«مەسكەۋ» دٷكەنٸنٸڭ ٸسٸ
وسىدان 100 جىل بۇرىن, ياعني 8 مامىر 1918 جىلى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ پاراقورلىقپەن كٷرەس جٶنٸندەگٸ العاشقى دەكرەتٸنە قول قويىلدى. ول بويىنشا جەمقورلارعا بەس جىل جازا كەسٸلگەن. الايدا, 1922 جىلى قابىلدانعان جاڭا قىلمىستىق كودەكستٸڭ تالابى بويىنشا اتۋ جازاسى بەلگٸلەندٸ.
بۇل مەسەلە سوعىستان كەيٸنگٸ جىلداردا-اق باتىل قولعا الىندى. 111 ادام تۇتقىندالىپ, مەسكەۋ قالالىق سوتىنىڭ تٶراعاسى ا.ۆاسنەۆ قاماۋعا الىندى.
جازالاۋ پروتسەسٸ حرۋششەۆتٸڭ تۇسىندا شىرقاۋ شىڭىنا شىقتى. تۇتقىنداۋلار 1961 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە باستالىپ, 700 ادام تەمٸر تورعا توعىتىلدى. 2 ملرد رۋبلدٸ جەپ قويعانداردىڭ 28-ٸ اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ, ونىڭ بەسەۋٸنە كەيٸننەن كەشٸرٸم جاسالدى.
سونىڭ ٸشٸندە ايرىقشا كٶزگە تٷسكەنٸ «مەسكەۋ» ەمبەباپ دٷكەنٸنٸڭ ديرەكتورى م.كورشيلوۆانىڭ توبى ەدٸ. ول بەس جىل ٸشٸندە مەملەكەتتٸڭ 2,5 ملن رۋبلٸن جىمقىرعان. بۇل ٷشٸن اتۋ جازاسىنا كەسۋگە بولاتىن ەدٸ. بٸراق فۋرتسەۆانىڭ كٶمەگٸنٸڭ ارقاسىندا سوت زالىنان بوساپ شىققان ول ٸلە-شالا تاعى مەسكەۋدٸڭ ٸرٸ دٷكەنٸنە قىزمەتكە قونجيدى. ال قامقورشىسى جوق ونىڭ ەكٸ قۇربىسى اتىلىپ كەتتٸ.
قىزمەتتەردٸ ساتۋ
1969 جىلى «ەزەربايجان ٸسٸ» بۇرق ەتە تٷستٸ. رەسپۋبليكادا بيلٸك اۋىسىپ, مۇنداعى جەمقورلىقتىڭ الاپات بولعانى سونشالىق, تەرگەۋشٸلەردٸڭ ٶزٸ تٸسٸ باتپاي, توڭقالاڭ اسىپ جاتتى. الايدا, ٸرٸ اقشالار سول كەزدەگٸ رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى احۋندوسوۆتىڭ قالتاسىنا تٷسٸپ وتىرعان.
ول اقشانى شەت ەل اسىرىپ جٸبەرگەن. ەرينە, ول تۇستا «وفشور» دەگەن سٶزدٸ ەشكٸم دە بٸلمەيتٸن. ەسەسٸنە رەسپۋبليكادا پارتييالىق قىزمەتتەردٸ ساتۋ ايرىقشا گٷلدەنگەن.
بٸرٸنشٸ حاتشى بولىپ كەلگەن گەيدار اليەۆ ورتالىق كوميتەتتٸڭ جابىق مەجٸلٸسٸندە جاعا ۇستايتىن مەلٸمەتتەردٸ جايىپ سالعان. جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت تٷرلەرٸ مىناداي باعالارعا ساتىلعان.
مەسەلەن, اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى – 200 مىڭ, ەكٸنشٸ حاتشى – 100 مىڭ, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مينيسترٸ – 150 مىڭ, ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ مينيسترٸ – 120 مىڭ, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى – 100-200 مىڭ, اۋداندىق ميليتسييا بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى – 50 مىڭ, اۋداندىق پروكۋرور – 30 مىڭ رۋبل, ت.ب. ول كەزدە سسسر-داعى ورتاشا ەڭبەك جالاقى 100 رۋبل ەدٸ.
الايدا, استانالىق شەنەۋنٸكتەر ٷشٸن بۇل جاڭالىق ەمەس ەدٸ. تٸپتٸ, 40-جىلداردىڭ سوڭىندا مەسكەۋ سۋ ساۋداسى مەكەمەسٸنٸڭ ٸسٸ قارالعاندا مىناداي مەلٸمەتتەر مەلٸم بولعان.
ساۋدا پاۆيلونىندا قۇيىلمالى سىرا ساتۋشىنىڭ ورنى 15 مىڭ رۋبلگە باعالانعان. ساۋدا پاۆيلونى مەڭگەرۋشٸسٸنٸڭ ورنى بۇدان ەكٸ ەسە تۇرعان. قىزمەتكە تۇرعاندار بۇل اقشانى ەكٸ ەسە ٶندٸرٸپ, «كرىشاسى» ميليتسييامەن بٶلٸسٸپ وتىرعان. ساۋدا پاۆيلونىنىڭ ديرەكتورى فەدۋنوۆ جوعارى كەڭەس پرەزيديۋمىنداعى قامقورشىلارىنىڭ ارقاسىندا تٷرمەگە توعىتىلماي, كەشٸرٸمگە ٸلٸككەن.
1980 جىلداردىڭ باسىندا بەلگٸلٸ بولعانىنداي, مۇنداي ساۋدالاسۋ تەك قىزمەت تٶڭٸرەگٸندە عانا بولماعانى انىقتالدى. 1982 جىلى حورەزم وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قۇدايبەرگەنوۆ كسرو-نىڭ باس پروكۋرورىنا جازعان ارىزىندا ٶزبەكستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ش.راشيدوۆقا سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتاعىن الۋ ٷشٸن 1,5 ملن رۋبل پارا بەرگەنٸن جازعان. ال ەندٸ 1940 جىلى تۋعان ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى قاحرامونوۆقا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, حالكين-گولدٸ قورعاعانى ٷشٸن دەگەن مەدالدٸڭ نە ٷشٸن بەرٸلگەنٸ جۇمباق كٷيٸندە قالدى.
«ميلليونەرلەر وتانى»
1978 جىلى «وكەان» ٸسٸ قارالىپ, كراسنودار ٶلكەسٸنٸڭ كٶپتەگەن پارتييا باسشىلارى قاماۋعا الىندى. بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ۆ.رىتوۆ اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ, مينيستر ا.يشكوۆ قازىناعا 260 مىڭ رۋبل قايتاراتىن بولىپ برەجنەۆتٸڭ ارقاسىندا امان قالدى.
گرۋزييادا پروكۋراتۋرا ورتالىق كوميتەتتٸڭ حاتشىسىن قاماۋعا الدى. جالپى, كسرو-دا بۇل ەل «ميلليونەرلەر وتانى» دەپ اتالاتىن. بۇلاردا جەمقورلىق بارلىق جاعىنان گٷلدەنٸپ تۇردى.
1970 جىلداردىڭ باسىندا كسرو ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ن.ششەلوكوۆ رەسپۋبليكانىڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ە.شەۆاردنادزەگە بۇل ەلدە گاي قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جارتىسى جەمقورلىق بىلىققا باتقانىن ايتىپ, قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسايدى.
شەۆاردنادزە تبيليسيگە كەلە سالىسىمەن «موسكۆيچٸنە» وتىرىپ, قاراپايىم كيٸنٸپ الىپ قالانى ٶزٸ ارالايدى. سودان بۇل تاڭقالادى. قىزمەتكەرلەردٸڭ جارتىسى ەمەس, 100 پايىز پارا الاتىنىنا كٶزٸ جەتەدٸ.
ول كٶپ ۇزاماي رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى دا, تازالاۋعا كٸرٸسەدٸ.
بەس جىل ٸشٸندە 30 مىڭ ادامدى تٷرمەگە جاۋىپ, 40 مىڭ شەنەۋنٸكتٸ قىزمەتتەن الادى. ارتىنشا شەۆاردنادزەگە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساعان شەلوكوۆتىڭ باسىنا دا قارا بۇلت ٷيٸرٸلەدٸ. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸن 15 جىل باسقارعان شەلوكوۆ فرگ مەسكەۋ وليمپياداسىنا تارتۋ ەتكەن «مەرسەدەسٸن» جىمقىرىپ, بالالار كەرەۋەتٸنە دەيٸن پايدالانىپ كەتكەن. ەيگٸلٸ ورىس شەبەرلەرٸنٸڭ كارتيناسىن قابىرعادا ورىن قالماعان سوڭ, تٶسەگٸنٸڭ استىنا جاسىرعان. اقىر سوڭىندا ٸس سوتقا جەتپەي, ٶزٸن-ٶزٸ اتىپ ٶلتٸرەدٸ.
ٶزبەكستانداعى «ماقتا ٸسٸ» دە ەلٸ ۇمىتىلا قويماعان بولار. بۇل ٸستٸ تەرگەۋ تابانى كٷرەكتەي 20 جىلعا سوزىلدى. پاراقورلىق پەن ۇرلىق فاكتٸلەرٸ جٶنٸندە 800 ٸس قارالىپ, 4 مىڭ ادام جاۋاپقا تارتىلدى. 1991 جىلى بيلٸك باسىنا ي.كاريموۆ كەلگەننەن كەيٸن ولاردىڭ بەرٸنە كەشٸرٸم جاسالدى.
ق. يمان.
تاعى وقىڭىز:
https://dalanews.kz/44148
