پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جٷزەگە اسىپ جاتقان كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋدى جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ ٶزەگٸندە «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى تۇر. مەملەكەت باسشىسى ٷشٸن بۇل ۇستانىم — تەك قۇقىقتىق نورما ەمەس, قوعامداعى ەدٸلەتتٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ قۇندىلىق. ازاماتتاردىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸ, رەفورمالاردىڭ ورنىقتىلىعى, تسيفرلاندىرۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ تٸكەلەي وسى قاعيداتتىڭ ناقتى ورىندالۋىنا بايلانىستى.
ساياساتتانۋشى شاريپ يشمۇحامەدوۆ پرەزيدەنت كٶتەرگەن باسىم باعىتتارعا توقتالىپ, قۇقىق ٷستەمدٸگٸ, بٸرىڭعاي زاڭ ستاندارتى, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك, دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋ جەنە تسيفرلىق باسقارۋدىڭ جٷيەلٸ مەسەلەلەرٸنە قاتىستى ساراپتامالىق پٸكٸرٸن بٸلدٸرەدٸ.
– كەڭەستە «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىن كونستيتۋتسييادا بەكٸتۋ ۇسىنىلدى. بۇل رەفورمالاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ازاماتتاردىڭ سەنٸمٸ ٷشٸن نەلٸكتەن ماڭىزدى?
رەفورمالاردىڭ تۇراقتىلىعى ازاماتتاردىڭ سەنٸمٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان كەز كەلگەن رەفورما قوعامعا تٷسٸنٸكتٸ, اشىق ەرٸ قاراپايىم تٸلمەن جەتكٸزٸلۋٸ كەرەك. بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن كەڭٸنەن تارتۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە جۋرناليستەردٸڭ رٶلٸ ەرەكشە, سەبەبٸ حالىققا اقپاراتتى جەتكٸزەتٸن نەگٸزگٸ كٶپٸر — باق.
قوعامدىق كەرٸ بايلانىسسىز جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالار نە بەيتاراپ, نە تەرٸس قابىلدانادى. ال سەنٸم اشىقتىق, ەدٸلەتتٸلٸك جەنە بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ, ەربٸر شەنەۋنٸكتٸڭ ەسەپتٸلٸگٸ ارقىلى قالىپتاسادى. قازٸرگٸ كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر دەل وسىنداي جاڭا جٷيەنٸ قۇرۋعا باعىتتالعان جەنە بۇل قازاقستان مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعى ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستان مەملەكەتٸ ازاماتتاردىڭ بيلٸككە, زاڭعا جەنە ەدٸلەتتٸلٸككە دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ارقاسىندا ساقتالىپ وتىر. رەفورمالاردىڭ ورنىقتىلىعى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸككە, اشىقتىققا جەنە حالىقتىڭ شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە قاتىسۋىنا بايلانىستى. ول ٷشٸن مىقتى ينستيتۋتتار — پارلامەنت, مەملەكەتتٸك اپپارات جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قاجەت. كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار مەن تسيفرلاندىرۋ — بيلٸككە دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتىپ, ەلدٸڭ پروگرەسسيۆتٸ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن قۇرالدار.
بۇل — پرەزيدەنت پەن ٷكٸمەت الدىندا تۇرعان ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ جاۋاپتى مٸندەت. ەسٸرەسە بيلٸككە جەنە زاڭعا سەنٸم دەڭگەيٸ تٶمەن ايماقتاردا بۇل مەسەلە ٶتكٸر تۇر. شىمكەنت پەن ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندەگٸ جاعداي سونى ايقىن كٶرسەتەدٸ: كٶشەدەگٸ تٶبەلەستەر, كٸسٸ ٶلتٸرۋ, ۇرلىق-قارلىق. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ — زاڭدى اينالىپ ٶتۋگە بولادى, جازا جەڭٸل نەمەسە مٷلدە بولمايدى دەگەن تٷسٸنٸكتٸڭ قالىپتاسۋى. بۇل — ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸنەن تۋىندايدى.
– زاڭدى ساقتاۋدىڭ بٸرىڭعاي ستاندارتىنا باسىمدىق بەرٸلدٸ. ونى كٷندەلٸكتٸ تەجٸريبەگە اينالدىرۋ ٷشٸن قانداي باسقارۋشىلىق ٶزگەرٸستەر قاجەت?
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زاڭدى ساقتاۋدىڭ بٸرىڭعاي ستاندارتى كونستيتۋتسيياعا, زاڭدارعا جەنە ازاماتتاردىڭ تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەرگە نەگٸزدەلەدٸ. بۇل قاعيدات ەر ازاماتتىڭ ەلەۋمەتتٸك نەمەسە ەكونوميكالىق جاعدايىنا قاراماستان قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەپٸلدٸك بەرەدٸ.
الايدا قازٸرگٸ قازاقستان جاعدايىندا بۇل مٸندەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. قوعامدا ەكونوميكالىق, قارجىلىق جەنە تسيفرلىق تەڭسٸزدٸك بار. مۇنداي جاعدايدا زاڭنىڭ بٸرىڭعاي ستاندارتىن قامتاماسىز ەتۋ ٶتە كٷردەلٸ.
ەڭ باستىسى — ەربٸر ازامات ەدٸلەتتٸلٸككە قول جەتكٸزە الاتىن ەڭ تٶمەنگٸ تالاپتاردى بەكٸتۋ. بۇل سوتتارعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا تەڭ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتيدى. ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەردٸ الۋ دا بارلىق ازاماتتار ٷشٸن بٸردەي بولۋى تيٸس. ەگەر وسى تەڭدٸك ساقتالماسا, زاڭنىڭ بٸرىڭعاي ستاندارتىن ٸسكە اسىرۋ مٷمكٸن بولمايدى.
بۇل مەسەلە ەسٸرەسە وسال توپتار ٷشٸن ٶزەكتٸ: مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندار, بالالار جەنە اۋىلدىق جەرلەردەگٸ تۇرعىندار. سەبەبٸ ول ٶڭٸرلەردە ساپالى ينتەرنەتكە, ادۆوكاتتارعا جەنە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرگە قولجەتٸمدٸلٸك شەكتەۋلٸ.
– كيبەرالاياقتىق قىلمىستارىنىڭ اشىلۋ دەڭگەيٸ تٶمەن. ەڭ جىلدام نەتيجە بەرەتٸن باعىت قايسى?
تسيفرلاندىرۋ — كٷردەلٸ ەرٸ كٶپقىرلى مەسەلە. قازاقستان تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيٸ بويىنشا تمد مەن ورتالىق ازييادا كٶشباسشى ەلدەردٸڭ بٸرٸ. بۇۇ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, ەلٸمٸز ەلەمدە تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيٸ بويىنشا 24-ورىندا, ال ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسٸ بويىنشا العاشقى وندىققا كٸرەدٸ.
Egov جەنە Egov Mobile ارقىلى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ شامامەن 90 پايىزى قولجەتٸمدٸ. قازاقستان ەلەمدە ٶز تسيفرلىق يندەكسٸن ەزٸرلەگەن ەكٸنشٸ ەل اتاندى. جاساندى ينتەللەكتٸنٸ قولدانۋ دەڭگەيٸ دە جوعارى.
الايدا پروفيلاكتيكا, قارجىلىق تٸزبەكتەردٸ باقىلاۋ جەنە ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋ — بۇل تازا تەحنيكالىق ەرٸ باسقارۋشىلىق مەسەلە. مۇندا بٸرىڭعاي باسقارۋ مەن ٷيلەسٸمدٸلٸك جەتٸسپەيدٸ. ەر مينيسترلٸك پەن اگەنتتٸكتٸڭ ٶز ەرەجەلەرٸ مەن رەسۋرستارى بار, بۇل جٷيەلٸ جۇمىستى قيىنداتادى.
ال قىلمىستاردىڭ اشىلۋىنا كەلسەك, نەگٸزگٸ مەسەلە — حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعى جەنە ازاماتتاردىڭ, بيزنەستٸڭ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ دەربەس دەرەكتەرگە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. بۇل تٸكەلەي دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋ مەسەلەسٸمەن بايلانىستى.
– دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋ باسىم باعىت رەتٸندە اتالدى. مەملەكەت پەن بيزنەس ٷشٸن قانداي شارالار مٸندەتتٸ بولۋى تيٸس?
ەڭ الدىمەن جٷيەلٸ تالاپتار مەن ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەر قاجەت. تسيفرلاندىرۋ نەگٸزدەرٸن مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگٸزۋ, سونداي-اق ەرەسەكتەرگە ارنالعان وقىتۋ كۋرستارىن ەزٸرلەۋ ماڭىزدى.
Egov پلاتفورماسى ارقىلى ازاماتتارعا دەربەس دەرەكتەردٸ قورعاۋ بويىنشا سەرتيفيكاتتار بەرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ەر ۇيىم ازاماتتان دەرەكتەردٸ جيناۋعا, ساقتاۋعا جەنە تاراتۋعا مٸندەتتٸ تٷردە كەلٸسٸم الۋى تيٸس.
ەربٸر مەملەكەتتٸك ورگان مەن بيزنەس قۇرىلىمدا دەربەس دەرەكتەرگە جاۋاپتى تۇلعا تاعايىندالىپ, قولجەتٸمدٸلٸكتٸ شەكتەۋ تەرتٸبٸ بەكٸتٸلۋٸ كەرەك. ارتىق مەلٸمەتتەردٸ تالاپ ەتۋ تەجٸريبەسٸنەن باس تارتۋ قاجەت. مٸندەتتٸ تٷردە دەرەكتەردٸ شيفرلاۋ جەنە رەزەرۆتٸك كٶشٸرۋ ەنگٸزٸلۋٸ تيٸس.
جەكە دەرەكتەر تەك قازاقستان اۋماعىندا ساقتالۋى كەرەك. قاۋٸپسٸزدٸگٸ جوعارى بٸر نەمەسە ەكٸ دەرەكتەر ورتالىعىن — قازاقستاندىق «سيليكون القابىن» قۇرۋ ورىندى بولار ەدٸ.
– تسيفرلىق شەشٸمدەردٸڭ بىتىراڭقىلىعى سىنعا الىندى. بٸرىڭعاي تسيفرلىق جٷيەنٸ قالاي قۇرۋعا بولادى?
نەگٸزگٸ مەسەلە — مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ بٸر-بٸرٸنەن بٶلەك ەرەكەت ەتۋٸ. ەر مينيسترلٸك پەن دەپارتامەنت جەكە جۇمىس ٸستەيدٸ, كادرلار جيٸ اۋىسادى, ال شەنەۋنٸكتەردٸڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعى ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە.
سونىمەن قاتار باسقارۋ شەشٸمدەرٸ باياۋ قابىلدانادى, سەبەبٸ دەرەكتەر بٸر جٷيەگە بٸرٸكتٸرٸلمەگەن. بٸرىڭعاي تسيفرلىق جٷيە ناقتى نەتيجە بەرۋٸ ٷشٸن كادرلىق تۇراقتىلىق, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ناقتى بٶلۋ جەنە مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ تسيفرلىق قۇزىرەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت.
– ميگراتسييانى تولىق تسيفرلاندىرۋ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قالاي ارتتىرىپ, ادال شەتەلدٸكتەر ٷشٸن رەسٸمدەردٸ جەڭٸلدەتەدٸ?
ەر ازامات پەن حالىق توپتارىن تسيفرلاندىرۋ مەسەلەسٸ ٶتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. قازٸرگٸ تاڭدا بٸز كەيبٸر توپتاردىڭ ەرەكەتٸ بەلگٸسٸز ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز: ولار نە ٸستەيدٸ, قانداي ماقساتتارى بار – بۇل تۋرالى اقپارات جوق. مۇنداي جاعداي راديكالدانۋ مەن دەسترۋكتيۆتٸ ەرەكەتتەرگە تارتىلۋ تەۋەكەلدەرٸن تۋدىرادى. جاقسىسى, ەڭ الدىمەن ميگرانتتار, ەڭبەكشٸ گاستاربايتەرلەر, شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر مەن تۋريستەردەن باستالدى. ولاردىڭ قىزمەتٸن تسيفرلاندىرۋ جەنە سالىق ەسەبٸن زاڭداستىرۋ ارقىلى وسى اعىمداردى باقىلاۋعا الۋ, سالىقتىق بازا مەن تٶلەمدەردٸ ارتتىرۋ, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ولاردىڭ قايدا ەكەنٸ مەن نە ٸستەپ جاتقانى تۋرالى اقپارات الۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولادى.
الايدا, وسىنداي باقىلاۋدان تىس قالعان حالىق توپتارى ەلٸ دە كٶپ. ەسٸرەسە, ينتەرنەت پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى راديكالدى جەنە دەسترۋكتيۆتٸ يدەيالاردىڭ ىقپالىنا تەز ۇشىرايتىن جاستارعا قاتىستى بۇل مەسەلە ٶزەكتٸ. تسيفرلاندىرۋ ەڭ الدىمەن جاس ۇرپاققا باعىتتالۋى كەرەك, سەبەبٸ دەل وسى توپ اقپاراتتىق كەڭٸستٸكپەن بەلسەندٸ ەرەكەتتەسەدٸ.
ەگەر بۇل مەسەلە نازاردان تىس قالسا, مەملەكەت باقىلاۋىنان تىس قالاتىن ۇرپاق قالىپتاسۋى مٷمكٸن. مۇنداي ادامداردى ەسەپكە الۋ, باقىلاۋ جٷرگٸزۋ جەنە وبەكتيۆتٸ مەلٸمەتتەر الۋ قيىن بولادى.
قازٸرگٸ ەرەسەك حالىق, سوۆەتتٸك دەۋٸردە تەربيەلەنگەن ادامدار, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى بٸلەدٸ, زاڭدى ساقتاۋ قاجەتتٸگٸن جەنە بۇزعان جاعدايدا تۋىندايتىن سالدارلاردى – ايىپپۇل, جاۋاپكەرشٸلٸك, جازانى تٷسٸنەدٸ. قازٸرگٸ جاستار بۇل تەجٸريبەگە يە ەمەس. نەتيجەسٸندە, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردان تىس قالىپتاسقان ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ.
بۇل تٸكەلەي قىلمىس دەڭگەيٸنٸڭ ٶسۋٸ مەن تسيفرلىق كەڭٸستٸكتە قىلمىستىق توپتاردىڭ قالىپتاسۋ تەۋەكەلدەرٸمەن بايلانىستى.
