قازاق عىلىمىنىڭ قازٸرگٸ جايى
قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمنىڭ دامۋ تەندەنتسيياسى ٷلكەن ٶزگەرٸستٸ باستان كەشۋدە. ەلٸمٸز «بولون» ٷردٸسٸنە مٷشە بولعانان كەيٸن «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ٷكٸمەتتٸڭ عىلىمعا بٶلەتٸن قارجىسى ارتا تٷسكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىعان دەيٸن ەلٸمٸزدە عىلىمنىڭ تيٸستٸ دەڭگەيدە دامىماي جاتقانىنا قارجىنىڭ جەتٸمسٸزدٸگٸن قولبايلاۋ بولىپ كەلگەن ەدٸ. سوڭعى جىلدارى قارجى مەسەلەسٸ وڭ شەشٸمٸن تاپقانىمەن عىلىم سالاسى كەرەمەتتەي دامىپ جاتقان جوق. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاق عىلىمى كٶپتەگەن رەفورمانى باستان ٶتكەرگەنٸن بٸلەمٸز. ونىڭ بەرٸ عىلىمنىڭ وڭ جامباسىنا كەلدٸ دەپ ايتا المايمىز. توقىراۋ جىلدارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى قاتتى ەلسٸرەپ كەتكەنٸ جاسىرىن ەمەس. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان دامىعان باتىس جەنە وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا عىلىمي كادرلار ەلەۋەتٸ دە مەز ەمەس. دەڭگەيٸمٸز ٶتە تٶمەن. الدىنا تاۋداي تالاپ قويىپ, دٷنيەجٷزٸندەگٸ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان ەل ٷشٸن بۇل ويلانتاتىن-اق جاعداي. ەلٸمٸز «بولون» دەكلاراتسيياسىن قابىلداعاننان كەيٸن قازاقستاندا قورعالاتىن ديسسەرتاتسييالاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى. جاڭا جٷيە ەنگەن التى جىل ٸشٸندە ەلٸمٸز بويىنشا 700-گە تاياۋ عىلىمي قىزمەتكەر ٶزدەرٸنٸڭ PhD دوكتورلىق جۇمىستارىن قورعاپتى. ال, ەسكٸ جٷيە كەزٸندە جىل سايىن شامامەن 1500 عىلىم كانديداتى جەنە 300-500 عىلىم دوكتورلارى عىلىمي جۇمىستارىن قورعاپ, عىلىمي دەرەجەگە يە بولاتىن-دى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمي مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىنداردىڭ قاجەتتٸ عىلىمي كادرلارمەن قامتاماسىز ەتە الماي, ولاردىڭ بٸراز بٶلٸگٸن شەتەلدەن شاقىرۋعا مەجبٷر بولۋىمىز مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸ ەلەۋسٸز قالدىرۋعا بولمايدى.
زۇلحايىر مانسۇروۆ باسقاراتىن جانۋ مەسەلەلەرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ەلٸمٸزدٸ قويىپ, شەتەلدٸڭ ماماندارىن تاڭقالدىرىپ وتىرعانىن عىلىمي ورتا جاقسى بٸلەدٸ. اپايتٶس اكادەميك باسقاراتىن ينستيتۋتتا ەڭبەك ەتەتٸن عالىمدار گرانتتىق قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنا ٶزدەرٸنٸڭ ماڭىزدى عىلىمي جۇمىستارىن ۇسىنىپ, عىلىمنىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جٷيەگە قويعان زۇلحايىر مانسۇروۆتى عىلىمى كٶش ٸلگەرٸ وزىپ كەتكەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ اتتاي قالاپ شاقىرىپ, بايانداما جاساتىپ, وي-پايىمىن تىڭدايتىنىن بٸلەمٸز.
بٸلٸك پەن بٸلٸم
[caption id="attachment_10218" align="alignright" width="561"]
ماقالامىزدىڭ باسىندا قازاقستانداعى عىلىمنىڭ قاندايدا بٸر تٷرٸنٸڭ دامۋى عىلىم سالاسىندا زور جەتٸستٸككە جەتكەن عالىمدارعا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن ايتىپ قالدىق قوي. سول ويىمىزدى ارى قاراي ساباقتاساق. بٷگٸندە باتىستان بٸلٸم العان شەنەۋنٸكتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ كەڭەس زامانىندا عىلىمنىڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن مايتالمان مامانداردىڭ وي-پٸكٸرٸنە قۇلاق اسا بەرمەيتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ ٶزٸندٸك ٶلشەمٸ بار. ال قازاق توپىراعىندا عىلىمنىڭ نەگٸزٸن قالاپ, قازىعىن قاققان اعا بۋىننىڭ ٶزٸندٸك ايتار ۋەجٸ بار. ەلٸمٸزدە عىلىمنىڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتكەن عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەڭەس زامانىندا عىلىمي جۇمىستارىن قورعاپ, ٸسٸمەن عىلىمي ورتانى مويىنداتقانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. ولار ەلٸ دە بولسا, زامان اعىمىنا بەيٸمدەلٸپ, وتاندىق عىلىمنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. وسى شوعىردىڭ بەل ورتاسىنان زۇلحايىر مانسۇروۆتىڭ تۇلعالىق بەينەسٸ مەن قولتاڭباسىن انىق بايقاۋعا بولادى. ول ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ حيمييا فاكۋلتەتٸنٸڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان مايتالمان عالىم. بٷگٸندە زۇلحايىر مانسۇروۆ باسقاراتىن جانۋ مەسەلەلەرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ەلٸمٸزدٸ قويىپ, شەتەلدٸڭ ماماندارىن تاڭقالدىرىپ وتىرعانىن عىلىمي ورتا جاقسى بٸلەدٸ. اپايتٶس اكادەميك باسقاراتىن ينستيتۋتتا ەڭبەك ەتەتٸن عالىمدار گرانتتىق قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنا ٶزدەرٸنٸڭ ماڭىزدى عىلىمي جۇمىستارىن ۇسىنىپ, عىلىمنىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جٷيەگە قويعان زۇلحايىر مانسۇروۆتى عىلىمى كٶش ٸلگەرٸ وزىپ كەتكەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ اتتاي قالاپ شاقىرىپ, بايانداما جاساتىپ, وي-پايىمىن تىڭدايتىنىن بٸلەمٸز.
جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى سۋ كٶزدەرٸن اۋىر مەتالداردان تازارتۋدىڭ جولىن دا ويلاپ تاۋىپ, ەلٸمٸزدە اسقىنعان ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ وڭ باعىتتا شەشۋگە اتسالىسىپ كەلەدٸ. بۇدان باسقا ەلٸمٸزدٸڭ مۇنايلى ايماقتارىندا جيناقتالعان كٷكٸرت جەنە ەسكٸ كٶلٸك دوڭعالاقتارىن ۋتيليزاتسييالاۋعا قاتىستى بٸرەگەي جوبالارىن ۇسىنعانىن دا جاقسى بٸلەمٸز. سوڭعى ۋاقىتتارى ينستيتۋت عالىمدارى نانوتەحنولوگييا سالاسىندا دا ٸرٸ جوبالاردى ٸسكە اسىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتۋدە. بۇل رەتتە بيداي مەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن 20-40 پايىزعا دەيٸن ارتتىراتىن بيوستيمۋلياتورلار ويلاپ تاپقانىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, ەلەكترودتى ماتەريالداردىڭ كٶمەگٸمەن قان تازالاۋدىڭ تىڭ تەسٸلٸن ەلەمدٸك مەديتسينا ايتۋلى جاڭالىق رەتٸندە قابىلدادى.
قازاقتىڭ باس حيميگٸ
زۇلحايىر مانسۇروۆ بۇرىنعى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دٸڭ حيمييا فاكۋلتەتٸنە تٷسكەننەن باستاپ, ەلٸمٸزدەگٸ حيمييا سالاسىنىڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقان مامان. ول 1973 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن سەتتٸ قورعاپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارادى. 1980 جىلى الماتىدا بٷكٸلوداقتىق جانۋ جەنە جارىلىس سيمپوزيۋمىندا زۇلحايىر مانسۇروۆ كەڭەس ٶكٸمەتٸ عالىمدارىنىڭ نازارىنا تٷسكەنٸ بەلگٸلٸ. وسى باسقوسۋدا سول كەزدەگٸ نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ نيكولاي سەمەنوۆتىڭ اق باتاسىن الدى دەسەك تە بولادى. سيمپوزيۋم جاس عالىمنىڭ قازاقستاندا جانۋ مەسەلەلەرٸن زەرتتەيتٸن عىلىمي مەكەمە قۇرۋىنا تٷرتكٸ بولعانى انىق. بۇدان كەيٸن زۇلحايىر مانسۇروۆ دوكتورلىق جۇمىسىن كسرو عا قاراستى قۇرىلىمدىق ماكروكينەتيكا ينستيتۋىندا سەتتٸ قورعاپ شىعادى. بٸلٸمٸ تولىسقاننان كەيٸن ول ۇستازى, اكادەميك گەورگيي كساندوپۋلومەن بٸرلەسٸپ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنان جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ نەگٸزٸن قالاعانىن بٸلەمٸز. ارادا بٸر جىل ٶتكەننەن كەيٸن ٸرگەلٸ ۇجىم «جانۋ ٷردٸسٸنٸڭ حيمييالىق نەگٸزدەرٸن ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەرٸ» بويىنشا قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنا ۇسىنىلىپ, ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ جوعارعى ماراپاتقا يە بولدى. مٸنە, سودان بەرٸ زۇلحايىر مانسۇروۆتىڭ باسقارۋىنداعى ٸرگەلٸ عىلىم ورداسى جانۋ مەسەلەلەرٸنە قاتىستى ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, ەلٸمٸزدە حيمييا سالاسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامۋىنا بارىنشا جول اشىپ كەلەدٸ. زۇلحايىر مانسۇروۆ بريۋسسەلدەگٸ INTAS عىلىمي كەڭەسٸندە ٷش جىل قاتارىنان قازاقستان اتىنان ٶكٸلدٸك ەتٸپ, قازاق حيميكتەرٸنٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدە جارقىراي كٶرٸنۋٸنە جولاشار جاساعان عالىم.
بٸرەگەي ينستيتۋت كەرەمەتتەرٸ
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقستان مۇناي ٶندٸرٸسٸن ٶركەندەتٸپ, ەل ەكونوميكاسى ٶركەندەدٸ. مۇناي ٶندٸرٸسٸ ٶز كەزەگٸندە تٷرلٸ ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ تۋىنداتقانى جاسىرىن ەمەس. وسى رەتتە جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتى مۇناي ٶندٸرۋشٸ كومپانييالارعا ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ وڭتايلى باعىتتا شەشۋدٸڭ تىڭ جولدارىن ۇسىندى. رەتٸ كەلگەندە سولاردىڭ بٸرازىن اتاي كەتسەك. ٶز كەزەگٸندە ينستيتۋت عالىمدارى مۇناي ٶنٸمدەرٸمەن ەبدەن لاستانعان كەنٸشتەرٸنٸڭ بەتكٸ قاباتىنداعى توپىراقتاردى قىرىپ الىپ, توپىراق پەن مازۋت ارالاسقان قاباتتى جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزدىرىپ, جولعا تٶسەيتٸن اسفالت الۋدىڭ تىڭ ەدٸسٸن ويلاپ تاپقانى ەسٸمٸزدە. بۇدان باسقا سۋعا تٶگٸلگەن مۇنايدى تازارتۋدىڭ تىڭ جوبالارىن وسى جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيۋتى ۇسىنعانىن عىلىمعا قاتىسى بار ادامدار جاقسى بٸلەدٸ. زۇلحايىر مانسۇروۆتىڭ شەكٸرتتەرٸ ماگنيت سوربەنتٸنەن لاستانعان سۋدى مۇناي ٶنٸمدەرٸنەن تازارتۋدىڭ وزىق تەسٸلٸن ۇسىنىپ, سۋ كٶزدەرٸن ساقتاۋعا كٷش سالعان بولاتىن. گازەتٸمٸزدٸڭ ٶتكەن ساندارىندا زۇلحايىر مانسۇروۆتىڭ شەكٸرتٸ PhD دوكتار كەڭەس قۇدايبەرگەنوۆ سۋعا تٶگٸلگەن مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەردەن كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالعان سوربەنتپەن تازارتۋدىڭ تىڭ جولىن ۇسىنعانىن جازعان بولاتىنبىز. ٶز كەزەگٸندە جاس عالىم كٷرٸش قاۋىزىن زەرتحانالىق جاعدايدا تەرمييالىق جەنە حيمييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتكٸزٸپ, قاجەتتٸ كٶمٸرتەكتەنگەن سوربەنتتٸ الىپ, لاستانعان سۋ كٶزدەرٸن تازارتاتىن جاڭا ٶنٸم ويلان تاپقان ەدٸ. جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ جاس عالىمدارى ەزٸرلەگەن بۇل سوربەنتتٸڭ 1 گرامم سوربەنت 15-18 گرامم مۇنايدى بويىنا سٸڭٸرٸپ, سۋدى جاقسى تازارتاتىنىمەن ەرەكشەلەنەتٸن بولاتىن. بۇدان باسقا جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى سۋ كٶزدەرٸن اۋىر مەتالداردان تازارتۋدىڭ جولىن دا ويلاپ تاۋىپ, ەلٸمٸزدە اسقىنعان ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ وڭ باعىتتا شەشۋگە اتسالىسىپ كەلەدٸ. بۇدان باسقا ەلٸمٸزدٸڭ مۇنايلى ايماقتارىندا جيناقتالعان كٷكٸرت جەنە ەسكٸ كٶلٸك دوڭعالاقتارىن ۋتيليزاتسييالاۋعا قاتىستى بٸرەگەي جوبالارىن ۇسىنعانىن دا جاقسى بٸلەمٸز. سوڭعى ۋاقىتتارى ينستيتۋت عالىمدارى نانوتەحنولوگييا سالاسىندا دا ٸرٸ جوبالاردى ٸسكە اسىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتۋدە. بۇل رەتتە بيداي مەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن 20-40 پايىزعا دەيٸن ارتتىراتىن بيوستيمۋلياتورلار ويلاپ تاپقانىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, ەلەكترودتى ماتەريالداردىڭ كٶمەگٸمەن قان تازالاۋدىڭ تىڭ تەسٸلٸن ەلەمدٸك مەديتسينا ايتۋلى جاڭالىق رەتٸندە قابىلدادى. وسىلايشا جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتى تەك قانا حيمييا سالاسىمەن شەكتەلمەي – اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا سالاسىندا دا عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, ەرەكەت ەتۋ اۋقىمىن كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. وسى جۇمىستاردى جٷيەلٸ اتقارۋعا, جاس عالىمداردىڭ گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا قول جەتكٸزۋٸنە زۇلحايىر مانسۇروۆ بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋدە. ەگەر ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر عالىم زۇلحايىر مانسۇروۆتاي عىلىمعا ەڭبەك سٸڭٸرٸپ, جاستارعا قولداۋ كٶرسەتسە, قازاقستاننىڭ ەڭسەسٸ تٸك, ەكونوميكامىز مىعىم بولاتىنى سٶزسٸز. سٶز سوڭىندا جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, شوقتىعىن بيٸكتەتكەن مىنا بٸر جايتتى ايتپاي كەتپەسكە بولمايدى. قازٸر قازاقستاندا «Scopus» ەلەمدٸك عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىنا ەنگەن جالعىز عىلىمي جۋرنال دا وسى ينستيۋتتىڭ عالىمدارى شىعارۋدا. زۇلحايىر مانسۇروۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جارىق كٶرەتٸن «ەۋرازييا حيمييا تەحنولوگييالارى» عىلىمي جۋرنالى اعىلشىن تٸلٸندە جىلىنا تٶرت رەت شىعادى. اتالعان جۋرنالعا شىققان ماتەريالدى دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى ٷنەمٸ باقىلاپ, باسىلىمدا جارىق كٶرگەن ماقالالارعا ۇدايى سٸلتەمە جاسايدى. وسى جۋرنالدىڭ ارقاسىندا قازاق حيميكتەرٸنٸڭ عىلىمي جۇمىستارىنا ەلەم عالىمدارىنىڭ نازارى ٸلٸگٸپ جاتىر.
نۇرلان جۇماحانوۆ
