«داعدارىس ورتالىقتارى وداعىنىڭ» باسقارما تٶرايىمى زٷلفييا بايساقوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن وتباسىلىق قۇندىلىقتار ۇعىمىنا انىقتاما بەرٸپ الۋىمىز كەرەك. بۇل دەگەنٸمٸز – كٶبٸنەسە ەر وتباسىندا ەرتٷرلٸ تٷسٸندٸرٸلەتٸن دەستٷرلەردٸ بٸلدٸرەدٸ.
– مەنٸڭ ويىمشا, تەك وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن سالت-دەستٷرلەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا ەڭ الدىمەن اتا-انا ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەۋٸ تيٸس. ولار وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا دۇرىس مەن بەرە الاتىنداي دەڭگەيگە جەتكەنٸ دۇرىس. ياعني, جاقىندارى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك دەڭگەيٸ. بۇعان قيىن كەزدە قولداۋ كٶرسەتۋ جەنە ەڭ باستىسى قانداي احۋالدا دا بٸر كوماندا بولۋ كٸرەدٸ. نەگٸزٸ, بۇل دٷنيە قازاق ۇلتىندا عاسىرلار بويى جٷيەلەنٸپ, قالىپتاسىپ قويعان, الايدا سوڭعى جىلدارى بٸز ونى بۇزىپ الدىق.
مەسەلەن, بٸزدٸڭ كٶپشٸلٸگٸمٸزدٸڭ اتا-انالارىمىز العاشقى ٷيلەرٸن اسار دەستٷرٸمەن سالعان. بٸر توپ تۋىستارىمىزدىڭ قولعابىس ەتۋگە كەلٸپ, كٸرپٸش قالاعانى, قابىرعانى سىلاعانى, تاعى بٸرەۋلەردٸڭ تەرەزەسٸن قاعىپ, ەسٸگٸن قويعانى سول ۋاقىتتى كٶرگەندەردٸڭ ەسٸنەن كەتە قويماعان بولار. وسىنداي تاتۋ-تەتتٸ بٸرلٸكتٸڭ نەتيجەسٸندە ٷيٸمٸز جازدىڭ ەكٸ-اق ايىندا سالىنىپ بٸتكەن. بۇل وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ سالماعىن, پايداسىن كٶرسەتەدٸ. وتباسى مٷشەلەرٸ اراسىنداعى بايلانىستىڭ مىعىمدىعىن ايعاقتايدى. مٸنە, وتباسى قۇندىلىقتارى, – دەپ اتاپ ٶتتٸ زۋلفييا بايساقوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بالا ٷيدە وسى ٸسپەتتٸ قۇندىلىقتاردى قابىلداپ, ونى بويىنا سٸڭٸرۋ ٷشٸن الدىمەن وعان ٷلگٸ بولا بٸلۋٸمٸز كەرەك. ەگەر اتا-انانىڭ ٶزٸ وتباسى قۇندىلىقتارىن بٶلٸسپەسە, ٶسكەلەڭ ۇرپاق مۇنى قايدان سەزٸنٸپ, قالاي ٷلگٸ الادى? دەمەك, وتباسى قۇندىلىقتارىندا ەڭ باستىسى – بارلىق وتباسى مٷشەلەرٸن بٸرٸكتٸرۋ, ولاردى ٶمٸردەگٸ كەز كەلگەن قيىنشىلىققا دايىن بولاتىن ۇجىمعا اينالدىرۋ.
سوندىقتان وتباسى مۇراسىن قورعاۋ, بالاعا بەلگٸلٸ بٸر رٶلدٸ اتقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرە وتىرىپ, وعان كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. وسىلايشا بٸز كٸشكەنتاي ادامعا ٶزٸن ٷلكەن نەرسەنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە سەزٸندٸرەمٸز.
– وتباسىلىق سالت-دەستٷرلەر مەن ەدەت-عۇرىپتار – سالاۋاتتى اتموسفەراسى بار وتباسىنىڭ ماڭىزدى بەلگٸسٸ بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار, بۇل ادامنىڭ كەلەسٸ ۇرپاققا وتباسىلىق ٶزارا ەرەكەتتەسۋ زاڭدىلىقتارىن: وتباسى ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالالارىنداعى رٶلدەردٸ بٶلۋٸن بەرەتٸن ٶزٸندٸك قۇرالى, ەرەجەسٸ دەۋگە دە بولادى, دەپ اتاپ ٶتتٸ مامان.
داعدارىس ورتالىقتارى وداعىنىڭ باسقارما تٶراعاسى ايتقانداي, بٷگٸندە سالت-دەستٷر تۋرالى ەڭگٸمەلەگەندە, ونى ەركٸم ٶز قالاۋىنشا تٷسٸندٸرەدٸ, كەيدە, تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ يكەمٸنە قاراي ايتا بەرەدٸ.
– مەسەلەن, ەيەل قۇقىعىن قورعايتىن ادام رەتٸندە جاڭا شاڭىراققا كەلگەن جاس كەلٸن تۋرالى ايتسام, ول الدىمەن سول وتباسىنىڭ اتا-اناسىنان باستاپ, بەرٸنە بەلٸنەن يٸلٸپ, سەلەم سالادى. وسىنداي بەتاشار دەستٷرٸ ماعان قاي كەزدە دە قاتتى ەسەر ەتەدٸ. كٷيەۋٸ مەن تۋىستارىنان باستاپ, كەمەلەتكە تولماعان بالالارمەن, ناعاشى-جيەندەرمەن, كٷيەۋ جٸگٸتتٸڭ اعالارىمەن جالعاساتىن سەلەم سالۋ اقىرى بٷكٸل اۋىل تۇرعىندارىنا يٸلۋمەن اياقتالادى. ولاردىڭ بەرٸ ارنايى بانكٸگە اقشا سالادى, كٸم قانشا سالدى دەگەن مەسەلە تاعى بار. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل – دۇرىس تٷسٸندٸرٸلمەگەن ەدەت-عۇرىپ. بەتاشار رەسٸمٸ جاڭا وتباسىنان شىققان سىيلى ادامدارعا قىزدىڭ جٷزٸن كٶرسەتۋدٸ, سول ارقىلى ولاردىڭ ەۋلەتٸنٸڭ سالت-دەستٷرٸن جالعاستىرۋدى بٸلدٸرەدٸ. تاعزىم ەتۋ ارقىلى قىز ٶزٸ كٸرەتٸن وتباسىنا دەگەن قۇرمەتٸن بٸلدٸرەدٸ, بٸراق بۇل كەم دەگەندە 25 مەرتە يٸلۋ دەگەن سٶز ەمەس قوي, – دەپ تٷسٸندٸردٸ زۋلفييا بايساقوۆا.
سونىمەن بٸرگە, وتباسىلىق دەستٷرلەر مەن قۇندىلىقتار ەجەلدەن وسى وتباسىنىڭ جەكە جەنە بٸرەگەي كودىنا نەگٸزدەلگەن. مەسەلەن, ول ەۋلەتتٸڭ ارعى اتالارى شەبەر بولسا, ٶندٸرٸستٸڭ كەيبٸر قۇپييالارى نەمەسە زەرگەرلٸك بۇيىمدار جاسالعان مەتالدىڭ قۇرامى, مۇنىڭ بەرٸ وسى وتباسىندا ساقتالادى جەنە ەشقايدا كەتپەيدٸ. ال وتباسىندا ەركٸم بٸر-بٸرٸنە جاۋاپتى بولدى. زٷلفييا بايساقوۆا مۇنىڭ دا بۇرىن بٸر شاڭىراقتا بٸرنەشە ۇرپاق ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولعانىن, بۇل وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ مەن ٶنەرٸن ٷلكەندەردەن ٷيرەنۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەنٸن باسا ايتتى.
– بٷگٸنگٸ جاعداي سەل باسقاشا, مەنٸڭ ويىمشا, قۇندىلىقتار جوعالىپ كەتكەن سيياقتى. وتباسى مٷشەلەرٸ دەرٸگەر نەمەسە شەبەر بولسا, ولاردى ەڭبەكتەرٸ ٷشٸن قۇرمەتتەيتٸن. ەڭبەك ادامى قاي كەزدە دە الدىڭعى قاتاردا جٷرگەن, – دەدٸ ساراپشى.
ٶز كەزەگٸندە ەلەۋمەتتانۋشىلار قازٸرگٸ قوعامدا ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىق ەلسٸرەپ بارا جاتقانىن اتاپ ٶتەدٸ. بۇل ەڭ الدىمەن اقپاراتتىق تەحنولوگييانىڭ قۋاتتى دامۋىمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. بۇل اعا بۋىن مەن جاس ۇرپاقتىڭ دەستٷرلٸ قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸن ٶزگەرتۋدە, ولار بٸر-بٸرٸمەن سيرەك ارالاسادى, اقىلداسپايدى, سٶيلەسپەيدٸ. مٸنە, قازٸرگٸ تاڭدا وسىنداي قۇندىلىقتاردى, ونىڭ ٸشٸندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت.
– ەرينە, بۇل, بٸر جاعىنان, بالالار مەن اتا-انالاردىڭ جەكە ٸسٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان, مەملەكەت مۇنداي پروتسەستەرگە نازار اۋدارماۋى مٷمكٸن. بٸز جالپى قامقورشىلىقتى ايتپاعاندا, وتباسىن قولداۋ جەنە نىعايتۋ, وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ لايىقتى ٷلگٸلەرٸن ناسيحاتتاۋ شارالارىن مىقتاپ قولعا الۋعا تيٸسپٸز. ال مەملەكەتتٸڭ رٶلٸ دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جاقسارتۋ ٷشٸن يكەمدٸ جاعداي جاساۋعا نەگٸزدەلۋٸ كەرەك, سەبەبٸ وتباسى – قوعامدى تۇراقتاندىرۋشى. ەگەر ادام باسپانامەن, جۇمىسپەن جەنە قاۋٸپسٸز وتباسىمەن قامتاماسىز ەتٸلسە, وسى ٷش فاكتور ارقىلى ەربٸر وتباسىنىڭ جاعدايىن انىقتاۋعا بولادى, – دەيدٸ سالا مامانى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸنٸڭ بٸرٸندە وتباسى – ەلدٸڭ ەل-اۋقاتى مەن ٶركەندەۋٸنٸڭ نەگٸزٸ, سوندىقتان مەملەكەت وتباسى ينستيتۋتىنا قولداۋ كٶرسەتٸپ, ونى جان-جاقتى جٷرگٸزەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن بولاتىن. بٷگٸندە مەملەكەت تاراپىنان وتباسى ينستيتۋتىن قولداۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرٸلۋدە. مەسەلەن, 2022 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياساتتىڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسى جاڭارتىلدى. وتباسىن نىعايتۋ جەنە قورعاۋ, وتباسىلاردىڭ فيزيكالىق, ينتەللەكتۋالدىق, رۋحاني جەنە ادامگەرشٸلٸك دامۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋ: كٶپ بالالى, از قامتىلعان, مٷگەدەك بالالارى بار وتباسىلاردى قولداۋ; تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸن شەشۋ; اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك; بٸلٸم بەرۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى رەفورمالاردى جەتٸلدٸرۋ شارالارى ٷنەمٸ نازاردا.
زٷلفييا بايساقوۆانىڭ ايتۋىنشا, كونسۋلتاتسييالىق, قۇقىقتىق جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتەتٸن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن دامىتۋعا دا كٷش سالۋ قاجەت. «مۇنداي ورتالىقتار وتباسىلاردىڭ بەكۋٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارادى, وتباسىلىق جانجالداردى شەشۋگە جەنە بالالى ەيەلدەردٸ ۋاقىتشا ورنالاستىرۋعا كٶمەكتەسۋگە ىقپال ەتەدٸ. مۇنداي ۇيىمدار قيىن ٶمٸرلٸك جاعدايعا تاپ بولعان انالارعا پسيحولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك, قۇقىقتىق جەنە باسقا دا كٶمەك كٶرسەتەدٸ», – دەدٸ ول.
وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋ جەنە وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ مەملەكەتتٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ جەنە كەلەشەگٸ زور باسىمدىعى ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. مىسالى, «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋدە جەنە باقىتتى قازاق وتباسىنىڭ وڭ يميدجٸن قالىپتاستىرۋدا نەتيجەسٸن كٶرسەتٸپ جاتىر. جوبا 2013 جىلى قازاقستاندا قولعا الىندى جەنە ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋعا, ينستيتۋتتى نىعايتۋعا, وتباسىلىق جەنە رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك نورمالاردى قالىپتاستىرۋعا, ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ, اتا-انالاردىڭ بالا تەربيەسٸ مەن وتباسىنىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋدەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, سونداي-اق ولارعا قامقورلىق جاساۋعا باعىتتالعان. جىل سايىن بايقاۋعا قازاقستاننىڭ جٷزدەگەن ٷلگٸلٸ شاڭىراقتارى قاتىسىپ, قوماقتى سىياقىلارعا يە بولادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بايقاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ٶتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىنعى بايقاۋدىڭ ارقاسىندا بٷكٸل ەل كەلٸسٸم, ىنتىماق, ٶزارا قولداۋ اتموسفەراسى ورناعان وتباسىلار تۋرالى بٸلەتٸن بولادى. ال مۇنداي وتباسىلار ەلٸمٸزدە ٶتە كٶپ. «حالقىمىز قاي زاماندا دا وتباسى دەستٷرٸن ەرەكشە قاستەرلەگەن. ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە قامقورلىق كٶرسەتۋ – ۇلتتىق مەدەني كودىمىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸ. تۇلعانىڭ بيٸك ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرۋدا وتباسى باستى رٶل اتقارادى. اتا-انا مەن اتا-ەجەلەر بالالاردى وتانسٷيگٸشتٸككە, ەڭبەكسٷيگٸشتٸككە, بٸلٸمگە دەگەن قۇشتارلىققا تەربيەلەيدٸ», –دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
ايتپاقشى, وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, سونداي-اق قازاقستاندا ەكە ينستيتۋتىن دامىتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنٸڭ جاستار جەنە وتباسى ٸستەرٸ كوميتەتٸ ەكٸ جاڭا زاڭ جوباسىن ەنگٸزۋدٸ ۇسىندى. قازاقستانداعى مەرەكەلەر: انالار كٷنٸ – مامىردىڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸ جەنە ەكەلەر كٷنٸ – ماۋسىمنىڭ ٷشٸنشٸ جەكسەنبٸسٸنە بەلگٸلەندٸ. بۇل شارا دا اتالعان باعىتتاعى شارۋالاردى جانداندىرا تٷسەدٸ دەگەن ٷمٸت بار.
