ساۋدا قاشاندا ەكٸ جاقتىڭ اراسىندا جٷرەدٸ. سۇرانىسسىز ٶنٸمنٸڭ ساۋداسى دا بولماسى انىق. ەندەشە, بٸزدەگٸ ساتىلىپ جاتقان قۇندىلىقتار مەن ساۋداعا تٷسكەن سان سالانىڭ بازارىنىڭ جٷرۋٸنە, ەرينە, ٶزٸمٸزدٸڭ ىقپالىمىز بار بولعانى. وندا ساۋدانى جاساپ الىپ, ەرتەسٸ ساۋداگەردٸڭ اشكٶزدٸگٸن ايتىپ ايعايلاپ شىعىۋمىزدىڭ نە مەنٸ بولماق? نەگٸزٸنەن رۋحانييات ەلەمٸنٸڭ ساۋدالارى كٶبٸندە جاسىرىن جٷرەدٸ. ەگەر, ونىڭ بٸرٸ اشىلىپ قالار بولسا جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي شۋىلداپ شىعامىز. مٸنە, سونداي ساۋدانىڭ بٸرٸ جاقىندا اشىلىپ, ساۋداگەر لايىقتى جازاسىن الدى.
بٸر ايدىڭ الدىندا اپتا بويى قىزۋ تاقىرىپ بولعان, ەمتيحان باعاسى ٷشٸن ساۋدالاسقان كوللەدجدٸڭ مۇعالٸمٸ مەن ديرەكتورىن جۇمىستان شىعارىپتى. دۇرىس-اق دەيمٸز, بٸراق بۇدان بٸز جەمەڭقورلىقتان قۇتىلىپ كەتبەسٸمٸز تاعى بەلگٸلٸ. بٸزدەگٸ وقۋ سالاسىنداعى جەمقورلىق سول بٸر مٷعالٸم مەن سول كوللەدجدە عانا ەمەس ەكەنٸن بەرٸڭٸز بٸلەسٸز. قازٸرگٸ تاڭداعى جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى باعا باعامىنان كٶپشٸلٸكتەرٸڭٸز حاباردار شىعارسىزدار. سوعان قاراپ بٸز تالقىلاعانداي كوللەدجدٸڭ مۇعالٸمٸنٸڭ ستۋدەنتتەرمەن بولعان ساۋداسى اسا بٸر تاڭقالاتىنداي جاڭالىق ەمەس.
رۋحانييات ەلەمٸنٸڭ ساۋداسى مەن ساۋداگەرلەرٸ تۋرالى رەسمي دەرەكتەردٸڭ بولۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸ از. دەسە دە, بۇل ورتادا بەيرەسمي دەرەكتەر رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا سەنٸمدٸرەك. سوندىقتان كٷندەلٸكتٸ كٶرٸنٸس تاۋىپ جاتقان بەيرەسمي دەرەكتەردٸ پايدالانا بەرگەندٸ جٶن كٶردٸم. ٶتكەندە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بٸر قولدانۋشى ادام ٶمٸرگە كەلگەن كٷننەن باستاپ ٶمٸردەن ٶتكەنشە ساۋدالاسىپ, زاڭ بۇزىپ ٶتەدٸ دەگەن ەدٸ. راسىندا دا, بٸز قاشاندا جەڭٸل جول ٸزدەۋگە ەۋەسبٸز. قانداي دا بٸر نەرسەنٸ تەزٸرەك بٸتكەنٸن قالايمىز دا, ساۋدانى الدىمەن ٶزٸمٸز باستايمىز. بالا ٶمٸرگە كەلەيٸن دەپ جاتقاندا انا مەن بالاعا جاقسى قاراسىن دەپ دەرٸگەرمەن ساۋدالاسقاندى جاقسى كٶرسەك, اجالىمىز جاقىنداعاندا اجالمەن ساۋدالاسا الماساق تا, دەرٸگەرمەن ساۋدالاسىپ قالعىمىز كەلەدٸ. كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە زاڭ بۇزىپ جاتساق تا, ساۋدالاسىپ, ٶزگەلەردٸ دە زاڭ بۇزۋعا جەتەلەيمٸز. اقىرىندا, ەڭ جەك كٶرٸنٸشتٸ ادامدار زاڭدى الىمەن بۇزۋشى ەمەس, زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قاداعالايمىن دەپ زاڭ بۇزعاندار بولىپ شىعا كەلەدٸ.
ال ماگيستراتۋراعا تٷسۋ 3 تە 5 مىڭ دوللار بولسا, دوكتورانتۋراعا تٷسۋ 5-10 مىڭ دوللار اراسىندا ساۋدالاناتىنى تۋرالى دا ايتىپ جٷر. وسىنىڭ بەرٸن مينيسترلٸك كٶرمەي, بٸلمەي جٷر دەپ ايتۋعا كەلمەس. كٶرسە دە, بٸلسە دە ونىمەن كٷرەسۋگە قۇلىقسىز بولار.
بٸلٸم سالاسىنا كەلسەك ساۋدامىز بالاباقشانىڭ كەزەگٸنەن باستالىپ, قولىمىزعا بارلىق ديپلومدارىمىزدى الىپ, جۇمىسقا شىعىۋمىزعا دەيٸن جالعاسادى. مەكتەپتە بالامىزدى دۇرىس وقۋعا جەتەلەي الماساق تا, جوعارعى وقۋعا تٷسٸرۋدٸڭ جولىن ٸزدەپ ساۋدالاسامىز. وقۋعا تٷسكەن كٷننەن باستاپ, ەمتيحاندار مەن ارالىق باقىلاۋلاردى ساۋداعا سالامىز. قازٸرگٸ ەمتيحان باعالارى ٶتكەندەگٸ تاراعان ۆيدەوداعىداي ەڭ تٶمەنٸ 2 مىڭ تەڭگە بولسا, ۋينۆەرسيتەتتەردٸڭ اتاعى مەن دەرەجەسٸنە قاراي ٶسە بەرەدٸ. مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن جەكە مەنشٸك ۋنيۆەرسيتتەردە 3 تە 5مىڭ اراسىندا بولسا, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە كەي ساباقتار 10-15 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن بارادى دەيدٸ. تٸپتٸ, بٸزدٸڭ ەلدە اتاعى الاتاۋداي بولىپ جٷرگەن, اتتارى قازاق دەپ باستالىپ ارتىنا ەلدە بٸر شەتەلدٸ قوسىپ قويىپ جٷرگەن ۋنيۆەرسيتتەردە بۇل جاعداي تٸپتٸ دە جاعا ۇستاتادى ەكەن. بٸر ماۋسىمداعى بٸر ساباقتى جابۋ 500 دوللارعا دەيٸن باعالانادى ەكەن. ال ماگيستراتۋراعا تٷسۋ 3 تە 5 مىڭ دوللار بولسا, دوكتورانتۋراعا تٷسۋ 5-10 مىڭ دوللار اراسىندا ساۋدالاناتىنى تۋرالى دا ايتىپ جٷر. وسىنىڭ بەرٸن مينيسترلٸك كٶرمەي, بٸلمەي جٷر دەپ ايتۋعا كەلمەس. كٶرسە دە, بٸلسە دە ونىمەن كٷرەسۋگە قۇلىقسىز بولار.
ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل ستۋدەنتتەردٸڭ دە ٶز كٸنەسٸ. ستۋدەنت كەزٸمدٸ قوسقاندا ۋنيۆەرسيتەتتە جٷرگەنٸمە 9 جىلداي بولدى. سونداعى كٶرگەندەرٸمە نەگٸزدەلە ايتار بولسام, ەمتيحان باعاسى بولسىن, ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا تٷسۋ بولسىن, ٶزدٸگٸنەن ساۋدالانبايدى. تالاپكەرلەر مەن ستۋدەنتتەردٸڭ ٶزدەرٸنە سەنٸمٸزسٸزدٸگٸنەن تۋىندايدى. قاي ۋنيۆەرسيتەت بولسىن جاقسى وقىعان ستۋدەنتپەن ساۋدالاسا المايدى. ٶز بٸلٸمٸ جەتكەن ادامعا ماگيستراتۋا مەن دوكتورانتۋراعا تٷسۋدە ونشالىقتى قيىن ەمەس. ال بٷگٸنگٸ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ەر ساباعىنا اقشا تٶلەپ وقىعان, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرانى ساتىپ الىپ وقىعاندار ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٶزدەرٸ شىعىنداعان اقشاسىنىڭ ورىنىن تولتىرۋ ٷشٸن ٶزدەرٸ دە پاراقور بولىپ شىعادى دەۋگە نەگٸز بار.
ەرينە, بۇنداي پاراقورلىقتىڭ كەڭٸنەن ەتەك الۋى بيلٸكتٸڭ, قازٸرگٸ شٸرٸگەن جٷيەنٸڭ ەسەرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. «بالىق باسىنان شٸريدٸ», «ەت ساسىسا تۇز سەبەدٸ, تۇز ساسىسا نە سەبەدٸ?» دەگەنگە سايىپ تۇر. بٸراق جٸپتٸڭ ەكٸ ۇشى بولاتىنىن ۇمىپاعانىمىز جٶن. سوندىقتان, ەركٸم جٸپتٸڭ ٶزٸ ۇستاعان ۇشىنا يە بولعانى ابزال. ەر ازامات «ساۋداگەرلەردٸڭ» تۇتىنۋشىسى بولماۋعا تىرىسۋ كەرەك. ساداگەرلەردە تۇتىنۋشىسى بولماسا ساۋدالارىن توقتاتارى انىق. تويىمسىز ساۋداگەرلەردٸڭ قۇلقىنىنىڭ قۇلى بولماۋ ٷشٸن, ەر ازامات ٶز ٸسٸنە جاۋاپتى بولا العانى جٶن. ٶز ٸسٸنە جاۋاپ بەرە العان ازامات قاشاندا بەسەكەگە ساي بولا الادى. بٸز قازاق قوعامىن سوعان دايىنداۋىمىز كەرەك. ونى جاساۋ ەر ازاماتتىڭ قولىندا.
تۇردىبەك قۇرمەتحان
