تٷرٸكتەردٸڭ بۇلاي ٸستەۋٸنٸڭ سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ. ونىڭ ارتىندا «تٷبٸ بٸر تٷركٸمٸز!» دەگەن وي جاتىر. ورتالىق ازيياداعى تٷركٸتٸلدەس رەسپۋبليكالار تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاۋىمەن قوسا سوعان دەيٸن بەتٸ اشىلماي كەلە جاتقان بٸر جاي كٶمەسكٸدەن كٶرنەۋگە شىقتى. ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋ تاريحىندا ٶزٸندٸك ورنى بار تٷرٸك مەدەنيەتٸ سان تاراۋ بولىپ اعىپ كەلٸپ, ۋاقىتتىڭ بٷگٸنگٸ كەزەڭٸنە كەلگەندە قايتادان بٸر ارناعا توعىسۋعا مٷمكٸندٸك العانىن اڭعارتتى. مەيلٸ, بٸزدەر – تٷركييا مەن ورتالىق ازيياداعى ەلدەر – تاريحي سەبەپتەردەن ساياسي جٷيەمٸز بەن جاساپ وتىرعان قوعامىمىزدا, ەل قۇرۋداعى ۇستانىمىمىز بەن جٷرەر جولىمىزدا قانشاما ەرەكشەلٸكتەر بولعانىمەن, بەرٸبٸر بٸزدەگٸ ورتاقتىقتىڭ ورنىن باسا المادى. بۇنى كەرٸ ۋاقىتتىڭ ٶزٸ دەلەلدەپ ٶتتٸ. ساياسات بٸزدٸ بٶلٸپ تۇرعانىمەن, مەدەنيەت بٸزدٸڭ اجىراماس بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتادى. جاڭا كەزەڭدەگٸ تٷبٸ بٸر تٷركٸلەردٸ تاريحي مەدەنيەتٸ ساباقتاپ تۇر دەسەك, ونىڭ ارقاۋى ارىدان كەلگەن تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸندە جاتىر. بٸرنەشە مىڭ جىلدان بەرٸ ورتالىق ازييادا اينالا قورشاعان يمپەرييالاردىڭ اشىلعان اراندارىنا جۇتىلماي, جۇتىلسا دا قورىتىلماي امان قالۋ قانداي ەرلٸك بولسا, وسى ەرلٸكتٸ تانۋ, وسى ەرلٸكتٸ جاساعان مەدەنيەتتٸ مويىنداۋ دا – سونداي ەرلٸك.
2006 جىلى شۆەتسييا ەدەبيەت اكادەميياسى سول جىلعى نوبەل ەدەبيەت سىيلىعىن تٷرٸك جازۋشىسى ورحان پامۋككە بەرٸپ, دەل سونداي ەرلٸك جاسادى. بۇعان دەيٸن نوبەل سىيلىعى باتىس ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸنەن تىس, ٷندٸ (1913 ج), جاپون (1967 ج, 1994 ج), قىتاي (2000 ج), لاتىن امەريكاسىنداعى ٷندٸستەرمەن ارالاس مەدەنيەت (1945 ج, 1967 ج, 1982 ج, 1990 ج), اراب (1988 ج), سلاۆيان (1933 ج, 1958 ج, 1970 ج) سىندى ٶركەنيەتتەر مەن مەدەنيەتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸنە بەرٸلگەن بولاتىن. وسىلاردان كەيٸن جوعارىداعى ٶركەنيەتتەردٸڭ بٸرازىنىڭ قاق ورتاسىنان ويىپ ورىن الىپ, نەشە عاسىر بويىندا سول ٶركەنيەتتەردٸ بٸر-بٸرٸنە ساباقتاپ كەلگەن تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ ٶكٸلٸنە نوبەل سىيلىعىن بەرۋ كەزەك كٷتٸپ قالعان ەدٸ. كەيٸن ورتالىق ازيياداعى تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ ٶز الدىنا ەل بولۋى بۇل ۇستانىمعا تٸپتٸ دە تٷرتكٸ بولدى. «جاس قازاق» گازەتٸنٸڭ 2005 جىلعى №26 سانىندا «قازاققا نوبەل سىيلىعى كەرەك» دەگەن ماقالامىزدا شەتەلدٸڭ نوبەل سىيلىعىن زەرتتەيتٸن وقىمىستىلارىنىڭ بٸرەر كٶزقاراسىنا ورىن بەرگەن ەدٸك. وندا زەرتتەۋشٸلەر نوبەل سىيلىعىنىڭ ٶتكەن بٸر عاسىرلىق تاريحىنا پايىمداۋ جاساي كەلٸپ, نوبەل ەدەبيەت سىيلىعى «وسى ۋاقىت ارالىعىندا (XXI عاسىردىڭ الدىڭعى شيرەگٸندە) ورتالىق ازييادان (تٷركٸ مەدەنيەتٸنە قاتىستى) بٸر اقىن, ەندٸ بٸر جازۋشىعا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن» دەگەن بولجام ايتقان. ارادا جىل ٶتكەندە تٷرٸك جازۋشىسى ٶتكەن بٸر عاسىردا قالعان سول بوستىقتى تولتىرىپ, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ اتاندى. بۇلاردى تەك قانا سەيكەستٸك دەۋگە بولمايدى.
بۇدان سوڭ «شۆەتسييا ەدەبيەت اكادەميياسى العاشقى نوبەل ەدەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ ەتٸپ نەلٸكتەن تٷرٸك جازۋشىسى ورحان پامۋكتى تاڭدادى?» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. بٸزدٸڭشە, مۇنىڭ تٶمەندەگٸدەي سەبەپتەرٸ بار.
بٸرٸنشٸدەن, تٷركييا – تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ ٸشٸندە كەڭەس وداعى قۇلاعانعا دەيٸن تەۋەلسٸز بولىپ تۇرعان بٸردەن-بٸر تٷركٸتٸلدەس ەل نەمەسە تٷركٸ مەدەنيەتٸن مەملەكەت فورماسىندا ساقتاپ, دٷنيەگە تانىتقان جالعىز مەملەكەت.
ەكٸنشٸدەن, تٷركييا – باتىس مەدەنيەتٸنە دوس بولماسا دا, قاس بولعان جوق, قايتا بەلگٸلٸ دەڭگەيدە باتىس مەدەنيەتٸمەن ارالاستىق قالىپ تانىتتى, تٸپتٸ اينالاسىنداعى ٶزگە مەدەنيەتتەرمەن (ايتالىق, اراب, پارسى) سالىستىرعاندا باتىس مەدەنيەتٸمەن ٷندەسە بٸلدٸ. ورتالىق ازيياداعى تٷركٸتٸلدەس ەلدەر تەۋەلسٸزدٸك جارييالاعاننان كەيٸن باتىس ٶركەنيەتٸ ٷشٸن تٷركييانىڭ بۇنداي «جاقىنداستىق» ورنى تٸپتٸ دە كٶرنەكتٸلەنە تٷستٸ. باتىستىقتار ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە تٷركييانى ٷلگٸ ەتٸپ كٶرسەتە وتىرىپ, ٶزدەرٸنە تارتۋ باعىتىن ۇستاندى.
ٷشٸنشٸدەن, ورحان پامۋك – تٷرٸكتٸڭ ٶزگە اعا بۋىن قالامگەرلەرٸمەن سالىستىرعاندا ەدەبيەتكە 1980 جىلداردان كەيٸن كەلگەن جاس بۋىننىڭ ٶكٸلٸ. تٷركييا ٷشٸن دە, ورتالىق ازيياداعى تٷركٸتٸلدەس ەلدەر ەدەبيەتٸ ٷشٸن دە بۇنىڭ سيمۆولدىق مەنٸ ٶتە زور. ەندٸگٸ جەردە نوبەل سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش يەگەرٸ رەتٸندە ورحان پامۋك بٸردەن تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ ەدەبيەتكە تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن كەلگەن ۇرپاعىنىڭ تۋىن ۇستاۋشىعا اينالادى. بۇل ورتالىق ازيياداعى تٷركٸتٸلدٸ ەلدەر ەدەبيەتٸنٸڭ بۇعان دەيٸن باسا بيلەگەن ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ يلەۋٸنەن شىعۋىنا جەتەكشٸ كٷش تابىلدى دەگەن سٶز.
ال بۇل بۇلقىنىستىڭ ارتىندا ناعىز رۋحاني تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلۋ – ساياسي, يدەولوگييالىق سەنٸمنٸڭ ٶمٸر سٷرەتٸنٸ ٶزٸنەن ٶزٸ تٷسٸنٸكتٸ. ورحان پامۋكتىڭ جاسامپازدىعىنا نازار سالساق, ونىڭ تٷرٸك ەدەبيەتٸندەگٸ جاڭا بۋىن ەكەنٸنە بٸردەن كٶز جەتكٸزەمٸز. شىعارمالارى ەلەمنٸڭ 40 تٸلٸنە اۋدارىلعان (نوبەل سىيلىعىن الۋدان بۇرىن) وسى جازۋشى تۋراسىندا باتىستىڭ ەدەبيەت سىنشىلارى قاشاندا بٸر اۋىزدان «م.پرۋست, ت.مانن, ح.ل.بورحەس, ي.كالۆينو, ۋ.ەكوستاردىڭ ٸزباسارى» دەگەن ماراپات ايتادى. جوعارىداعى قالامگەرلەر بٷگٸنگٸ ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ جاڭا دەڭگەيٸن كٶرسەتٸپ تۇرعان تۇلعالار سانالاتىنى بەلگٸلٸ. نوبەل سىيلىعى بۇعان دەيٸن جوعارىداعى قالامگەرلەردٸڭ توپىراعىنان شىققان ەڭ جاس بۋىنعا بەرٸلمەي كەلگەن ەدٸ. ال, ورحان پامۋككە كەلگەندە ەدەبيەتتە مودەرنيزم مەن پوستمودەرنيزمدٸ ٶزارا سٸڭٸرە بٸلگەن ەڭ جاڭاشىل وسى ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸ نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ اتاندى جەنە بۇل قالامگەر تٷرٸكتٸلدٸ ەدەبيەتتەن شىعىپ وتىر.
جازۋشى كەلەسٸ «قارا كٸتاپ» (Kara Kitap, 1990 ج) رومانىندا ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ەڭ جاڭا ەدەبيەت ۇعىمدارىن شىعارماشىلىعىنا سٸڭٸرۋگە تىرىسقان. بۇل روماندى مودەرنيزم مەن پوستمودەرنيزمدٸك دٷنيەتانىم ەر قىرىنان ايشىقتاپ تۇر. اۆتوردىڭ تاقىرىپ جاعىندا جوعارىداعى «باتىس پەن شىعىس قاتىناسىنا» سوعا وتىرىپ, دەستٷرلٸك پروزانىڭ شەڭبەرٸنەن شىعىپ كەتكەن جاڭا رومان جازۋ ۇمتىلىسىنىڭ تٷپ ماقساتى – ادامزاتتىڭ وسىزاماندىق ساناسىنا تەرەڭ ٷڭٸلۋ سىندى قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان.
بٸر كٷنٸ ادۆوكات ٷيٸنە ورالعاندا ٸنٸسٸ مەن ەيەلٸنٸڭ جازىم بولعانى تۋرالى حاباردى ەستيدٸ. بۇل روماندا جۋرناليستٸك ستيل, بارلاۋشىلىق روماندارعا تەن قولتاڭبا بار, جانرلىق شەكتەمەلٸك جويىلعان, ۋاقىت پەن كەڭٸستٸك جيٸ بۇزىلادى. بۇل رومان قاي جاعىنان قاراساڭ دا اتى زاتىنا ساي بٷگٸنگٸ «جاڭا رومانداردىڭ» تالعامىنان شىعادى. باتىستىڭ بٸر سىنشىسىنىڭ بۇل رومان تۋرالى «قارا كٸتاپ» وقيعانى باياندامايدى, قايتا وقيعانى قالاي بايانداۋدى باياندايدى» دەگەنٸ بار. رومان – تٷركييا قوعامىنىڭ بٷگٸنگٸ مەدەنيەتتٸك بولمىسىن تۇراقسىزدىقتان ٸزدەگەن. بۇل كٸتاپقا كەزٸندە تٷركييانىڭ سولشىل باعىتتاعى قايراتكەرلەرٸ قاتتى شٷيلٸككەن ەكەن.
روماننىڭ وقيعاسى قاراپايىم: جاس ادۆوكاتتىڭ ەيەلٸ جوعالىپ كەتەدٸ. شارق ۇرىپ ەيەلٸن ٸزدەگەن ادۆوكات ەيەلٸ ٶزٸمەن ەكەسٸ بٸر, شەشەسٸ باسقا ٸنٸسٸنٸڭ ەتەگٸن ۇستاپ كەتكەنٸن بٸلەدٸ. بۇل ادام الىس-جاقىنعا بەلگٸلٸ جۋرناليست ەدٸ. سونىمەن ادۆوكات جۋرناليست ٸنٸسٸنٸڭ دەرەگٸن ول جازعان ماقالالاردىڭ ٸزٸمەن كەسۋگە كٶشەدٸ. وسى بارىستا ادۆوكات ەيەلٸ مەن ٸنٸسٸنٸڭ «جارىق ساراي» دەگەن ٷيدە تۇرىپ جاتقانىن بٸلەدٸ. ادۆوكات ول اراعا بارعاندا قاشقىندار ەلدەقاشان ٸز جاسىرىپ ٷلگەرگەن بولىپ شىعادى. سونىمەن ادۆوكات ٸنٸسٸنٸڭ اتىمەن گازەتتەردە ماقالا جارييالاي باستايدى. الايدا ول ٸنٸسٸنٸڭ ماقالاسىن وقىماسا ٶز جۇمىسىن جٷرگٸزە المايدى... بٸر كٷنٸ ادۆوكات ٷيٸنە ورالعاندا ٸنٸسٸ مەن ەيەلٸنٸڭ جازىم بولعانى تۋرالى حاباردى ەستيدٸ. بۇل روماندا جۋرناليستٸك ستيل, بارلاۋشىلىق روماندارعا تەن قولتاڭبا بار, جانرلىق شەكتەمەلٸك جويىلعان, ۋاقىت پەن كەڭٸستٸك جيٸ بۇزىلادى. بۇل رومان قاي جاعىنان قاراساڭ دا اتى زاتىنا ساي بٷگٸنگٸ «جاڭا رومانداردىڭ» تالعامىنان شىعادى. باتىستىڭ بٸر سىنشىسىنىڭ بۇل رومان تۋرالى «قارا كٸتاپ» وقيعانى باياندامايدى, قايتا وقيعانى قالاي بايانداۋدى باياندايدى» دەگەنٸ بار. رومان – تٷركييا قوعامىنىڭ بٷگٸنگٸ مەدەنيەتتٸك بولمىسىن تۇراقسىزدىقتان ٸزدەگەن. بۇل كٸتاپقا كەزٸندە تٷركييانىڭ سولشىل باعىتتاعى قايراتكەرلەرٸ قاتتى شٷيلٸككەن.
1998 جىلعى «مەنٸڭ اتىم – قىزىل» (Benim Adim Kirmizi) رومانىندا «باتىس پەن شىعىس قاتىناسى» مەسەلەسٸ قايتادان كٶتەرٸلگەن. روماننىڭ وقيعاسى 1591 جىلى ستامبۇلدا تۋعان سۋرەتشٸنٸڭ قاستاندىقپەن ٶلۋٸنەن ٶربيدٸ. سىنشىلار بۇل كٸتاپتىڭ تەتٸگٸ «يسلام دٷنيەسٸندەگٸ زەر سۋرەت ٶنەرٸنٸڭ باتىستىڭ رەاليستٸك سۋرەتٸنٸڭ ەسەرٸندە داعدارىستارعا ۇرىنىپ, ٶز ەلسٸزدٸگٸنٸڭ شىرماۋىندا ماتالىپ قالعان بولمىسى ارقىلى بٷگٸنگٸ تٷرٸك قوعامىنىڭ كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن تاساداعى قايشىلىقتارىن اشقاندىعىندا» دەپ قارايدى. روماندا تٷرٸك سۇلتانىنىڭ ەمٸرٸمەن ەرەكشە بٸر سۋرەت سىزۋ تاپسىرماسىن العان ەيگٸلٸ سۋرەتشٸنٸڭ دەنەسٸ قۇدىقتان تابىلادى. بۇل ادام ٶزگە ەكٸ سۋرەتشٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ, ەۋروپادا سول تۇستا جاڭادان بوي كٶتەرٸپ كەلە جاتقان سۋرەت ٶنەرٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن قابىلداي وتىرىپ, تٷرٸك سۇلتانىنىڭ ٶمٸرٸن بەينەلەمەك بولادى. بٸراق ولاردىڭ بۇل مٸندەتتٸ ورىنداۋى بٸرەۋلەرگە جاقپايدى. سونىمەن سۋرەتشٸ ٶلتٸرٸلەدٸ. بۇل قاستاندىقتى تەكسەرۋدٸ قولعا العاندار بار سىردىڭ شەشۋٸ سۋرەتشٸنٸڭ ارتىندا بٸتپەي قالعان سۋرەتتە ەكەنٸن اڭعارادى. ول سۋرەتتە قاراپايىم عانا جىلقى سۋرەتتەلگەن ەدٸ. بٸراق ٷڭٸلە كەلگەندە, ول جىلقىنىڭ بويىندا ٶزگەگە ۇقسامايتىن ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتٸڭ بار ەكەنٸن بايقاۋعا بولاتىن. ول جىلقى ەسٸلٸندە, جىلقى بالاسىنا ۇقساماي سىزىلعان – تاناۋى ەكٸگە ايىرىلعان ەدٸ...
كا بۇلاردىڭ بەرٸنٸڭ كۋەسٸ بولادى. تٶرت جىل بويىندا جىر جازباعان اقىن كەنەتتەن شابىتى كەلٸپ, 19 جول ٶلەڭ جازىپ تاستايدى. جوعارىداعى تٷرلٸ-تٷستٸ داڭعازا ايعايلاردان كەيٸن كا جاۋىپ تۇرعان قارعا قاراپ ادام مەن تابيعاتتىڭ ٷندەستٸگٸنەن قييالعا بەرٸلٸپ «شٸركٸن, كٸرلەگەن قاپ-قارا سانامىزدى مىناۋ قار تاپ-تازا قىلىپ جۋىپ كەتسە عوي» دەگەن وي كەشەدٸ... جوعارىداعى تٶرت روماننان بٸز ورحان پامۋكتىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ ەدەبيەت دەستٷرٸن تولىق مەڭگەرگەنٸن بايقايمىز. بۇنىڭ ٶزٸ بۇدان كەيٸنگٸ تٷركٸ تٸلدٸ ەدەبيەتتٸڭ وسى باعىتتا دامۋىنا قوزعاۋشى كٷش بولاتىنى ايدان انىق.
ارداق نۇرعازىۇلى
