پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان كونستيتۋسيالىق رەفورمالار مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ وزەگىندە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى تۇر. مەملەكەت باسشىسى ءۇشىن بۇل ۇستانىم — تەك قۇقىقتىق نورما ەمەس، قوعامداعى ادىلەتتىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى قۇندىلىق. ازاماتتاردىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى، رەفورمالاردىڭ ورنىقتىلىعى، سيفرلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى تىكەلەي وسى قاعيداتتىڭ ناقتى ورىندالۋىنا بايلانىستى.
ساياساتتانۋشى شاريپ يشمۇحامەدوۆ پرەزيدەنت كوتەرگەن باسىم باعىتتارعا توقتالىپ، قۇقىق ۇستەمدىگى، ءبىرىڭعاي زاڭ ستاندارتى، كيبەرقاۋىپسىزدىك، دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ جانە سيفرلىق باسقارۋدىڭ جۇيەلى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ساراپتامالىق پىكىرىن بىلدىرەدى.
– كەڭەستە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن كونستيتۋسيادا بەكىتۋ ۇسىنىلدى. بۇل رەفورمالاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ازاماتتاردىڭ سەنىمى ءۇشىن نەلىكتەن ماڭىزدى؟
رەفورمالاردىڭ تۇراقتىلىعى ازاماتتاردىڭ سەنىمىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان كەز كەلگەن رەفورما قوعامعا تۇسىنىكتى، اشىق ءارى قاراپايىم تىلمەن جەتكىزىلۋى كەرەك. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن كەڭىنەن تارتۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە جۋرناليستەردىڭ ءرولى ەرەكشە، سەبەبى حالىققا اقپاراتتى جەتكىزەتىن نەگىزگى كوپىر — ب ا ق.
قوعامدىق كەرى بايلانىسسىز جۇرگىزىلگەن رەفورمالار نە بەيتاراپ، نە تەرىس قابىلدانادى. ال سەنىم اشىقتىق، ادىلەتتىلىك جانە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ، ءاربىر شەنەۋنىكتىڭ ەسەپتىلىگى ارقىلى قالىپتاسادى. قازىرگى كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەر ءدال وسىنداي جاڭا جۇيەنى قۇرۋعا باعىتتالعان جانە بۇل قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
مەنىڭ ويىمشا، قازاقستان مەملەكەتى ازاماتتاردىڭ بيلىككە، زاڭعا جانە ادىلەتتىلىككە دەگەن سەنىمىنىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ وتىر. رەفورمالاردىڭ ورنىقتىلىعى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە، اشىقتىققا جانە حالىقتىڭ شەشىم قابىلداۋ پروسەسىنە قاتىسۋىنا بايلانىستى. ول ءۇشىن مىقتى ينستيتۋتتار — پارلامەنت، مەملەكەتتىك اپپارات جانە جەرگىلىكتى بيلىك قاجەت. كونستيتۋسيالىق رەفورمالار مەن سيفرلاندىرۋ — بيلىككە دەگەن سەنىمدى نىعايتىپ، ەلدىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرالدار.
بۇل — پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت الدىندا تۇرعان وتە كۇردەلى ءارى جاۋاپتى مىندەت. اسىرەسە بيلىككە جانە زاڭعا سەنىم دەڭگەيى تومەن ايماقتاردا بۇل ماسەلە وتكىر تۇر. شىمكەنت پەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى جاعداي سونى ايقىن كورسەتەدى: كوشەدەگى توبەلەستەر، كىسى ءولتىرۋ، ۇرلىق-قارلىق. مۇنىڭ باستى سەبەبى — زاڭدى اينالىپ وتۋگە بولادى، جازا جەڭىل نەمەسە مۇلدە بولمايدى دەگەن تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسۋى. بۇل — ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىنىڭ السىزدىگىنەن تۋىندايدى.
– زاڭدى ساقتاۋدىڭ ءبىرىڭعاي ستاندارتىنا باسىمدىق بەرىلدى. ونى كۇندەلىكتى تاجىريبەگە اينالدىرۋ ءۇشىن قانداي باسقارۋشىلىق وزگەرىستەر قاجەت؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زاڭدى ساقتاۋدىڭ ءبىرىڭعاي ستاندارتى كونستيتۋسياعا، زاڭدارعا جانە ازاماتتاردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە نەگىزدەلەدى. بۇل قاعيدات ءار ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك نەمەسە ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاراماستان قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەدى.
الايدا قازىرگى قازاقستان جاعدايىندا بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. قوعامدا ەكونوميكالىق، قارجىلىق جانە سيفرلىق تەڭسىزدىك بار. مۇنداي جاعدايدا زاڭنىڭ ءبىرىڭعاي ستاندارتىن قامتاماسىز ەتۋ وتە كۇردەلى.
ەڭ باستىسى — ءاربىر ازامات ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزە الاتىن ەڭ تومەنگى تالاپتاردى بەكىتۋ. بۇل سوتتارعا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتيدى. الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى الۋ دا بارلىق ازاماتتار ءۇشىن بىردەي بولۋى ءتيىس. ەگەر وسى تەڭدىك ساقتالماسا، زاڭنىڭ ءبىرىڭعاي ستاندارتىن ىسكە اسىرۋ مۇمكىن بولمايدى.
بۇل ماسەلە اسىرەسە وسال توپتار ءۇشىن وزەكتى: مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار، بالالار جانە اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇرعىندار. سەبەبى ول وڭىرلەردە ساپالى ينتەرنەتكە، ادۆوكاتتارعا جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك شەكتەۋلى.
– كيبەرالاياقتىق قىلمىستارىنىڭ اشىلۋ دەڭگەيى تومەن. ەڭ جىلدام ناتيجە بەرەتىن باعىت قايسى؟
سيفرلاندىرۋ — كۇردەلى ءارى كوپقىرلى ماسەلە. قازاقستان سيفرلاندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا تمد مەن ورتالىق ازيادا كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇۇ دەرەكتەرىنە سايكەس، ەلىمىز الەمدە سيفرلاندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا 24-ورىندا، ال ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسى بويىنشا العاشقى وندىققا كىرەدى.
Egov جانە Egov Mobile ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ شامامەن 90 پايىزى قولجەتىمدى. قازاقستان الەمدە ءوز سيفرلىق يندەكسىن ازىرلەگەن ەكىنشى ەل اتاندى. جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ دەڭگەيى دە جوعارى.
الايدا پروفيلاكتيكا، قارجىلىق تىزبەكتەردى باقىلاۋ جانە ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ — بۇل تازا تەحنيكالىق ءارى باسقارۋشىلىق ماسەلە. مۇندا ءبىرىڭعاي باسقارۋ مەن ۇيلەسىمدىلىك جەتىسپەيدى. ءار مينيسترلىك پەن اگەنتتىكتىڭ ءوز ەرەجەلەرى مەن رەسۋرستارى بار، بۇل جۇيەلى جۇمىستى قيىنداتادى.
ال قىلمىستاردىڭ اشىلۋىنا كەلسەك، نەگىزگى ماسەلە — حالىقتىڭ سيفرلىق ساۋاتتىلىعى جانە ازاماتتاردىڭ، بيزنەستىڭ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەربەس دەرەكتەرگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى. بۇل تىكەلەي دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستى.
– دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ باسىم باعىت رەتىندە اتالدى. مەملەكەت پەن بيزنەس ءۇشىن قانداي شارالار مىندەتتى بولۋى ءتيىس؟
ەڭ الدىمەن جۇيەلى تالاپتار مەن ينستيتۋسيونالدىق وزگەرىستەر قاجەت. سيفرلاندىرۋ نەگىزدەرىن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ، سونداي-اق ەرەسەكتەرگە ارنالعان وقىتۋ كۋرستارىن ازىرلەۋ ماڭىزدى.
Egov پلاتفورماسى ارقىلى ازاماتتارعا دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ بويىنشا سەرتيفيكاتتار بەرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ءار ۇيىم ازاماتتان دەرەكتەردى جيناۋعا، ساقتاۋعا جانە تاراتۋعا مىندەتتى تۇردە كەلىسىم الۋى ءتيىس.
ءاربىر مەملەكەتتىك ورگان مەن بيزنەس قۇرىلىمدا دەربەس دەرەكتەرگە جاۋاپتى تۇلعا تاعايىندالىپ، قولجەتىمدىلىكتى شەكتەۋ ءتارتىبى بەكىتىلۋى كەرەك. ارتىق مالىمەتتەردى تالاپ ەتۋ تاجىريبەسىنەن باس تارتۋ قاجەت. مىندەتتى تۇردە دەرەكتەردى شيفرلاۋ جانە رەزەرۆتىك كوشىرۋ ەنگىزىلۋى ءتيىس.
جەكە دەرەكتەر تەك قازاقستان اۋماعىندا ساقتالۋى كەرەك. قاۋىپسىزدىگى جوعارى ءبىر نەمەسە ەكى دەرەكتەر ورتالىعىن — قازاقستاندىق «سيليكون القابىن» قۇرۋ ورىندى بولار ەدى.
– سيفرلىق شەشىمدەردىڭ بىتىراڭقىلىعى سىنعا الىندى. ءبىرىڭعاي سيفرلىق جۇيەنى قالاي قۇرۋعا بولادى؟
نەگىزگى ماسەلە — مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىر-بىرىنەن بولەك ارەكەت ەتۋى. ءار مينيسترلىك پەن دەپارتامەنت جەكە جۇمىس ىستەيدى، كادرلار ءجيى اۋىسادى، ال شەنەۋنىكتەردىڭ سيفرلىق ساۋاتتىلىعى ءارتۇرلى دەڭگەيدە.
سونىمەن قاتار باسقارۋ شەشىمدەرى باياۋ قابىلدانادى، سەبەبى دەرەكتەر ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىلمەگەن. ءبىرىڭعاي سيفرلىق جۇيە ناقتى ناتيجە بەرۋى ءۇشىن كادرلىق تۇراقتىلىق، جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتى ءبولۋ جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ سيفرلىق قۇزىرەتتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
– ميگراسيانى تولىق سيفرلاندىرۋ قاۋىپسىزدىكتى قالاي ارتتىرىپ، ادال شەتەلدىكتەر ءۇشىن راسىمدەردى جەڭىلدەتەدى؟
ءار ازامات پەن حالىق توپتارىن سيفرلاندىرۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ءبىز كەيبىر توپتاردىڭ ارەكەتى بەلگىسىز ەكەنىن كورىپ وتىرمىز: ولار نە ىستەيدى، قانداي ماقساتتارى بار – بۇل تۋرالى اقپارات جوق. مۇنداي جاعداي راديكالدانۋ مەن دەسترۋكتيۆتى ارەكەتتەرگە تارتىلۋ تاۋەكەلدەرىن تۋدىرادى. جاقسىسى، ەڭ الدىمەن ميگرانتتار، ەڭبەكشى گاستاربايتەرلەر، شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن تۋريستەردەن باستالدى. ولاردىڭ قىزمەتىن سيفرلاندىرۋ جانە سالىق ەسەبىن زاڭداستىرۋ ارقىلى وسى اعىمداردى باقىلاۋعا الۋ، سالىقتىق بازا مەن تولەمدەردى ارتتىرۋ، سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ولاردىڭ قايدا ەكەنى مەن نە ىستەپ جاتقانى تۋرالى اقپارات الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
الايدا، وسىنداي باقىلاۋدان تىس قالعان حالىق توپتارى ءالى دە كوپ. اسىرەسە، ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى راديكالدى جانە دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردىڭ ىقپالىنا تەز ۇشىرايتىن جاستارعا قاتىستى بۇل ماسەلە وزەكتى. سيفرلاندىرۋ ەڭ الدىمەن جاس ۇرپاققا باعىتتالۋى كەرەك، سەبەبى ءدال وسى توپ اقپاراتتىق كەڭىستىكپەن بەلسەندى ارەكەتتەسەدى.
ەگەر بۇل ماسەلە نازاردان تىس قالسا، مەملەكەت باقىلاۋىنان تىس قالاتىن ۇرپاق قالىپتاسۋى مۇمكىن. مۇنداي ادامداردى ەسەپكە الۋ، باقىلاۋ جۇرگىزۋ جانە وبەكتيۆتى مالىمەتتەر الۋ قيىن بولادى.
قازىرگى ەرەسەك حالىق، سوۆەتتىك داۋىردە تاربيەلەنگەن ادامدار، ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى بىلەدى، زاڭدى ساقتاۋ قاجەتتىگىن جانە بۇزعان جاعدايدا تۋىندايتىن سالدارلاردى – ايىپپۇل، جاۋاپكەرشىلىك، جازانى تۇسىنەدى. قازىرگى جاستار بۇل تاجىريبەگە يە ەمەس. ناتيجەسىندە، ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردان تىس قالىپتاسقان ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى.
بۇل تىكەلەي قىلمىس دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى مەن سيفرلىق كەڭىستىكتە قىلمىستىق توپتاردىڭ قالىپتاسۋ تاۋەكەلدەرىمەن بايلانىستى.
