[caption id="attachment_10199" align="alignleft" width="125"]
يرينا يششەنكو,
پسيحولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى,
پسيحولوگ-پسيحوتەراپەۆت,
وتباسىلىق رەتتەۋشٸ
مەنٸڭ پسيحوتەراپەۆت رەتٸندە ايتارىم, وسىعان دەيٸن 6500 ادامنىڭ تاعدىرىنا ارالاستىم. سوندىقتان ٶز بٸلگەنٸممەن بٶلٸسكەندٸ جٶن سانايمىن.
كٶپشٸلٸگٸمٸز كەڭەس وداعىندا تۋىپ, ٶستٸك. بٸرٸنشٸ ماماندىعىم فەلدشەر-اكۋشەر. ول زاماندا ابورتتى ادامدار تەك جٷكتٸلٸكتٸڭ الدىن الۋ دەپ قاراپ كەلگەنٸن ٶز كٶزٸممەن تالاي كٶردٸم. ەگەر, شٸركەۋ ابورت كٷنە دەسە, مەن ولاردىڭ رۋحى تۋعان بالاعا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸ تۋرالى سٶز قوزعاماقپىن.
[caption id="attachment_10200" align="alignright" width="400"]
جٷيەلٸلٸك كٶزقاراسپەن قاراساق, وتباسى – جٷيە. ونداعى ەر ادام بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى. بٸر-بٸرٸنە ەسەر ەتەدٸ. تٸرٸ مە, ٶلٸ مە – ول ماڭىزدى ەمەس. ادامدار باياعىدا سٷيەگٸ قۋراپ قالعان ەجەسٸمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولا الادى. اتاسىنىڭ قارىزىن تٶلەۋٸ ىقتيمال. جۇرتتىڭ بەرٸ ۇمىتىپ كەتكەن شەشەسٸنٸڭ ٷلكەن ەپكەسٸنٸڭ تاعدىرىن قايتالاۋى مٷمكٸن. رەپرەسسيياعا ۇشىراعان تۋىستارىنىڭ كەسٸرٸنەن ادام دامىماي, جەتٸلمەي قالۋى دا مٷمكٸن. ۇمىتىلعان, جوقتالماعان ادامنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە ەسەر ەتەدٸ.
ٷزٸلمەيتٸن بايلانىس اتا-انا مەن بالا اراسىندا بولادى. ەر بالا ٶز وتباسىن جٷرەگٸندە ساقتاپ جٷرەدٸ. بۇل سەزٸم قايدان ەكەنٸن كٶبٸنە ٶزٸ دە تٷسٸنە بەرمەيدٸ. بالا كەيدە ٶزٸ دە بٸلمەيتٸن ادامداردىڭ تاعدىرىنا كٸرٸگٸپ جاتقانىن سەزبەيدٸ دە. وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزگٸ ەرەجەسٸ: بارلىق تۋىستار بٸر-بٸرٸنە تەن دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەگەر بٸرەۋٸن جويسا, وندا تاعدىر ەكٸنشٸسٸنە ەسەر ەتەدٸ. بەلكٸم, كەلەسٸ ۇرپاعىنا ٶتەدٸ. ول كٷيزەلٸس, اشۋشاڭدىق, ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلمەۋ, قورقىنىش, ەر تٷرلٸ يرراتسيونالدى قالىپتاردى كٶرسەتۋ, تٷرلٸ اۋرۋلار بولىپ سىرتقا شىعادى. جويىلعان جاننىڭ مەنٸ قالىپقا كەلمەسە, ونىڭ ورنى ٶزٸنە قايتارىلىپ, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن جٸپكە ول دا تٸزبەكتەلۋٸ كەرەك.
ٶكٸنٸشكە وراي, كٸمنٸڭ نە سەبەپتٸ بۇل تٸزبەكتەن سىرت قالاتىنىن ايتىپ بەرۋ قولىمنان كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ەر ادامنىڭ تاعدىرى ەر تٷرلٸ. جويىلعان ادامنىڭ قۇقى, ورنى ٶزٸنە قايتارىپ بەرمەيٸنشە, ول تٸرٸلەرٸمەن بايلانىستا بولىپ قالا بەرەدٸ. دەگەنمەن, كەيبٸر ناقتى زاڭدىلىقتار بار ەكەنٸن ايتا الامىن.
تۋماعان بالاسى بار ادامداردىڭ كلاسسيفيكاتسيياسىن جاساپ كٶرەيٸك. تۋماعان بالا دەپ ابورت جاسالعان, ٶلٸ تۋعان, توڭازىتقىشتا ساقتالاتىن ەمبريوندار, تۋىلا الماعان بالالار, سپيرال قولدانىپ (مۇنداي كەزدە ەيەلدەر ەر كەز جٷكتٸ بولىپ, ونى ٶزٸ دە بٸلمەستەن سپيرالدٸڭ كٶمەگٸمەن سىرتقا شىعارعان) بٸتپەگەن بالانى ايتادى.
سپيرال جٶنٸندە. بۇل مەنٸڭ پٸكٸرٸم ەمەس. رەتتەۋ تەجٸريبەسٸنٸڭ كونستاتاتسيياسى. كٶبٸنە كليەنتتەر ول تۋرالى مٷلدە بٸلمەگەن بولىپ شىعادى. اناسىمەن سٶيلەسكەن سوڭ انىقتالادى. ۇرىقتانۋ – سپەرماتوزويد پەن ۇرىقتىڭ بٸرٸگۋٸ, ول جاتىر تٷتٸگٸندە جٷرەدٸ. زيگوتادا جاسۋشا بٶلٸنٸسٸ جٷرەدٸ. سوسىن ول جاتىرعا تٷسەدٸ. ياعني, ەندومەتريياعا جابىسىپ قالۋعا تىرىسادى. بٸراق سپيرال بۇعان مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ٶزدٸگٸنەن ابورت جاسالادى. اي سايىن قايتالاناتىن ابورت. ەيەلدەر سپيرالدى جىلدار بويى قولداناتىندىقتان ساناي بەرٸڭٸز... سپيرال قولدانعان ەيەلدەردٸڭ تۋىلماعان بالالارى ەشبٸر عالىم ەسەپتەپ شىعارا المايتىن ەسەپ.
ەگەر بۇل اقپاراتتى ەيەل بٸلمەسە, سپيرالدان سوڭعى ابورتتار ونىڭ ٶمٸرٸنە ەسەر ەتپەيدٸ. ونىڭ ساناسىنا جەتپەگەن اقپارات ەسەر ەتەدٸ. مىسالى, تٷسٸكتەردٸڭ ايتپاعى بٶلەك ەڭگٸمە. رەتتەۋ كەزٸندە تٷسٸك بولعانىن پسيحوتەراپەۆت بٸلسە, ول دۇرىس جۇمىس جاساۋدى باستايدى. ونىڭ بولۋى ەندٸگٸ كەزدە ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى, ونىڭ ايتپاعى. ونىڭ جانى نەنٸ قالادى. ٶزٸن قۇرباندىققا شالۋمەن نەنٸ تازالاپ كەتتٸ? وسى ديناميكانى زەرتتەۋ ارقىلى ودان كەيٸن تۋعان بالانىڭ ٶمٸرٸ قالاي ٶزگەرگەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى.
تۋماي قالعان بالانىڭ قارىم-قاتىناسقا ەسەرٸ
- ابورت ادام جانىنا ٷلكەن جارا سالادى. انالىق سەزٸم جاتىرعا بالا بٸتكەننەن باستالادى. ونى ابورت جاساپ, جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
- اتا-اناسىنا ابورت جاساتقاننىڭ زالالى كٶپ. بالا تۋعان جەڭٸل ودان.
- ابورت جاساتۋدىڭ كٷنەسٸن بٶلۋگە بولمايدى. ول ەركٸمدە ٶزدٸگٸنشە.
- ەگەر ەيەل جٷكتٸ بولىپ, ول تۋرالى جۇبىنا ايتپاسا, ونىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن كٷنەسٸ ۇلعايا بەرەدٸ.
- ەر ابورت سايىن قارىم-قاتىناستىڭ بٸر ساناتى ابورتتالادى. تەن تۇرعىسىندا ول بٸر-بٸرٸن قالاماۋ, تٶسەك قاتىناسىن سۋىتۋى مٷمكٸن. بٸراق شىن مەنٸندە جانى سۋىنىپ كەتەدٸ. ەر اتا-انا ٶز كٸنەسىن مويىندامايىنشا, وسى جاعداي سوزىلا بەرەدٸ. وي جٷيەسٸندە ول بالانى قابىلداپ, وعان جٷرەگٸنەن ورىن بەرگەندە بارىپ, ەكەۋٸنٸڭ دە جانى تىنشيدى. سوندا ولار بٸرگە قالا الادى.
- جۇپتار اراسىنداعى بايلانىس ارادا قابىلدانباعان ٶلٸ بالالار بولسا بٸتٸسپەيدٸ.
اتا-انا مەن تۋماعان بالا
- انانىڭ جٷرەگٸ ابورتتى ٶزٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن جوعالتقانداي كٷيدە سەزٸنەدٸ. ول ٶلٸ بالاسىنا تارتىلىپ تۇرادى. ٶلگٸسٸ كەلەدٸ. ابورتتىڭ قايعىسى سونشالىقتى قيىن, اۋىر تيەدٸ. ەيەل قۋات-كٷشٸ كەمٸپ, بويىنداعى بار جىلۋى باسقا ارناعا اعىپ كەتكەندەي كٷيدە جٷرەدٸ.
- انانىڭ جٷرەگٸ ەڭ بٸرٸنشٸ تۋماعان بالانىڭ جانىندا قالادى. ول بالاسىن جوقتاپ بولمايىنشا, انا جٷرەك باسقا بالاسىنا اشىلمايدى. ابورتتان كەيٸن تۋعان بالا اناسىنا دەگەن قورقىنىشپەن ٶمٸر سٷرۋٸ مٷمكٸن.
- ابورت جاسالعان بالاسى بار ەركەكتەر ەر تٷرلٸ قارجىلىق قيىندىقتى باستان كەشەدٸ.
- تٸرٸ بالاسى مازاسىز بولۋى ىقتيمال. اۋرۋشاڭ, ناشار وقۋى, ٷنەمٸ باقىتسىزدىققا ۇرىنىپ تۇرۋى مٷمكٸن. اتا-اناسى بالاسىمەن قارىم-قاتىناسىن سەزٸنبەۋٸ دە كەزدەسٸپ قالادى.
تۋىلماعان اعا-قارىنداسى بار بالالار
- ەگەر سٸزدٸڭ تۋىلماعان اعا, ەپكەڭٸز بولسا, وندا ول بالا ٶز ورنىن سٸزگە ۇسىنىپ كەتكەن. ەيتپەسە, سٸز بولماس پا ەدٸڭٸز?! مۇنداي ادامداردىڭ ٶمٸرٸ كٷردەلٸ كەلەدٸ. ولار ٶمٸر سٷرۋگە قاقىسى جوق ادامداي كٷيزەلٸستٸ ٷنەمٸ سەزٸنٸپ تۇرادى. كەيدە بٸرنەشە ٶمٸردٸ قاتار سٷرٸپ جٷرگەندەي كٷي كەشەدٸ. ەر تٷرلٸ قارجىلىق قيىندىقتار جيٸ مازالايدى. ادام ٶزٸنە باقىتتى ٶمٸردٸ قيمايتىنداي كٶرٸنەدٸ. مۇنداي ادامدار ماماندىق تاڭداۋدا كٶپ قاتەلٸككە بوي الادى. ٶزٸنٸڭ جولىن تابا المادىم دەپ كٶپ قينالادى. بٸرنەشە وقۋ بٸتٸرسە دە, جيٸ-جيٸ جۇمىس اۋىستىرادى. باسقا اداممەن تٸل تابىسۋى كٷردەلٸ. وتباسىندا باقىتتى بولا المايدى. دوستارى كٶپ, بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىندارى جيٸ كەزدەسەدٸ.
اناسىمەن قارىم-قاتىناسى ەكٸ تٷرلٸ ستسەنارييمەن داميدى: اناسىنان بٶلەكتەۋ, كەيبٸر كەزدە اشۋشاڭ, اناسى بٸردەڭە ٷيرەتكەن, تالاپ ەتكەن كەزدە قارسى شىعادى – مۇنداي بالا ٶزٸنە تىم كٶپ تالاپ قوياتىنىن بٸلەدٸ (ەكەۋ, نە ٷشەۋدٸڭ ورىندايتىنىن تالاپ ەتەدٸ). ەكٸنشٸ نۇسقاسى: جان دٷنيەسٸندە سۇرانىس ەمەس, بٸر بورىش بار ەكەنٸن سەزەدٸ. ول جەتٸستٸككە جەتۋگە تيٸس. اتاقتى بولۋعا تيٸس. ٶمٸردە باقىتتى بولۋعا تيٸس دەگەن سيياقتى. وسى ٶمٸردە ٸز قالدىرۋعا بٸر كٷش يتەرمەلەيدٸ. ادام ٶز جٷرەگٸنە ٷڭٸلٸپ, تۋىلماي قالعان اعا-ەپكەلەرٸنە: «مەن سەندەر ٷشٸن دە بۇل ٶمٸردٸ سٷرەم» دەيتٸندەي. وسى نەرسە ونى تالاي باقىتسىزدىعىنىڭ سەبەبٸ بولادى.
- ەگەر سٸزدەن كەيٸن ابورت جاسالىپ, تۋىلماعان ٸنٸ-قارىنداستارىڭىز بولعان بولسا, وندا وتباسىلىق قارىم-قاتىناس زارداپ شەگەدٸ. ادام ٶزٸ وتباسى قۇرسا دا, وندا ٶزٸن جايلى سەزٸنە المايدى. جۇمىستا دا, دوستارمەن دە, وتباسىدا دا بٸر تٷرلٸ بەيمازالىق ورىن الادى. سەبەبٸ, ادامنىڭ جانى ٶزٸنەن كەيٸنگٸ تۋىلماعان بالاعا «انا» بولىپ الادى. ٶيتكەنٸ, شىن اناسى ولاردى كٶرمەيدٸ.
- ەگەر الدىندا دا, ارتىندا دا تۋىلماعان باۋىرلارى بولسا, مۇنداي ادامعا تٸپتەن قيىن. «تابانىمنىڭ استىندا جەر قوزعالعانداي», «مىنا ٶمٸردەن نە كەرەك ەكەنٸن بٸلمەيمٸن», «ٶمٸر ۇنامايدى», «مەن بۇل جەردە ەمەس, باسقا جاقتا جٷرگەندەيمٸن», «مىناۋ ٶمٸر مەنٸكٸ ەمەس سيياقتى» دەگەن سيياقتى سٶزدەر جيٸ ايتىلادى.
- ەگەر تٸرٸ باۋىرلاردىڭ ورتاسىندا ابورت جاسالسا, وندا ولار بٸر-بٸرٸنە سۋىق بولادى. كەيدە مٷلدە تٸل تابىسا المايتىن جاعدايعا جەتەدٸ.
«بٸر قوزى ارتىق تۋسا, بٸر تٷپ شٶپ ارتىق شىعادى» دەيدٸ حالىق دانالىعى. ەگەر بالانى قولدان ۇرىقتاندىرسا, وندا ساتىپ العان ادامنىڭ باسىنان باعى تايادى دەگەن جٷيە بار. تٷسٸك پەن ٶلٸ تۋعان بالانىڭ نە كٸنەسٸ بار, ولاردى ەشكٸم ٶلتٸرمەدٸ دەرسٸز. بٸراق بالانى دۇرىستاپ جوقتاي الماعان جۇپتار كٶبٸنە ايىرىلىسىپ كەتٸپ جاتادى. باسىندا كٸنەلٸنٸ ٸزدەيدٸ. بٸر-بٸرٸنەن, دەرٸگەردەن, قۇدايدان. بٸراق ەگەر ول بالانى ۇمىتىپ كەتسە, ونىڭ جانعا سالعان جاراسى جازىلماسا, ەلٸ دە تولىققاندى جوقتالماسا, وندا ونىڭ ورنىنا كەلەتٸن بالا سونىڭ جٷگٸن قوسا ارقالايدى.
مىسال.
كليەنت قارىم-قاتىناس ورنىقتىرا الماي جٷرمٸن دەدٸ. بالالارىمەن دە سالقىن ەكەن. ول ٶزٸنٸڭ ورىنباسارلارىن (زامەنيايۋششيي) رەتتەپ قويعان كەزدە ول ەيەل تەك ەدەندەگٸ بٸر نٷكتەگە قارايتىنى بەلگٸلٸ بولدى. كليەنتتٸڭ ورىنباسارىن سوندا جاتقىزعاندا, ەيەل ونىڭ جانىنا بارىپ جاتتى دا, ورىنباسارىن قۇشاقتادى. اناسى بالاسىن قۇشاقتاعانداي قۇشاقتادى. سوندا ٷلكەن قىزى جاندارىنا بارىپ, ول دا قۇشاقتاپ جاتتى. بالاسى دا سولاي ەتكٸسٸ كەلگەندە ونى ەكەسٸ توقتاتتى.
بٸرٸنشٸ نەكەدەن ٶلٸ بالاسى بولعانى انىقتالدى. ونىڭ قىز ەكەنٸن عانا بٸلٸپتٸ. دەرٸگەرلەر ونى اناسىنا كٶرسەتپەپتٸ دە. ونى دۇرىستاپ جوقتاي الماعان. وسىنشا ۋاقىت بويى سول قايعى جانىن جەگٸدەي جەگەن. سٶيتٸپ, كليەنت تۋماعان قىزىنا ەسٸم بەرٸپ, ونىڭ رۋحىنا دۇعا وقيدى. ونىڭ تۋعان كٷنٸن ەستە ساقتايتىنىن ايتتى. وسى جاعدايدى مويىنداعان سوڭ عانا ەيەل كٷيەۋٸمەن, بالالارىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتا العان.
[caption id="attachment_10202" align="alignleft" width="423"]
رەتتەۋ تٸزبەگٸنە كليەنتتٸڭ بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸن ەنگٸزەدٸ. ونىمەن بايلانىستى ۇلى سەزٸنگەن ەكەن. ەيەل ۇلىنىڭ ٶزٸن بالاسى سيياقتى ەمەس, كەرٸسٸنشە ەر ازامات سيياقتى ۇستايتىنىن مويىندايدى. ٷنەمٸ قامقورلىق تانىتىپ, ٶسكەندە ساعان ٷيلەنەمٸن دەۋٸن ەستيدٸ. بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸ رەتتەۋ تٸزبەگٸنەن تٷسٸپ قالعان سوڭ, ونىڭ ورنىن ۇلى باسقان. بالالار بٸرٸنشٸ نەكە مەن ٶلٸ تۋعان ەپكەلەرٸ تۋرالى بٸلمەگەن. ەيەل بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸنٸڭ كٶزٸنە قاراپ, ەندٸ قىزدارىنىڭ ەسٸمٸ بار ەكەنٸن ايتىپ, كٷيەۋٸنە العىس ايتىپ, سوسىن ٶز وتباسىنا ورالا الدى. ەكٸنشٸ كٷيەۋٸ ەيەلٸنٸڭ ەندٸ تەك ٶز وتباسىندا قالاتىنىنا قۋاندى. ٶمٸردە ەكٸنشٸ كٷيەۋٸ ەيەلٸنٸڭ بار-جوعىن سەزبەيتٸنٸن كٶپ ايتىپتى.
بۇل تٸزبەكتەن كليەنتتٸڭ جٷرەگٸ ٶتكەن ٶمٸرٸندە قالىپ كەتكەنٸن كٶردٸك. ەشكٸم بٸلمەگەن, كٶرمەگەن ٶتكەن ٶمٸر. قايعىسى جٷك بولىپ, جوقتالماي قالعان. سول سەبەپتٸ ٷلكەن قىزى اناسىنىڭ ارتىنان بارعان. ەيەلدٸڭ دەنساۋلىعى سودان ناشارلاعان. بالاسى بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸنٸڭ ورنىن باسقان. وسى قادام ارقىلى ەسكٸ وتباسى بٸرٸككەن. تەك ەكٸنشٸ كٷيەۋٸ جالعىز قالعان. وعان ورىن جوق بولىپ كەلٸپتٸ. سوندىقتان ەكەۋٸنٸڭ قارىم-قاتىناسى ورنىقپاي جٷرگەن.
تۋماعان بالانىڭ تاقىرىبى بۇدان ەلدەقايدا تەرەڭ. ونى ەر وتباسىدا بٶلەك الىپ قاراستىرادى. بٸر نەرسە عانا ماڭىزدى. ەر ادامنىڭ تٸزبەكتە ٶز ورنى بار. ەركٸم ٶز ٶمٸرٸن سٷرۋٸ كەرەك. سوندا ادام رۋحاني جەتٸلٸپ, اشىلادى. ول ٷشٸن كەتكەن ادامنىڭ بەرٸنە جٷرەگٸڭدٸ اشىپ, دۇرىستاپ قوشتاسۋ شارت. سوندا ٶلٸ بالا ٶلٸلەر ەلەمٸنە ٶتەدٸ. ال, تٸرٸ ادامنىڭ ٶزگەنٸڭ ٶمٸرٸن جٷك قىلىپ ارقالاۋى توقتايدى.
اۋدارعان شىنار ەبٸلدە
