مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كٸرٸسكەننەن كەيٸنگٸ العاشقى سٶزٸندە: «ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ جولىنداعى وسى ماڭىزدى مەزەتتە بٷكٸل قوعام بولىپ, ٶركەندەگەن, دەموكراتييالىق, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ يدەياسىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسۋى كەرەك» دەگەن ەدٸ. سودان بەرٸ پرەزيدەنت «ەدٸلدٸك» ۇعىمىن ەكٸ (2019 جىلى جەنە 2022 جىلى) سايلاۋالدى تۇعىرناماسىنا نەگٸز ەتٸپ الىپ, ٶز ساياساتىنىڭ باستى قاعيداتى رەتٸندە ۇستانىپ كەلەدٸ.
ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ يدەياسى قاسٸرەتتٸ قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ يدەولوگييالىق تەمٸرقازىعىنا اينالدى. ٶيتكەنٸ ول قوعامنىڭ سۇرانىسىنا دا, مەملەكەتتٸڭ ۇستانىمىنا دا تولىق ساي كەلەدٸ.
سوندىقتان مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە كٶپتەگەن شەشٸمدەر قابىلداندى. مەسەلەن, ەكٸ جىل بۇرىن جٷرگٸزٸلگەن كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا ساي حالىقتىڭ جەرگە جەنە ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىققا, جانۋارلار جەنە ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸنە, باسقا دا بارلىق تابيعي رەسۋرستارعا قاتىستى مەنشٸك قۇقىعى كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلٸپ, بەكٸتٸلدٸ. بۇل قاعيدات ٸس جٷزٸندە «ۇلتتىق قور-بالالارعا» اتتى باعدارلاما ارقىلى ٸسكە اسىرىلدى. بيىل بٸرٸنشٸ اقپان كٷنٸ كەمەلەتكە تولماعان نەمەرەلەرٸمنٸڭ بەرٸنٸڭ ەسەپشوتىنا اقشا تٷسٸپ, شات-شادىمان بولدىق.
بۇل جىل سايىن جالعاسىن تاباتىنى قۋانتادى. سونداي-اق ەدٸلدٸك قاعيداتىنىڭ ناقتى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن كەزٸندە زاڭسىز الىنعان, جالپى سومماسى 1 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن اكتيۆتەردٸڭ ەلگە قايتارىلعانىن, پايدالانىلماي كەلگەن 5 ميلليون گەكتاردان استام جەردٸڭ مەملەكەت مەنشٸگٸنە ٶتكەنٸن, سونداي-اق, «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلۋى مەن وسى قورعا جىل سايىن «سامۇرىق قازىنا» قورىنىڭ تازا تابىسىنىڭ كەم دەگەندە 7 پايىزى اتالعان قوردىڭ ەسەپ شوتىنا اۋدارىلا باستاعانىن اتاپ كٶرسەتۋگە بولادى.
شىن مەنٸندە ەدٸلەتتٸ قازاقستان بەز بٸرەۋلەر ايتىپ جٷرگەندەي, بيلٸكتٸڭ ويلاپ تاپقان جاساندى يدەياسى ەمەس, پرەزيدەنتتٸڭ ستراتەگييالىق باعدارلارىنىڭ يدەيالىق نەگٸزٸ. قاسىم- جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ ميسسيياسى – ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ, ساياسي ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني سالالاردا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جٷيەلٸ رەفورمالاردىڭ بەرٸ, سايىپ كەلگەندە وسى ستراتەگييالىق ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋعا ارنالعان. بۇل مەسەلەدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سول جولداۋلارعا قىسقاشا توقتالساق, 2020 جىلى جارييالانعان «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ٸس-قيمىل كەزەڭٸ» اتتى جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى كەسٸبي بٸلٸم بەرۋدٸڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ. «كەسٸبي بٸلٸم بەرۋدٸڭ بٷكٸل جٷيەسٸن مەملەكەت نارىعىندا سۇرانىسقا يە بٸلٸكتٸ ماماندار قالىپتاستىرۋعا باعىتتاعانىمىز جٶن»,- دەگەن ەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت وسى تاپسىرماسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ٷكٸمەت جاستاردى كەسٸبي بٸلٸمگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا قاراجاتتى ٷيٸپ-تٶگٸپ بٶلٸپ, وسى باعىتتا بٸلٸم العىسى كەلەتٸن جاستاردى مەملەكەتتٸك گرانت ارقىلى تەگٸن وقىتىپ, جاتاقحانامەن تەگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, شەكٸرتاقى دا بٶلدٸ. بۇل قادام جاستار اراسىندا ٷلكەن قۇلشىنىس تۋعىزىپ, بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸن ارتتىردى. جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ (اۋدان,قالا,وبلىس) ەكٸمدەرٸ ايماقتارىنداعى ٶندٸرٸس ورىندارىندا, كەسٸپكەرلٸك قۇرىلىمداردا,
اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا, قۇرىلىستا قاجەتتٸ ماماندىقتاردىڭ تٸزبەسٸن جاساپ, جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋشٸ وقۋ ورىندارىنىڭ ماماندىقتار بويىنشا اتقاراتىن جۇمىستارىن رەتكە كەلتٸرٸپ, تيٸستٸ شەشٸمدەر قابىلدانىپ, از ۋاقىتتا جۇمىس جولعا قويىلدى
2021 جىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت: «قازاق تٸلٸن دامىتۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ» دەدٸ. ال, وعان دەيٸن مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار جاۋاپتى «تٸل ساياساتىن ٸسكە اسىرۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما» قابىلداندى. قىزىلوردا وبلىسىندا تٸل مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ ٷشٸن قوعام مەن بيلٸك بٸرلەسە قيمىل جاساۋدا.
وسى جىلدىڭ 11 سەۋٸرٸندە وبلىستا «مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ» جەنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸل تۋرالى» زاڭ تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ وبلىستىق ٸس-شارالار جوسپارى بەلگٸلەنگەن. وسى قۇجاتقا سەيكەس, وبلىستا «مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ مەسەلەلەرٸ تاقىرىبىندا وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ارنايى جٷرگٸزۋ تاپسىرىلعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىر تٷركٸستان قالاسىندا, بيىل اتىراۋ قالاسىندا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىستارىندا مەملەكەتتٸك تٸل مەسەلەسٸنە توقتالىپ, تٸلٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن نىعايتىپ, ونى عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ تٸلٸ ەتۋ جايلى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ جايى تالقىلانىپ, قاتىسۋشىلارعا ٶزدەرٸ جەتەكشٸلٸك جاسايتىن سالادا, سالاعا قاراستى مەنشٸك نىسانىنا قاراماستان بارلىق مەكەمەلەردە, ۇيىمداردا, كەسٸپورىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىلۋىنا زور مەن بەرٸلۋٸ تيٸس ەكەندٸگٸ تاپسىرىلعان. 2023 جىلى 4 جوبا, ياعني «ايماقتاعى مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىن ٸسكە اسىرۋ», «قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنداعى اس مەزٸرٸنٸڭ لينگۆيستيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ», كەسٸپكەرلٸك نىسانداردىڭ كٶرنەكٸ اقپاراتتارىندا تٸل تۋرالى زاننامالارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «Korneki» جەنە «قاز تەست» سەرتەفيكاتتىق تەستٸلەۋ ٶتكٸزۋ جوباسى قولعا الىندى. «Korneki» ەلەۋمەتتٸك جوباسى اياسىندا 1223 كەسٸپكەرلٸك نىسانعا تٸل تۋرالى زاڭنامالاردىڭ ساقتالۋىنا زەردەلەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ,كەمشٸلٸك انىقتالعان 138 نىسان يەسٸنە ۇسىنىپ حات جولدانعان. ونىڭ 128 -ٸندە انىقتالعان كەمشٸلٸكتەر جويىلعان,
2022 جىلى جارييالانعان «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت. بٸرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلٸ قوعام اتتى جولداۋىندا: «قانداستاردىڭ كٶشٸپ كەلۋٸنە جەنە ٸشكٸ كٶشٸ-قونعا قاتىستى ساياسات تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەدٸ. بۇل ورايدا دەموگرافييالىق جەنە ەكونوميكالىق ٷردٸستەردٸ ەسكەرۋ كەرەك.سونداي-اق جالپىۇلتتىق مٷددەنٸ باسشىلىققا الۋ ٶتە ماڭىزدى» دەگەن بولاتىن. وسىدان كەيٸن قانداستاردىڭ كٶشٸپ كەلۋٸ مەن ەلدە تۇراقتاۋىنا بارلىق جاعداي جاسالا باستاعانى بەلگٸلٸ. وسى مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋگە قاتىستى ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى قاۋلىسى مەن ەلدٸڭ كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلدٸ.
ەلٸمٸزدە سوڭعى بەس جىلدا كٸشٸگٸرٸم ٶزگەرٸستەر ەمەس, كەرٸسٸنشە كٶپتەگەن سالادا تٷبەگەيلٸ ەرٸ جٷيەلٸ بەت بۇرىس جاسالدى.تٸپتٸ, سوڭعى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە بٷكٸل ساياسي جٷيەنٸڭ قۇرىلىمى قايتا جاساقتالعانىن كٶرەسٸز. 2019-2021 جىلدارداعى ساياسي رەفورمالار 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا ۇلاسىپ,سونىڭ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ مەرتەبەسٸ مەن رٶلٸ ەدەۋٸر ارتتى.
كونستيتۋتسييالىق سوت جۇمىس ٸستەي باستادى. پرەزيدەنتتٸڭ قۇزىرىنا كٸرەتٸن مەسەلەلەر ازايىپ, كەرٸسٸنشە پارلامەنتتٸڭ قۇزىرەتٸ كەڭەيدٸ, ارالاس سايلاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلٸپ, ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋ رەسٸمٸ جەڭٸلدەدٸ. تۇڭعىش رەت اۋىل ەكٸمدەرٸ تٸكەلەي سايلاناتىن بولدى. 2021-2023 جىلدارداعى سايلاۋ قورىتىندىسىندا اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸ جاڭاردى. بىلتىر العاش رەت اۋدان جەنە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸن سايلاپ كٶردٸك. مۇنداي سايلاۋلار 2025 جىلدان باستاپ تۇراقتى ٶتكٸزٸلەتٸن بولادى.
ساياسي رەفورمالارمەن شەكتەلٸپ قالماي,ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق سالالاردا دا ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر جاسالۋدا. حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ٷشٸن باعالى باستامالار مەن ناقتى جوبالار ٸسكە اسىرىلۋدا. وسىنداي جٷيەلٸ ەرٸ كەشەندٸ جۇمىستار قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٶز جەمٸسٸن بەرۋدە. ەڭ تٶمەنگٸ ەڭبەكاقى كٶلەمٸ ەكٸ ەسەگە ارتتى, نەتيجەسٸندە 1,8 ادامنىڭ تابىسى ٶستٸ.ۇستازدار مەن دەرٸگەرلەردٸڭ, عالىمداردىڭ جالاقىسى كٶبەيٸپ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ شارالارى كٷشەيدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرتقا تۇرعىن ٷي جاعدايى مەن دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ٷشٸن زەينەتاقى جيناعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن الۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. بۇل مٷمكٸندٸكتٸ ميلليونعا جۋىق ازاماتتار پايدالاندى. «جايلى مەكتەپ», «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭارتۋ» سەكٸلدٸ اۋقىمدى ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى– رەفورمالار قوعامدىق قاتىناستاردىڭ سيپاتىن بٸرجولاتا ٶزگەرتٸپ, ۇلتتىڭ ساياسي مەنتاليتەتٸ ٶستٸ, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸ ارتىپ, تۇرعىنداردىڭ ەلدٸك مەسەلەلەرگە ەركٸن ارالاسۋى جٷزەگە اسۋدا.
2023 جىلى جارييالانعان «ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى اتتى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدە «كٷشتٸ پرەزيدەنت–ىقپالدى پارلامەنت–ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» تۇجىرىمداماسى بارىنشا ورنىقتى. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ناقتى ٸسكە اسىرۋىمىز قاجەت. بۇل جەردە پارلامەنت رٶلٸ ەرەكشە اتاپ كٶرسەتٸلدٸ.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزٸ – يندۋسترييا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, اگرارلىق ٶندٸرٸس, عىلىم جەنە يننوۆاتسييا. «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت-ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ ينستيتۋتسيونالدىق اۋقىمىن ايقىندايدى, ياعني «ەدٸلەتتٸ قازاقستان»قانداي بولۋى كەرەك?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدٸ.
2019-2021 جىلدارداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ تٶرت توپتاماسى مەن 2022 جىلعى ساياسي جاڭعىرۋ باعدارلاماسى وسى جولداۋدى ناقتى جٷزەگە اسىرۋعا ارنالدى.سونىڭ نەتيجەسٸندە بيلٸك تارماقتارى اراسىندا تيٸمدٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸ بار مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ٷلگٸسٸ قالىپتاستى. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتى «ەدٸلدٸك قالاي ورنايدى?» دەگەن ساۋالعا «ەل-جۇرتپەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداي بٸلۋ ارقىلى ورنىعادى» دەپ جاۋاپ بەرۋگە نەگٸزدەلگەن. دەگەنمەن «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» ۇعىمى ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تٷيتكٸلدەرٸن شۇعىل تٷردە ەرٸ تيٸمدٸ ەتٸپ شەشۋدٸ عانا كٶزدەمەيدٸ.
سونىمەن قاتار, بۇل قاعيدات ەلٸمٸزدٸ دامىتۋعا قاتىستى باستى مەسەلەلەر بويىنشا قوعامنىڭ بارلىق ٶكٸلٸنٸڭ پٸكٸرٸن ەسكەرە وتىرىپ, بايىپتى ەرٸ ورتاق شەشٸم قابىلداناتىنىن بٸلدٸردٸ. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق استىن مەملەكەتتٸڭ» جارقىن مىسالى كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلگەن رەفەرەندۋم بولىپ تابىلادى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ن.نەلٸباەۆ بٸر سٶزٸندە ەلەمدەگٸ گەوساياسي احۋالدىڭ ۋشىققانىنا قاراماستان,
2023 جىل مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن جاقسى, نەتيجەلٸ بولعانىن, ەلٸمٸزدٸڭ سوڭعى جىلدارى ساياسي رەفورمالار ارقىلى تٷبەگەيلٸ جاڭعىرۋ جولىنا قادام باسقانىن, كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيٸن سەنات, مەجٸلٸس جەنە مەسليحاتتار سايلاۋىنىڭ سەتتٸ ٶتكەنٸنە توقتالعان ەدٸ. ماڭىزى زور ساياسي شارالاردا جەرلەستەرٸمٸز بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتىڭ جارقىن ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ, الدىڭعى قاتاردان كٶرٸندٸك. العاش رەت ٶتكٸزٸلگەن اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋىندا شيەلٸ مەن سىردارييا اۋداندارىنىڭ حالقى ٶز تاڭداۋلارىن جاساپ, مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٸسٸنە ٷلەستەرٸن قوستى.
پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ايماققا جۇمىس ساپارىمەن كەلٸپ, ٶڭٸردٸڭ دامۋىنا وڭ باعاسىن بەردٸ. وبلىس بويىنشا ماڭىزدى مەسەلەلەرگە قاتىستى تاريحي شەشٸمدەر قابىلداندى. ٶڭٸرلەر اراسىندا العاشقى ٷشتٸكتەن كٶرٸنٸپ, ٷزدٸكتەر قاتارىندامىز. ايماق بيۋدجەتٸ 609 ملرد تەڭگەگە جەتٸپ, وبلىستىڭ دامۋ بيۋدجەتٸ 2,5 ەسە ارتتى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا 45مىڭعا جۋىق ازاماتتار جۇمىسپەن قامتىلعان. جاستار اراسىنداعى جەنە جالپى جۇمىسسىزدىق كٶرسەتكٸشٸ تٶمەندەدٸ. وبلىستاعى جاقسى جاعدايداعى جولدىڭ ٷلەسٸ 87,5% جەتتٸ. سىربويىلىقتاردىڭ 98,4 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان.
ٶڭٸردە گازبەن قامتۋ كٶرسەتكٸشٸ 75پايىزدى قۇرايدى. ايماقتا 2500 استام پەتەر تابىستالىپ, 11000 تۇرعىننىڭ باسپانا مەسەلەسٸ شەشٸلگەن. وبلىس بيۋدجەتٸنٸڭ 61 پايىزى ەلەۋمەتتٸك سالاعا باعىتتالعان, 30 جاڭا ٷلگٸدەگٸ اۆتوبۋس الىنىپ, شالعايدان قاتىنايتىن 4 مىڭنان استام وقۋشىنىڭ تاسىمالداۋ جۇمىستارى شەشٸمٸن تاپقان. 25 مىڭنان استام تۇرعىنعا قىزمەت كٶرسەتەتٸن 15 دەرٸگەرلٸك امبۋلاتورييا اشىلدى.ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن سالت-دەستٷردٸ ناسيحاتتاۋعا ارنالعان «اناعا تاعزىم», «وتباسى» ورتالىقتارى قىزمەتٸن باستادى - دەپ پرەزيدەنت جولداۋىن جٷزەگە اسىرۋداعى بٸرقاتار شارالاردى اتاپ كٶرسەتتٸ.
ەرگەشوۆ اباي جومارتۇلى,
قر بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸگٸ,ارداگەر-ۇستاز
