعان بولاتىن. دەمەك, مەدەنيەت تەك قالادا جاسالادى. وندا اۋىل مەدەنيەتٸ دەگەن ۇعىم سانادا شٶلدەگٸ ايسبەرگ دەگەن سيياقتى ٸز قالدىرادى.
بۇل ديسكۋرستىڭ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق استارى بار. اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋدٸ جاقتاۋشىلار مەدەنيەتتٸڭ تەك قالادا جاسالاتىنىن, «اۋىل مەدەنيەتٸ» دەگەن تٸركەستە ماعىنا جوق ەكەنٸن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. بۇل تەزيسكە قارسى ۋەج ايتۋعا تاعى دەرمەندەرٸ جوق, وعان العا تارتار ارگۋمەتتەرٸ مەن كەلتٸرەر ايعاقتارى جەتپەيدٸ. اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ جولدارىن كٶرسەتٸپ بەرە المايدى? ٶيتكەنٸ, ونداي جول جوق. كەيبٸرەۋلەرٸ مۇنى تٷسٸنەدٸ, بٸراق اۋىلىن جاماندىققا قييا الماي, ەرٸكسٸز كونفورميستٸك پسيحولوگيياعا بوي الدىرىپ, كٶپشٸلٸك جاعىنا شىعىپ وتىرادى. ولارعا اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋشٸلەردٸڭ قاتارىندا ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ جٷرە بەرۋ ىڭعايلى. تٷپتەپ كەلگەندە, اۋىل مەدەنيەتٸن كٶتەرۋدٸ جاقتاۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى قالادان كەتپەيدٸ, اۋىلدىڭ ٶزٸنە بارىپ, ونىڭ مەدەنيەتٸن كٶتەرۋمەن بەلسەندٸ اينالىسۋعا ٶز ەركٸمەن ەشكٸم ادىم باسپايدى.
رۋحاني دامۋدىڭ ەمبەباپ زاڭدىلىقتارىنىڭ بٸرٸ مىناۋ: مەدەنيەتتٸڭ كٷيرەۋٸ قوعامنىڭ كٷيرەۋٸنە ۇلاسادى. ەجەلگٸ ريم يمپەريياسىنىڭ باسىنان ٶتكەن ٷدەرٸستەردٸڭ مىسالىمەن بۇل قاعيدانى ماكس ۆەبەر قولعا تاياق ۇستاتقانداي سيپاتتاپ بەرگەن بولاتىن. ونىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, «ريم يمپەريياسى ەلدەبٸر بٶگدە سەبەپتەردەن – جاۋلارى سان جاعىنان كٶپ بولعاندىعىنان نەمەسە ساياسي جەتەكشٸلەرٸنٸڭ قابٸلەتسٸزدٸگٸنەن نەمەسە سىرتتان كەزدەيسوق كەلگەن كٷشتٸ سوققىدان,.. قۇلاعان جوق... يمپەرييانىڭ ٶزٸ قۇلاعانىنان بۇرىن ەجەلگٸ ريمنٸڭ مەدەنيەتٸ كٷيرەۋگە ۇشىرادى. III عاسىردىڭ باسىندا ريم ەدەبيەتٸ ٷن شىعارۋىن توقتاتقان بولاتىن. يۋريسپرۋدەنتسييا جەنە قۇقىق مەكتەپتەرٸ كٷيرەدٸ. گرەك جەنە لاتىن پوەزيياسى ٶلٸ ۇيقىدا جاتتى. تاريح دەرلٸكتەي ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتتى. تٸپتٸ جازۋلار دا مەلشيٸپ قالدى. لاتىن تٸلٸ تولىعىمەن مەشەۋلەنۋگە جاقىنداپ كەلدٸ» (سوندا. 447-ب.).
سوڭعى مىڭ جىل ٸشٸندەگٸ ادامزاتتىڭ تاريحى مىنانى دەلەلدەدٸ: حالىق ٶركەنيەتكە, سونىڭ ٸشٸندە باتىستىڭ گٷلدەنگەن دەموكراتييالى قوعامدارىنا قوسىلعاندا الاڭسىز دامۋ جولىنا تٷسەدٸ. شىعىس قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندە الدىمەن باتىس ٶركەنيەتٸنە دەن قويعان, ونى جانىمەن تٷسٸنگەن, ەلٸنٸڭ بولاشاعىن سونىمەن بايلانىستىرعان جەنە ساياسي قىزمەتٸن سولاي باعىتتاعان, ارتىنا ۇلاعاتتى ٶسيەت قالدىرىپ كەتكەن تٷرٸك ۇلتىنىڭ جەتەكشٸسٸ اتاتٷرٸك بولدى. «بٸز ٶركەنيەت سالعان جولمەن جٷرەمٸز جەنە سوعان كەلەمٸز. ٶركەنيەت – ول كٷشتٸ وت, ونى ەلەمەگەن جانىپ كەتەدٸ, كٷيرەيدٸ. بٸز ٶركەنيەتكە قوسىلامىز جەنە سول ٷشٸن ماقتاناتىن بولامىز» دەگەن ەكەن ول [كۋتتىكادام س. سلۋجەنيە ناتسيي. ا.: ينەس-تسا, 2009. 29-ب.]. وسىلاي اتاتٷرٸك تٷركييانى اگرارلىق بىلىقتان سۋىرىپ الىپ, يندۋسترييالى قوعامدار قاتارىنا قوسىپ كەتتٸ. ال, ٶكٸنٸشكە وراي, مۇنداي اكسيوماعا اينالىپ كەتكەن قاعيدالاردى قازاق جازۋشىلارى تٷسٸنە المادى, ٶركەنيەتتەن اۋلاق جٷرٸپ, «جانىپ تا, كٷيٸپ تە» كەتكەن كەزدەرٸنەن قورىتىندى شىعارمادى, مىڭداعان جىل بويى ٶركەنيەت العا تارتىپ كەلە جاتقان تەجٸريبەدەن ساباق الۋدى قاجەت دەپ تاپپادى.
* * *
سۋبكۋلتۋرانىڭ ەرەكشە كەسٸرلٸ تٷرٸ – كونتركۋلتۋرا. ول حح عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى باتىستىڭ بۋرجۋازييالىق مەدەنيەتٸنە رۋحاني قارسىلىق رەتٸندە پايدا بولعان بولاتىن. كٶپتەگەن ەلدەردە ەتەك العان بۇل رۋحاني قوزعالىس باتىس قوعامدارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك قۇندىلىقتارىنان, مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك يدەيالارىنان, ستاندارتتارىنان, ٶمٸر بەينەسٸنەن, باس تارتۋ, ولاردىڭ رەسپەكتابەلدٸلٸگٸنە, ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرٸنە, جەدٸگٶيلٸگٸنە, ەگويزمٸنە, قارسىلىق فورمالارىندا كٶرٸنٸس بەردٸ. بٸر جاعىنان, پۋريستٸك مورالدٸ, ەڭبەكتٸ ەسپەتتەپ, ەسٸرتكٸشٸلٸككە, ۇجىمدىق ورگيياعا قارسى باعىتتالعان ەرەكەتتەر جاساعانىمەن, تۇتاستاي قاراستىرعاندا, كونتركۋلتۋراشىلدار ادامزاتتىڭ ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸن وبەكتيۆتٸ باعالاي المادى, ەلەۋمەتتتٸك شىنايىلىقتان شىعىپ كەتتٸ. سونىسىمەن, ەفەمەرلٸ كٶرٸنٸس دەڭگەيٸندە, تاريحتا ٸز قالدىرماي, جويىلىپ كەتٸپ وتىردى. كونتركۋلتۋرالىق باعىتتى بەلسەندٸ ۇستانىپ ارەناعا شىققانداردىڭ ٶزدەرٸ كەيٸننەن زاماناۋي ٶركەنيەتكە قوسىلىپ, سٸڭٸپ كەتٸپ وتىردى. ولاردى ٶزدەرٸنٸڭ ۇرپاقتارى دا قولدامادى.
وتارلىق جٷيەنٸڭ پايدا بولۋى مەن حالىقتاردىڭ ەزگٸگە تاپ بولۋ ايعاعىن كەڭەستٸك يدەولوگتار شىعىس ەلدەرٸن باتىسقا ايداپ سالاتىن يدەولوگييالىق قارۋ رەتٸندە پايدالانعانى بەلگٸلٸ. ٶتكەن عاسىرلاردا وتار ەلدەردە كونتركۋلتۋرالىق باعىتتاردىڭ پايدا بولۋى مەن جايىلۋى وسىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
ال قازاق كونتركۋلتۋراسىنىڭ نەگٸزٸنە وسىعان ۇقساس, بٸراق بۇدان ٶزگەشە قۇبىلىس ەسەر ەتتٸ. قازاق مەدەنيەتٸندەگٸ كونتركۋلتۋرالىق يدەيالار كەزٸندە قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قاراماعىندا بولعاندا كٶرٸنٸس بەرە باستاعان بولاتىن. قازٸر سول ٷردٸس جالعاسىپ كەلەدٸ. باتىستىڭ الپاۋىت ەلدەرٸنٸڭ قازاقستاندى وتارلاماعانى بەلگٸلٸ. سولاي بولسا دا, قازاق مەدەنيەتٸندە كونتركۋلتۋرالىق باعىت بەلەڭ الىپ, ٷنەمٸ ٶرشٸپ وتىردى. ونىڭ سەبەبٸ كەڭەستٸڭ باتىسقا قارسى يدەولوگييالىق سوعىسىنىڭ سالدارىمەن, قازاقتاردىڭ كەڭەس كوممۋنيستەرٸنٸڭ سوڭىنان كٶزسٸز ٸلەسۋٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
قازاق مەدەنيەت تۋىندىلارىنا سٸڭٸستٸ بولىپ كەلگەن كونتركۋلتۋرالىق يدەيالار قازٸر دە بۇقارانىڭ ساناسىن ىلايلاۋىن, حالىقتى باتىستىڭ وزىق قوعامدارىنا ٶشٸكتٸرٸپ قويۋىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ساياسي فيلوسوفييالىق باعدارلارىنىڭ تەرٸستٸگٸنەن, تاريحي سانانىڭ سٷرتٸلٸپ تاستالۋىنان, ولار ۇلتتى وڭعا باستامايتىن تۋىندىلارىن جارييالاۋدى جالعاستىرىپ كەلەدٸ.
قازاق كونتركۋلتۋراسى رۋحاني كەڭٸستٸكتە ەكٸ باعىتتا جٷزەگە اسىرىلۋدا:
ا) كەڭەستٸك يدەولوگييا تۇرعىسىنان باتىستىڭ مەدەنيەتتەرٸنە قارسى;
ب) اۋىلشىل پاتريوتيزم تۇرعىسىنان قالا مەدەنيەتٸنە قارسى.
* * *
شىن قۇلشىنعان ادامنىڭ شەبەرلٸگٸندە شەك بولمايدى. قازاق الپىسىنشىجىلدىقتارى دا دٸتتەگەنٸن وقىرماننىڭ ساناسىنا جەتكٸزۋ ٷشٸن نەبٸر ۇتىمدى تەسٸلدەردٸ ويلاپ تابۋدان كەندە قالمادى. كەيبٸر قالامگەرلەر شىعارماشىلىق قۋاتى مەن دارىنىن ٶزدەرٸنٸڭ كونتركۋلتۋرولوگييالىق يدەيالارىن نەسيحاتتاۋعا – قالانى عايباتتاۋعا عانا ەمەس, بٷكٸل ادامزات ٶركەنيەتٸن قۇبىجىق رەتٸندە سيپاتتاۋعا باعىشتادى جەنە جەتٸستٸكسٸز بولمادى.
انتيٶركەنيەتتٸك, كونتركۋلتۋرولوگييالىق يدەيالاردى كٶتەرۋدٸڭ مىسالى جازۋشى ت.ەبدٸكوۆتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» دەگەن جازۋشىلار اراسىندا جاقسى اتالعان پوۆەسٸندە ايشىقتى كٶرٸنٸس بەردٸ. «امازونكانى توزاققا اينالدىرعان... كەدٸمگٸ تسيۆيليزاتسييا مەن مەدەنيەت اپارماق بولعان «اق نيەتتٸ» ادامدار» دەپ كٶرسەتتٸ ول اتالعان شىعارماسىنداعى ۇنامدى كەيٸپكەرٸنٸڭ اۋزىمەن [ەبدٸكوۆ ت. توزاق وتتارى جىمىڭدايدى // تش. ا.: جازۋشى, 1991. 371-ب.]. اۆتوردىڭ مۇنداعى توزاق وتتارى دەپ وتىرعانى «اق ادامداردىڭ مەكەن-تۇراعىنان قاز-قاتار جىلتىراعان عاجايىپ وتتار. ەرەكشە سەۋلەلٸ, سيقىر وتتار» (سوندا: 386-ب.), دەمەك, ٶركەنيەتتٸ ەلدەر تۇراتىن قالالاردىڭ شامشىراقتارى.
اۆتور استارلى ەكسپليكاتسيياسىمەن وقىرمانىن ديلەمماعا ەكەلٸپ تٸرەيدٸ: ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ ازاماتى بولۋ كەرەك پە, ەلدە, ٶركەنيەتكە دەيٸنگٸ دەۋٸردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەرٸكتٸ حومو ساپيەنستٸڭ ٶكٸلٸ بولىپ قالا بەرگەن جٶن بە? ٶركەنيەت – توزاق, ول حالىقتاردى, ەلدەردٸ جۇتادى. ٶركەنيەتكە قوسىلماي, تابيعات اياسىندا, العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستا, ٶزگەرٸسسٸز قالا بەرۋ ادامداردىڭ بٸر قالىپتى, مامىراجاي ٶمٸرٸن جالعاستىرا بەرۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. ەرينە, بۇل تۇستا اۆتور وقىرماندارىنىڭ ەكٸنشٸ جولدى قالاعانى جٶن ەكەندٸگٸن ەمەۋرٸنمەن بٸلدٸرەدٸ.
قازاق جازۋشىلارى ەسكەري تەحنيكاعا, وت قارۋعا, مۇحيت ترانسپورتىنا ەرتەرەك قول جەتكٸزگەن جۇرتتاردىڭ قاۋىمدىق قۇرىلىستا نەمەسە اگرارلىق ۋكلاد جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان تايپالار مەن حالىقتاردى باسىپ العانىن, قىرعانىن, ەزگەنٸن ەڭٸرەي سيپاتتاۋعا ٷيٸرسەك. وسى ايعاقپەن ولاردىڭ جاۋىزدىعىن ەشكەرەلەپ, وقىرمانىن ولاردان تەرٸس اينالدىرماق بولدى. ۇزاققا سوزىلعان تاريحي ٷدەرٸستەن راسىندا دا بولعان بٸر وقيعانى – يسپاندىقتاردىڭ امازونكاداعى بٸر تايپا ەلدٸ قىرعىنعا ۇشىراتقانىن بٶلٸپ الىپ, «ٶركەنيەت – توزاق» دەگەن قورىتىندىنى شىعارادى. وسى بٸر مىسالدان الىنعان تٷيٸننٸڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ الىپ, قازاقتى تۇتاس ٶركەنيەتكە قارسى ايداپ سالماق بولادى.
زييالى قاۋىم ادامزات ٶركەنيەتٸندە ورىن العان, بٸر حالىقتىڭ ەكٸنشٸسٸن باسىپ الۋ ايعاقتارىنىڭ استىنداعى تاريحي ماعىنانى تۇتاستاي كٶرە المادى. شاماسى جەتٸپ تۇرسا, تاريحتا كەز كەلگەن كٷشتٸ حالىقتىڭ ەلسٸزدٸ ەڭٸرەتۋٸنٸڭ ٷردٸستٸلٸگٸن; سونىڭ ٸشٸندە ٶز بابالارىنىڭ دا ايدارىنان جەل ەسٸپ تۇرعاندا تالايدى ەڭٸرەتكەنٸن; شىعىس جيھانگەرلەرٸنٸڭ دە باسىپ العان جۇرتتارىنا مەيٸرٸمدٸ بولا قويماعانىن ەسكەرمەدٸ. باتىستىڭ باسقىنشى حالىقتارىنىڭ كەلەسٸ ۇرپاقتارىنىڭ قۇلدىق پەن نەسٸلشٸلدٸك سيياقتى انتيادامي قۇبىلىستاردى جويعانىن, دٷنيەجٷزٸلٸك وتارلىق جٷيەنٸ ىدىراتقان دا سولار – باتىس ٶركەنيەتتەرٸ ەكەنٸن, ٶز حالقىنىڭ دا تەۋەلسٸزدٸكتٸ سولاردىڭ – كەزٸندە «توزاق وتتارىن جاققانداردىڭ» ۇرپاقتارىنىڭ كٶمەگٸمەن العانىن ۇمىتىپ, اتالعان پوۆەستٸڭ اۆتورى قازاقتى ولارعا مەيٸلٸنشە ٶشٸكتٸرمەك نيەتٸن كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن جەتكٸزۋگە تىرىسىپ باقتى. تاريحي وقيعالاردى زەردەلٸ سارالاپ الماي, قۇبىلىستى تۇتاستاي كٶز الدىعا كەلتٸرە الماي, ونىڭ مەنٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ الماي, اقىرى, ودان ٶزٸمٸزگە كەلەر-كەتەردٸ باجايلاپ الماي, ونىڭ بٸر ەلەمەتٸنەن ٷستٸرت قورىتىندى شىعارىپ, ۇرپاقتى پروگرەسكە قارسى ايداپ سالۋعا بولمايتىن ەدٸ.
https://dalanews.kz/17206
(جالعاسى. باسى جوعارىدا)
