كٸتاپ ماعان تاقتان دا ارتىق
ۋ. شەكسپير
تاريحتا كٶپتەگەن بۇرمالاۋشىلىق كەزدەسەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس, سولاردى ەشكەرەلەۋمەن, ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋمەن ۇلى عۇلامالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ اينالىسقان. سولاردىڭ بٸرٸ - م.شوقاي اتى اڭىزعا اينالعان ەگيپەتتەگٸ اتاقتى الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ ٶرتەلۋٸ جايلى قاۋەسەتتٸ زەرتتەۋگە دەن قويدى. بۇل مەسەلەنٸڭ اق-قاراسىن انىقتاۋ بٸزگە, قازاقتارعا, ٶتە قاجەت. سەبەبٸ, وتىرار كٸتاپحاناسىنىڭ كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدەگٸ ەكٸنشٸ كٸتاپحانا بولىپ سانالاتىنى بارشاعا ايان. سونىمەن قاتار, اتاقتى الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ ٶرتەلۋٸن بٷكٸل حريستيان ەلەمٸ مۇسىلماندارعا جابا سالعاندىعى دا داۋ تۋدىرادى.
[caption id="attachment_10215" align="alignleft" width="98"]
ەرەنعايىپ وماروۆ,
قاينار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, اكادەميك
[caption id="attachment_10211" align="alignright" width="418"]
الەكساندرييا كٸتاپحاناسىن كٸم ٶرتەگەن?
الدىمەن ەكٸنشٸ مەسەلەنٸ قاراستىرايىق. م. شوقاي بۇل جايلى: «بۇعان تٷركييالىق باۋىرلارىمىزدىڭ جاۋاپ بەرۋ, بەرمەۋٸ, جاۋاپ بەرسە, قالاي بەرەرٸ بٸزگە بەيماعلۇم» دەپ رەنٸش بٸلدٸرەدٸ دە, ودان ەرٸ بىلاي دەيدٸ: «الەكساندرييا كٸتاپحاناسىن حاليفا ەمٸردٸڭ ٶرتەگەندٸگٸ تۋرالى حيكايا بٷكٸلدەي جالعان. «تاڭ» گازەتٸنٸڭ 1923 جىلعى 30 ناۋرىزداعى سانىندا جارييالانعان فرانتسييا عىلىم اكادەميياسىنىڭ راپورتىندا (Academie des inscriptions et belles- Lettres) ايتىلعاندارعا قاراعاندا, بۇل وقيعا العاشقى دەۋٸر تاريحشىلارىنا بەيماعلۇم. ول تەك 12 عاسىردىڭ ورتاسىندا عانا پايدا بولعان». ياعني, ودان بۇرىنعى قۇجاتتاردا كەزدەسپەيتٸن سەبەبٸ دە سوندىقتان بولار.
ەندەشە, الەكساندرييا كٸتاپحاناسىن كٸم, قاشان ٶرتەگەن دەگەن سۇراق تۋادى. ورىس تٸلٸندەگٸ بروكحاۋز-ەفرون سٶزدٸگٸندە (1891) بىلاي دەلٸنگەن: «…الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ بٷكٸل ريم, گرەك, ٷندٸ جەنە مىسىر ەدەبيەتٸن ساقتاعان ەڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىن 48-47 جىلداردا يۋليي تسەزار مەن مىسىرلىقتار اراسىنداعى سۇراپىل سوعىس كەزٸندە ٶرتەنٸپ كەتكەن… كٸتاپحانانىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸ, ياعني پتولومەي زامانىندا جيناقتالعان شاعىن كٸتاپحانا فەودوسييا دەۋٸرٸنە دەيٸن ساقتالعان. ونى باسقارىپ تۇرعان سەرافيم ەرتەدەگٸ مىسىرلىق المانداردىڭ بٸرٸنٸڭ عيبادات ەتۋٸنە كەكتەنٸپ, پارتريارح تەوفيلدٸڭ ٷگٸتتەۋٸمەن سەرپيون ماحاللاسىنا شابۋىل جاساعان جاۋىز حريستياندار جاعىنان ٶرتەلگەن بولاتىن (391 ج.). سونىمەن اتاقتى عىلىم قازىناسى ەمٸر ەسكەرلەرٸنٸڭ 642 جىلعى جورىعىنان ەمەس, حريستيانداردىڭ شابۋىلىنان ويراندالعان».
قازٸرگٸ زامانداعى عىلىمدا دا, نە اراب باسقىنشىلىعى كەزٸندەگٸ ويران مەن تالان-تاراج تۋرالى كٶپ جازعان يوانن نيكيۋسكيي دە, نە ٶزگە بٸر يسلامعا قارسى حريستيان تاريحشىسى دا كٸتاپحانانىڭ ٶرتەنگەنٸ تۋرالى دەرەك كەلتٸرمەيدٸ. سوندىقتان, كٸتاپحانانىڭ جويىلعاندىعىن بەلگٸلٸ بٸر وقيعامەن بايلانىستىرۋ مٷمكٸن ەمەس جەنە بۇعان پۇتقا تابىنۋشىلار, حريستياندار نەمەسە مۇسىلماندار كٸنەلٸ دەپ كەسٸپ ايتۋ قيىن. بۇل تۋرالى ناقتى پٸكٸر جوق. مەسەلەن, پلۋتارح تسەزاردى, ەدۋارد گيببون حريستيانداردى, گريگوريي بار-ەبرەي مۇسىلمانداردى كٸنەلايدى, ال بريتان ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ اۆتورلارى بار كٸنەنٸ ريم يمپەراتورى اۆرەليانعا ارتادى.
سونىمەن, م.شوقاي بٷكٸل مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ اتىنان ٷلكەن تاريحي بۇرمالاۋشىلىقتى عىلىمي تۇرعىدان تٷزەتتٸ.
ەندٸ قازاققا قاتىستى دەگەن جەرٸنە توقتالايىق! م. شوقاي تاعى ٶز سٶزٸن جالعاستىرا كەلە, بىلاي دەيدٸ: «كٶرٸپ وتىرسىزدار, الەكساندرييا كٸتاپحاناسى الەكساندرييا قالاسىن ارابتاردىڭ جاۋلاپ الۋىنان 250 جىل بۇرىن, «پاتريارح تەوفيل باستاعان حريستياندار قولىمەن ٶرتەلگەنٸ تۋرالى اڭىز 12 عاسىردىڭ ورتالارىندا تۋىلدى» دەگەنٸن ەسكە الىڭىز. XI-XII عاسىرلاردا باتىستاعى حريستيانداردىڭ شىعىستاعى يسلامعا قارسى كرەست جورىقتارى بولعانىن ورتا مەكتەپتٸك بٸلٸمٸ بار كەز كەلگەن ادامنىڭ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. XII عاسىردىڭ ورتاسى ەكٸنشٸ كرەست جورىعىنىڭ سوڭى مەن ٷشٸنشٸ كرەست جورىعىنىڭ ارالىعىنا تۋرا كەلەدٸ. ەكٸنشٸ كرەست جورىعىندا حريستياندىق ەۋروپا سەتسٸزدٸككە ۇشىرادى. شابۋىل جاساۋشىلار داماسكٸنٸ قورشاپ العانىمەن, جەڭٸلٸسكە تاپ بولىپ, كەرٸ شەگٸنۋگە مەجبٷر بولعان ەدٸ. مٸنە, سول كەزدە حريستيانداردىڭ مۇسىلماندارعا قارسى ٶشپەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىمەن «الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ ەمٸر تاراپىنان ٶرتەلۋٸ» تۋرالى جالعان اڭىزدى ويدان شىعارىپ تاراتۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋعان بولسا كەرەك». جوق, بۇل جالاعا سەنۋگە بولمايدى, كٸتاپحانانى مۇسىلماندار ٶرتەدٸ دەپ جالا جابۋدىڭ سەبەبٸ, بۇنداي ناشار پيعىل يسلام دٸنٸن مۇقاتۋ, مۇسىلمانداردى ٶركەنيەتٸ جوق حالىقتار دەپ كٶرسەتۋ تەرٸزدٸ شولاق ويلى ادامدار پٸكٸرٸنەن تۋىنداعان بولۋى مٷمكٸن.
وتىرار كٸتاپحاناسىندا قانشا كٸتاپ بولدى?
[caption id="attachment_10212" align="alignleft" width="281"]
لوگيكا دەگەن عىلىم بار, سوعان جٷگٸنسەك, وسى تۇستا ٶركەنيەتكە قاتىستى ٷلكەن عىلىمي جاڭالىقتىڭ كٶزٸ اشىلايىن دەپ تۇر. سونىمەن, اتاقتى الەكساندرييا كٸتاپحاناسى 391 جىلى ٶرتەلگەن بولسا, ال وتىراردى شىڭعىسحان 1220 جىلى قيراتقانى بەلگٸلٸ. وتىرار كٸتاپحاناسى ٶرتەنبەسە دە, تاعدىرى جاناشىرلىق كەيٸپتە. حالىقتىڭ كٸتاپحانانى جاقسى كٶرگەندٸگٸنە تاڭدانباسقا بولمايدى. باستارىنا قاتەر تٶنٸپ تۇرعانىنا قاراماستان, كٸتاپتاردى جەر استىندا ورنالاسقان قۇپييا ٷڭگٸر-قالاشىققا (كاتاكومبا) تىققاندارى- تاريحتىڭ الدىندا جاساعان ٷلكەن ەرلٸك, ۇرپاقتىڭ كەلەشەگٸنە دەگەن ريياسىز قامقورلىق. فيردوۋسيدٸڭ «شاحناما» كٸتابىندا باتىردىڭ جەر استىنداعى ٷڭگٸرلەرمەن قورشالعان قالادان شىعىپ كەتكەنٸ جازىلدى. تٸپتٸ گەرودوتتا, پارسىلاردىڭ پاتشاسى كير ورتا ازييا قالالارىن باسىپ العاندا, حالىق سونداي ٷڭگٸرلەر ارقىلى قۇتىلىپ كەتەتٸن, بايلىقتارىن تىعىپ قوياتىن دەپ جازعان. كەيٸن پارسىلاردىڭ بٸر پاتشاسى قىزىلوردا جاقتاعى ەسكٸ قالالاردىڭ بٸرٸن قازىپ, ٷلكەن قازىنا تاپقان. سول قازىنانى 12 جىل قاتارىنان قازىپ يرانعا تاسىعان ەكەن, مٸنە, قانداي مول بايلىق!
ال, دەلەل رەتٸندە, وسىدان شاماسى 30 جىل بۇرىن, نە ودان ەرتەرەكتە, قوي باعىپ جٷرگەن بٸر شوپاننىڭ يتٸ ٷڭگٸردەن سىرتى تەرٸمەن قاپتالعان اراب تٸلٸندە جازىلعان كٶنە كٸتاپ تاۋىپ العان. ۇمىتپاسام, شوپاننىڭ اتى نۇرماعانبەت, كٸتاپتى وتىرار قالاشىعىنىڭ قاسىنان تاپقان, ياعني, سول كٸتاپحانانىڭ كٸتابى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. افريكاداعى مالي مەملەكەتٸندە تۋارەگ دەگەن كٶشپەندٸ حالىق بار, سولاردىڭ استاناسى بولعان تۋمبۋكتۋ قالاسىندا دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ بٸرٸنشٸ ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان بولاتىن. سول تۋارەگ حالقى وسى كٷندەرٸ دە كٸتاپتارىن ەر جانۇيا, ەر جەردە, دالاداعى قۇمدا ساندىققا سالىپ, جەرگە كٶمٸپ ساقتايدى ەكەن. وسىنىڭ بەرٸن مىسال ەتٸپ جاتقان سەبەبٸم, وتىرار كٸتاپتارى دا ساقتاۋلى, جەر استىندا كٶمٸلٸپ جاتىر. سوندىقتان, وتىرار كٸتاپحاناسىن ٸزدەۋ جۇمىستارىن كٷشەيتە تٷسۋ كەرەك, وعان سونشالىقتى كٶپ اقشا كەتپەيدٸ دەپ ويلايمىن.
سونىمەن, وتىرار كٸتاپحاناسى 1220 جىلى كٶمٸلسە, ال الەكساندرييا كٸتاپحاناسى 391 جىلى ٶرتەلگەن بولسا, وسى ەكٸ ارالىقتا (830 جىل) ٷلكەن كٸتاپحانا وتىراردا عانا بولعان!
دەگەنمەن اسىقپايىق, وتىرار مەن ونىڭ كٸتاپحاناسى قاي كەزدەن باستاپ ٶمٸر سٷرگەن ەكەن? وتىرار شامامەن V عاسىردا بەلگٸلٸ بولا باستاعان. ەكٸنشٸ جاعىنان تارازعا 2000, سايرامعا 3000 جىل دەپ ەسەپتەسەك, وتىراردىڭ دا جاسى سول شامالاس بولار, ياعني, كەمٸ ەكٸ مىڭ جىل. سەبەبٸ وتىرار ەڭ قولايلى جەردە, ارىستىڭ سىردارييا ٶزەنٸنە قۇيار جەرٸندە ورنالاسقان. ول كٸتاپحانا ساقتالسا, ونداعى كٸتاپتار – ۆاۆيلوننىڭ قىشتان كٷيدٸرٸلگەن تاس كٸتاپتارىنان باستاپ, تٷرٸك, پارسى جەنە قىتاي تٸلٸندەگٸ كٸتاپتار بولۋى مٷمكٸن. ارابتار مۇسىلماندىقپەن قاتار, اراب تٸلٸندەگٸ كٸتاپتاردى الا كەلگەن. قىتاي تٸلٸندەگٸ كٸتاپتاردى عۇندار وقي العان جەنە عۇنداردىڭ ٶزدەرٸ دە ەجەلگٸ تٷرٸك, عۇنداردىڭ تٸلٸندە كٸتاپ جازىپ, گەوگرافييالىق كارتا سىزعان. سوڭعى عىلىمي جاڭالىقتارعا سٷيەنسەك, قاڭلىلاردىڭ ٶز جازۋى بولعان جەنە العاشقىدا ولاردا قىشقا جازىپ كٷيدٸرٸپ ساقتاعان. بۇلارعا ساقتاردى قوسىڭىز, ولار تٷرٸكشە جەنە پارسىشا بٸلگەن.
ورىستىڭ كنيگا دەگەن سٶزٸ كٸتاپ سٶزٸنەن شىققانىن بٸلەمٸز. قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تيپوگرافيياسى شىعارعان حٸح عاسىرداعى 400 كٸتاپتىڭ تەڭ جارتىسى تازا قازاق تٸلٸندە باسىلعان ەكەن.
[caption id="attachment_10213" align="alignright" width="396"]
ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا قايدا?
سونىمەن, «كٶشپەندٸلەر كٸتاپ جازدى ما?» - دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. جاۋاپ – ييا, ولار كٸتاپ جازدى. مۇنداي كەسٸمدٸ جاۋاپ فرانتسۋز عالىمدارى دەلەز بەن گۆاتاري قۇرعان «نومادولوگييا تەوريياسىنان» (كٶشپەندٸلەر تەوريياسىنان) كەلٸپ شىعادى. ولار بىلاي دەيدٸ: «بٸز تاريحتى وتىرىقشى تۇرمىس سالتىن ۇستانعان ادامنىڭ كٶزقاراسى تۇرعىسىنان جازامىز... تاريح ەشۋاقىتتا سىرتقى دٷنيەنٸ تٷسٸنبەگەن». مٷمكٸن, نومادولوگتار دۇرىس ايتاتىن بولار, تاريحتى, تٸپتٸ, جالپى كٸتاپتى قازاق دالاسىندا قالانى مەكەندەگەن وتىرىقشى قازاقتار جازۋلارى مٷمكٸن عوي.تاريحشى ۋ.شەلەكەنوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ وتىرىقشى بولعان جەنە قالالاردا تۇرعان. سونىمەن ەرتەدەگٸ قازاقتار كٸتاپ جازعان, كٶپ جازعانى سونشالىق, جازۋعا ارنالعان جاڭا ماتەريالدى ويلاپ تابۋعا تۋرا كەلگەن. بۇرىن نەگٸزٸنەن تەرٸگە جازاتىن, ونداي كٸتاپتار اۋىرلاۋ كەلەدٸ. بۇعان بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ باسىندا قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸندە, تارازدا قاعازدىڭ ويلاپ تابىلعانى دەلەل بولا الادى. شاماسى, قاعازدى ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ كٸتاپحانا ورنالاسقان وتىرار قالاسىنا جاقىنداۋ جەردە دايىنداعان بولار. سونداي-اق, Vٸ عاسىردا ارال تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ ەل بيلەگەن ساقتاردىڭ پاتشايىمى اققاعاز تۋرالى دا مەلٸمەت بار. اققاعاز – قازاق تٸلٸندە دە «اق قاعاز» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. ولاي بولسا, قاعازدى قازاقتار قولدانعاندىقتان, ولارعا تانىس بولىپ تۇر عوي! اق قاعازبەن قاتار جاسىل, كٶك, سارى ياعني تٷرلٸ تٷستٸ قاعازدا دايىندالعان بولار. بالاعا ەسٸمدٸ اتا-اناسى نەمەسە رۋدىڭ ٷلكەندەرٸ قوياتىنىن ەسكەرسەك, قازاقتار ٸٸٸ-V عاسىرلاردا-اق قاعازدى بٸلگەن بولىپ شىعادى. ساقتار پاتشايىمى اققاعاز تۋرالى قىتاي دەرەككٶزدەرٸمەن تانىسقان تانىمال فرانتسۋز عالىمى ە. شاۆان جازعان. ەرينە, كٸتاپتار نەگٸزٸنەن جٸبەك جولىنىڭ كٶمەگٸمەن جينالعان.
ال ەندٸ تىم باتىل شەشٸم ايتار بولساق, الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ٶرتەلۋٸ ب.د.د. 47 جىلعا تيەسٸلٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك, ٶرتتەن امان قالعان كٸتاپتارى بار بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, وتىرار كٸتاپحاناسىنىڭ قورىنان از بولۋى مٷمكٸن. ولاي بولسا, وتىرار كٸتاپحاناسى 1000-1200 جىل شاماسىنداي ۋاقىت دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا بولعان! مىڭ جىل دەگەن از ۋاقىت ەمەس
وتىرارعا دەيٸن دە, ودان كەيٸن دە قازاق جەرٸندە كٸتاپحانالار بولعاندىعى بەلگٸلٸ. ورىس پاتشاسى پەتر بٸرٸنشٸ ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسييا 3 عاسىر بۇرىن سەمەي قالاسىنىڭ ماڭىنان ساقتاردىڭ جازعان كٸتاپتارىنىڭ 3000 داناسىن تاپقاندىعى سٶزٸمٸزگە دەلەل. ول كٸتاپتار كٶك قاعازعا اق ەرٸپتەرمەن جازىلعان ەكەن. كٸتاپتار تٷپتەلگەن, سوندىقتان سالماعى اۋىر بولعاندىقتان, ٷشەۋٸن عانا الىپ كەتكەن ەكەن, ولاردىڭ كٶشٸرمەسٸ پاريجگە جٸبەرٸلٸپتٸ. قالعان 2997 كٸتاپتىڭ تاعدىرى بەلگٸسٸز دەلٸنگەن (ينتەرنەتتەگٸ «ۆيكيپەدييا ەنتسيكلوپەديياسىنان»). بٸر جەردەن 3000 كٸتاپ تابىلسا, ول جەردە كٸتاپحانا بولدى دەگەن سٶز!
اتاقتى الەكساندرييا كٸتاپحاناسىن ەگيپەتتەگٸ الەكساندرييا قالاسىندا ماكەدونسكييدٸڭ بۇيرىعىمەن اتاقتى پتولەمەي II ب.ز.د. III عاسىردا سالدى. ول دا سەبەپسٸز ەمەس, زۇلقارنايىن ورتالىق ازييانى جاۋلاپ العانىندا كٸتاپحانالاردى كٶرٸپ, تامسانىپ قىزىققان بولار?! ولاي دەيتٸنٸم, العاشقى كٸتاپحانانى شۋمەرلەردٸ 600 جىل بيلەگەن بٸزدٸڭ دالادان شىققان كٶشپەندٸلەر – قاسسيتتەر (قاسساقتار) ويلاپ تاپقان.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتا كەلە, بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ باسىنان باستاپ وتىرار قالاسى دا, كٸتاپحاناسى دا كٶتەرٸلە باستاعان. جارايدى, 341 جىلعا دەيٸن كٸتاپحانا كٸشكەنتاي بولدى دەپ ەسەپتەيٸك, ەكٸنشٸ ورىندا بولعان شىعار. بٸراق ەلدەكٸمنٸڭ سول كٸتاپتاردى سالىستىرىپ سانادى دەگەننٸڭ ٶزٸ كٷمەندٸ. الەكساندرييا كٸتاپحاناسى 391 جىلى ٶرتەلگەن بولسا, وتىرار كٸتاپحاناسى سول جىلدان باستاپ بەرٸ قاراي, ياعني 830 جىلداي ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا بولىپ تۇرعان! ال ەندٸ تىم باتىل شەشٸم ايتار بولساق, الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ٶرتەلۋٸ ب.د.د. 47 جىلعا تيەسٸلٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك, ٶرتتەن امان قالعان كٸتاپتارى بار بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, وتىرار كٸتاپحاناسىنىڭ قورىنان از بولۋى مٷمكٸن. ولاي بولسا, وتىرار كٸتاپحاناسى 1000-1200 جىل شاماسىنداي ۋاقىت دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا بولعان! مىڭ جىل دەگەن از ۋاقىت ەمەس. ريم يمپەريياسىنان دا ٷلكەن. ولاي بولسا, نەگە عىلىم بۇل مەسەلەنٸ بٸلە تۇرا سٶز ەتپەگەن دەگەن وي تۋادى. مەنٸڭ ويىمشا, عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن بۇل بٸر كٸشكەنتاي مەسەلە سيياقتى, سونى زەرتتەپ ەۋرە بولعىلارى كەلمەيدٸ. مەنٸڭ ٶزٸم دە ەكٸنشٸ ورىننىڭ ٶزٸ دە وتىرار كٸتاپحاناسى ٷشٸن تٶمەن ەمەس قوي دەپ ويلادىم با, كٸم بٸلسٸن. بٸراق بٸر ماقالامدا ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا وتىراردا بولعان دەپ باتىلداۋ جازىپ جٸبەرسەم دە, ناقتى دەلەلدەر كەلتٸرە الماعان ەدٸم, ونداي ماقساتىم دا بولمادى.
[caption id="attachment_10214" align="alignleft" width="267"]
بٸرٸنشٸ ۇستاز كٸم?
جالپى, وسى ەكٸنشٸ دەگەننەن شىعادى, تاريحتى زەرتتەپ, جازاتىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەۋروپالىقتار, ال بٸزدٸڭ تاريحتى بولشەۆيكتەر قۇراستىردى. ەرينە, ولار بٸزگە بٸرٸنشٸ ورىندى قيمايدى. ەل-فارابيدٸ «ەكٸنشٸ ۇستاز» دەپ جٷرگەندەرٸ دە كەزدەيسوق ەمەس-اۋ وسى? ونىڭ بٸر ەڭبەگٸنٸڭ اتىندا «ەكٸنشٸ ۇستاز» دەگەن سٶز بار ەكەن-مىس, سوندىقتان ونى سولاي اتاپ كەتكەن دەگەن بولجام بار. ال وسى «ەكٸ» سٶزٸ قايدان شىققان? تٷرٸك تٸلٸندەگٸ جۇمىستارىندا فارابيدٸڭ سامانيد مەملەكەتٸندە بولىپ قايتقاندىعى ايتىلادى. ا.ابنان XV ع. مۋللا لۋتفيدٸڭ «كاشف ەز-زۋنۋن» كٸتابىنا سٷيەنٸپ, فارابي ٶز وتانى تٷركٸستاندا جٷرگەندە سامانيد مانسۋر يبن نۋحتىڭ ٶتٸنٸشٸمەن «ەت-تاعليم ەس-ساني» («ەكٸنشٸ تەلٸم») ەڭبەگٸن جازعانىن ايتادى. فارابيدٸڭ اريستوتەلدەن كەيٸنگٸ «مۋعالي ەس-سەني», ياعني (ەكٸنشٸ ۇستاز) اتانۋى دەل وسى جاعدايمەن بايلانىستىرىلادى. مەن بۇل جەردە «ەت-تاعليم ەس-ساني» – «ەكٸنشٸ تەربيە» دەگەن ماعىنادا ايتىلعان دەپ ويلايمىن. «ەت-تاعليم ەس-ساني» كٸتابى «سيۋان ەل-حيكما» يسفاھان كٸتاپحاناسىندا ساقتالعان, يبن سينا فيلوسوفييا مەسەلەلەرٸن وسى كٸتاپتان وقىعان. بٸرٸنشٸ ۇستاز دەپ جٷرگەندەرٸ – اريستوتەل, ول نەگٸزٸنەن الەكساندر ماكەدونسكييدٸ عانا وقىتتى عوي. ونداي كٷن كٶرٸس ٷشٸن بٸر كٸسٸنٸ وقىتقان عالىمدار جەتٸپ جاتىر. 1997-98 جىلدار اراسىندا الماتىدا ٶتكەن عىلىمي كونفەرەنتسييادا بٸر اراب عالىمى, اتى ەسٸمدە قالماپتى, ەل-فارابيدٸ بٸز بٸرٸنشٸ ۇستاز دەپ ەسەپتەيمٸز دەگەنٸ بار. ەل-فارابي دە, ياسساۋي دا وسى وتىرار كٸتاپحاناسىنان بٸلٸم العاندار. سول زامانداردان قازاق دالاسىنان شىققان 40-تان اسا عۇلامانىڭ اتى تاريحتا قالعان, قانشاسىنىڭ اتى بٸزگە جەتپەدٸ.
سونىمەن ەرتەدەگٸ قازاقتار كٸتاپ جازعان, كٶپ جازعانى سونشالىق, جازۋعا ارنالعان جاڭا ماتەريالدى ويلاپ تابۋعا تۋرا كەلگەن. بۇرىن نەگٸزٸنەن تەرٸگە جازاتىن, ونداي كٸتاپتار اۋىرلاۋ كەلەدٸ. بۇعان بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ باسىندا قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸندە, تارازدا قاعازدىڭ ويلاپ تابىلعانى دەلەل بولا الادى.
اۆەستانىڭ وتانى قاي جەر?
مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸك تۇرعىدان العاندا كٸتاپحانا بار جەردە جازۋ, سىزۋ, بٸلٸم مەن عىلىم بار دەگەن سٶز. كٸتاپحانا بار جەردە مەكتەپ, مەدرەسە, بٸزدٸڭ زامانمەن سالىستىرعاندا ۋنيۆەرسيتەت مٸندەتتٸ تٷردە ورنالاساتىن. كٸتاپ - عىلىمنىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى, قاينار كٶزٸ. كٸتاپ شىعاراتىن جەردە قاعاز ٶندٸرۋ ٶنەرٸ, كٸتاپ باسپاحانالارى دا داميدى. وعان قوسا قالالار سالىنىپ, حالىقتىڭ مەدەنيەتٸ دە ارتادى. كٸتاپحاناسى بار قالاعا عالىمدار دا شوعىرلانادى جەنە ونداي قالادان اتاقتى عۇلامالار مٸندەتتٸ تٷردە شىعادى. ناعىز ٶركەنيەت دەگەن - وسى جەنە بۇل - قازاق ٶركەنيەتٸ. وتىرار كٸتاپحاناسىنىڭ مەسەلەسٸن كٶتەرمەسەك, قازاق ٶركەنيەتٸ جابۋلى قازان كٷيٸندە قالا بەرە مە, كٸم بٸلسٸن!? كٸتاپ جازىپ, ولاردى كٸتاپحانالارعا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ جيناعان ٶركەنيەتتٸ حالىق ەكەنبٸز, بٸراق سونى اسا قاستەرلەمەيمٸز.
بٸردە جولىم تٷسٸپ الەكساندريياعا بارعاندا الدىمەن كٸتاپحاناسىنا بارسام, ٸشٸندە كٸتاپقا ارنالعان ەسكەرتكٸش تۇر ەكەن. سونداي ەسكەرتكٸش ٷرگەنٸش قالاسىندا اتاقتى اۆەستا كٸتابىنا قويىلعان. اۆەستانىڭ وتانى - قازاق دالاسى دەيدٸ بەلگٸلٸ تاريحشى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ۋاحيت شەلەكەنوۆ. ويلاپ قاراساق, كٶنە زاماننان باستاپ كٸتاپ جازىپ, وقىپ كەلە جاتقان حالىق ەكەنبٸز, سوندا ٶركەنيەتتٸڭ دٸڭگەگٸ قازاق دالاسىندا كٶتەرٸلمەسە, قاي جەردە بولماق?
سونىمەن, وتىرار كٸتاپحاناسى ٶز زامانىندا ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن كٸتاپحانا بولعان!, كٸتاپتى ٶركەنيەتتٸ ەل عانا جازادى. كٸتاپ پەن كٸتاپحانا- ٶركەنيەتتٸك كاتەگورييا.
ەندٸگٸ ماقسات- سول كٸتاپحانانى قازىپ, مول مۇرانى ٸزدەۋ جۇمىستارىن باستاۋ, جەر استىندا شامامەن بەس جٷز مىڭداي كٸتاپ جاتۋى مٷمكٸن. سونىڭ جارتىسىن تاپسادا قانداي ولجا, ەرقايسىسىن اۋكتسيوننان ساتىپ, قىرعىن اقشاعا كەنەلەمٸز. كٸتاپپەن قاتار التىن سيياقتى باعالى زاتتار دا كٶمٸلۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. ەرتە زاماندا پارسىلاردىڭ بٸر پاتشاسى قىزىلوردا جاقتاعى ەسكٸ قالالاردىڭ بٸرٸن قازىپ, ٷلكەن قازىنا تاپقان. سول قازىنانى 12 جىل قاتارىنان يرانعا تاسىعان ەكەن, مٸنە, قانداي مول بايلىق! ولاي بولسا, جەر استى قويناۋىندا كٶمٸلگەن جاۋھارلارىمىزدى ٶز يەسٸ - قازاق حالقىنىڭ قولىنا تابىستاۋ - ادامگەرشٸلٸك پەن ۇرپاق بورىشىن سەزٸنگەن ەر ەلٸن سٷيەتٸن ازاماتتىڭ مٸندەتٸ بولسا كەرەك.
