– ەكٸ جىلدان كەيٸن رەسەي ەكونوميكاسى قازٸرگٸدەن دە جاقسى جاعدايدا بولادى. يە, بيىلعى جىل اۋىر بولادى. بٸراق, ودان كەيٸن ٶرلەۋ باستالۋى مٷمكٸن.
– ۋكراينانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى قاقتىعىستار جالعاسىن تاپقان جاعدايدا بۇل رەسەي ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى ەسەر ەتەدٸ?
– رەسەي ۋكراينانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى ەسكەري قاقتىعىستارعا ارالاسىپ جاتقان جوق.
ٶز تاراپىمنان باتىستىڭ سانكتسييالارى كرەملگە قالاي ەسەر ەتەرٸن زەرتتەدٸم. رەسەيدٸڭ رەسۋرستارى, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ادامي رەسۋرستارى عالامات, ال تابيعي رەسۋرستارى تٸپتٸ سارقىلماس. سوندىقتان دا رەسەيلٸكتەر كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, بٷگٸنگٸ پروبلەمالاردى شەشەرٸنە سەنٸمدٸمٸن. بۇعان كٷمەنٸم جوق.
– رەسەيدٸڭ بولمىسىن سيپاتتايتىن ٷش رەسەيلٸك ساياساتكەردٸ اتاي الاسىز با?
– ٷشەۋٸن عانا ما? جارايدى. بٸرٸنشٸ كەزەكتە, بۇل, بٸرگە ٸستەگەن – ميحايل گورباچەۆ, ودان كەيٸن بوريس ەلتسين جەنە ۆلاديمير پۋتين.
مەنٸڭشە, پۋتين – قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيدە ايشىقتاپ وتىرعان بٸردەن-بٸر تۇلعا.
– 2005 جىلى وتانىڭىزدى تاستاپ كەتۋگە مەجبٷر بولعاندا نەلٸكتەن رەسەيدٸ تاڭدادىڭىز? ايتالىق, قازاقستانعا نەمەسە باتىس ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸنە كەتكٸڭٸز كەلمەدٸ مە?
– مەندە بۇدان باسقا تاڭداۋ بولعان جوق. سەبەبٸ, رەسەي – مەنٸڭ ەكٸنشٸ وتانىم. ٶمٸرٸمنٸڭ ەڭ قىزىقتى سەتتەرٸن وسى ەلدە ٶتكٸزدٸم. ٶمٸر كٶردٸم, تەجٸريبە جينادىم.
مەنٸڭ رەسەيٸم – بۇل ورىس عىلىمىنىڭ, ورىس مەدەنيەتٸنٸڭ جەنە قولدانبالى ماتەماتيكانىڭ ەلەمٸ.
– جوق. ٶزگەرگەن جوق. مۇنىڭ ساياسي جەنە باسقا دا سەبەپتەرٸ بار. ول بەلورۋسكە بەكەر كەتكەن جوق. لۋكاشەنكونىڭ ٶزٸ باكيەۆتٸ رۋحتاس, ساياساتتاعى ۇستانىمدارى بٸر, بيلٸككە دەگەن كٶزقاراستارى ۇقساس ادام رەتٸندە اتاعان. ونىڭ بەلورۋستٸ تاڭداعانى دا سودان.
– قىرعىزستاندا رەسەي پرەزيدەنتٸ پۋتيننٸڭ رەيتينگٸ ٶتە جوعارى ەكەن. مۇنى نەمەن تٷسٸندٸرەر ەدٸڭٸز?
– بۇل – زاڭدىلىق ەرٸ ەدٸلەتتٸ رەيتينگ دەر ەدٸم. سەبەبٸ, ۆلاديمير ۆلاديميرۇلى – مىقتى, تەجٸريبەلٸ ساياساتكەر. ونى جوعارى باعالاعان جەرلەستەرٸمدٸ جاقسى تٷسٸنەمٸن.
پۋتين رەسەيدٸڭ ەگەمەندٸگٸن ەرەكشە قورعايدى, قىرعىزدار ٶز كەزەگٸندە ٶز پرەزيدەنتٸنەن قىرعىزستان مٷددەسٸن دەل پۋتين سيياقتى قورعاۋىن قالايدى. سوسىن قازٸرگٸ قىرعىزستان ەكونوميكاسى اۋىر حالدە. كٶپشٸلٸك «ەلدٸڭ دامۋىنا رەسەي ىقپال ەتەدٸ» دەگەن سەنٸمدە.
پۋتيننٸڭ قىرعىزستانداعى رەيتينگٸسٸنٸڭ جوعارى بولۋىنا بٸر جاعىنان وسى جاعداي ىقپال ەتٸپ وتىر.
– ۋكراينا, بەلورۋس, مولدوۆادا ەرٸ كەتسە ەكٸ تاڭداۋ بار. ول – ەۋرووداق نەمەسە رەسەي. ال قىرعىزستاندا قالاي? ازييا قۇرلىعىندا ورنالاسقان مەملەكەت رەتٸندە سٸزدەرگە قىتاي دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مٷمكٸن عوي?
– مەن ۋكرايندىقتاردى جاقسى بٸلەمٸن. بالتىق ەلدەرٸن قوسپاعاندا, قازٸرگٸ ۋكراينانىڭ باعىتى حالىقتىڭ ەمەس, ساياسي ەليتانىڭ تاڭداۋى.
1991 جىلعى رەفەرەندۋمدا كسرو حالقىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ كەڭەس وداعىن ساقتاپ قالۋعا داۋىس بەردٸ. ياعني, رەسەيدٸڭ جاعىنا قاراي تاڭداۋ جاسادى.
قىرعىزستاننىڭ الدىندا مۇنداي تاڭداۋ تۇرعان جوق. بٸزدٸڭ تاريحىمىز ەكٸ ۇلى دەرجاۆا – رەسەي جەنە قىتايمەن تىعىز بايلانىستى.
جالپى سوڭعى 200 جىلدا بٸز رەسەيمەن بٸرگە بولدىق. اتاكە بااتىر دەگەن اتاقتى ەمٸرشٸ بولعان. مٸنە, سول بااتىر ەكاتەرينا پاتشايىمعا رەسەيدٸڭ قۇرامىنا قوسىلۋ ٷشٸن ٶزٸنٸڭ ەلشٸلەرٸن جٸبەرەدٸ. ول تۇستارى قىرعىز بيلٸگٸ ەر تۇستان انتالاعان جاۋدىڭ شابۋىلدارىنان ەبدەن ەلسٸرەگەن بولاتىن. 2015 جىلى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ بااتىر ەمٸرشٸ جٸبەرگەن ەلشٸلەردٸ بارشا سالتاناتپەن قابىلداعانىنا 230 جىل تولدى. ول تۇستارى رەسەي ورىس-تٷرٸك سوعىسىمەن باسى قاتىپ, ورتا ازيياعا كٶڭٸل اۋداراتىن جاعدايدا ەمەس-تۇعىن. الايدا 80 جىل ٶتكەسٸن قىرعىزستان ٶز ەركٸمەن, قايتالاپ ايتايىن, ٶز ەركٸمەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلادى.
– ساراپشىلار سٸزدٸ جەنە ۋكراينانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ ۆيكتور يانۋكوۆيچتٸ جيٸ سالىستىرادى. ەكەۋٸڭٸز دە ەزٸرگٸ كٷنٸ رەسەيدە تۇراسىزدار...
ال مەنٸمەن ونى سالىستىرماڭىزدار! ارامىزدا ەشقانداي ۇقساستىق جوق. ەكەۋمٸز ەكٸ ەلەمنٸڭ ادامىمىز. مەن – عىلىمنىڭ, عىلىمي ورتانىڭ ادامىمىن. يانۋكوۆيچ شەنەۋنٸكتەر ەۋلەتٸنەن شىققان.
– قىرىمدى اننەكتسييالاپ, ۋكراينانىڭ شىعىسىنا باسىپ كٸرگەننەن كەيٸن سٸزدٸڭ رەسەيگە قاتىستى كٶزقاراسىڭىز ٶزگەردٸ مە?
– ٶزگەرسە دە وڭ باعىتقا قاراي ٶزگەردٸ. تٷسٸندٸرە كەتەيٸن. ۋكراينانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى احۋالعا پرەزيدەنت پوروشەنكو باستاعان قازٸرگٸ ۋكراينا بيلٸگٸنٸڭ ٶزٸ كٸنەلٸ. ولار ٶز حالقىنا قارسى سوعىس اشتى.
– ال قىرىم شە?
– قىرىم دەيسٸز بە? قىرىم – رەسەيدٸكٸ. ەلەمدٸك تاريحتى, رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ تاريحىن جاقسى بٸلەتٸن ادام سٸزگە وسىلاي ايتادى. قىرىم – ۇلى ەكاتەرينا پاتشانىڭ جوباسى. دەمەك, رەسەيدٸڭ جوباسى.
حرۋششەۆتٸڭ قىرىمدى ۋكراينا قۇرامىنا قوسۋ تۋرالى شەشٸمٸ كسرو-نىڭ كونستيتۋتسيياسىنا ساي جاسالعان جوق.
ەگەر ەزٸر ۋينستون چەرچيلل مەن رۋزۆەلت تٸرٸلٸپ كەلسە, ولار قىرىمنىڭ ورىسقا تيەسٸلٸ ەكەندٸگٸن ايتار ەدٸ. چەرچيلل سونىمەن قاتار سەۆاستوپولدٸ ورىس قالاسى دەپ اتاعان.
– سٸز پرەزيدەنت كەزٸڭٸزدە امەريكالىق ەسكەري كٷشتەردٸ قىرعىزستان تەرريتوريياسىندا ورنالاستىرۋعا كەلٸسٸم بەردٸڭٸز. بٸراق كەيٸن, اقش-تى «قىرعىز جەرٸندە رەۆوليۋتسييا جاسادى» دەپ ايىپتادىڭىز. قىرعىزستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قازٸرگٸ قارىم-قاتىناسىنا قانداي باعا بەرەسٸز?
– 2001 جىلى ناتو-نىڭ ەۋە كٷشتەرٸن ورنالاستىرۋعا كەلٸسٸم بەردٸم جەنە بۇل دۇرىس شەشٸم بولدى. اقش ول تۇستارى حالىقارالىق انتيتەرروريستٸك كواليتسييانىڭ باسىندا تۇردى.
ول كەز قىرعىزستانعا اۋعانستان تەرريتوريياسىنداعى لاڭكەستەردەن قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعان كەز ەدٸ...
شىنى كەرەك, ول تۇستارى بٸز بەرٸمٸز دە امەريكانىڭ نيەتٸ ادال دەپ ويلايتىنبىز. اقش-تىڭ ورتا ازييا ەلدەرٸندە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ورناتپاق ۇمتىلىسىنا سەنەتٸن ەدٸك. بٸراق, بٷگٸنگٸ زاماندا كٷللٸ ەلەم دەموكراتييانىڭ «امەريكالىق ٷلگٸسٸ» قانداي بولاتىنىن جەنە ونىڭ ارتى قانداي تراگەديياعا الىپ كەلەتٸنٸن ٶز كٶزٸمەن كٶردٸ.
ايتالىق, يراكتى الايىق. بۇل ەلدٸڭ ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتىنا امەريكا ارالاسقان سوڭ حاوس باستالدى. قازٸرگٸ يراك جەر بەتٸنەن جوعالۋدىڭ الدىندا تۇر. ۋاقىت ٶتە كەلە ليۆييا, سيرييا, اۋعانستان دا ەلەم كارتاسىنان ٶشەدٸ.
امەريكاندىقتار دەموكراتييامەن اينالىسقان بارلىق ايماقتاردا اتىس-شابىس, كٶتەرٸلٸس بولادى, حاوس باستالادى. «تٷرلٸ تٷستٸ رەۆوليۋتسييا» بولعان مەملەكەت ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالىپ, بٸرنەشە عاسىرعا كەرٸ شەگٸنەدٸ.
ۋكراينانى الىپ قارايىق. قازٸر بۇل ەلدە ازاماتتىق سوعىس جٷرٸپ جاتىر. بٸر كەزدەرٸ, بۇل ەل كسرو-نىڭ ەڭ قۋاتتى ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. ونىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پوتەنتسيالىنا كٷللٸ ەلەم قىزىعاتىن. قازٸرگٸ جاعدايى قالاي?
گرۋزيياداعى احۋال دا سونداي. ٶز باسىم قىرعىزستان مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى جاعداي جاقسارا تٷسەدٸ دەپ ويلامايمىن.
– «ورىس تٸلٸن – تۋعان تٸلٸم» دەپ ايتا الار ما ەدٸڭٸز?
– ەرينە. مەن – عىلىمنىڭ ادامىمىن. عىلىم تۋرالى ويلاعاندا ورىسشا ويلايمىن. راس, قىرعىزشا دا ويلايمىن. قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ بولعاندا مەن ورىس تٸلٸن ناسيحاتتادىم, ورىس تٸلٸ رەسمي تٸل رەتٸندە بەكٸتٸلدٸ. يە, ۇلتشىلدار تاراپىنان سىنعا ۇشىراعانىم راس.
رەسەيدە بٸلٸم الىپ جاتقان قىرعىز جاستارى وسىنداي شەشٸم قابىلداعانىم ٷشٸن تالاي رەت العىس ايتقان. ولار ورىس تٸلٸن جاقسى بٸلەدٸ. ورىس تٸلٸن بٸلە وتىرا, كەز كەلگەن جاعدايدا, كەز كەلگەن سالادا بەسەكەگە تٷسە الارىن جاقسى تٷسٸنەدٸ.
– وتانىڭىزعا ورالاتىن ويىڭىز بار ما? قىرعىز بيلٸگٸمەن وسى تۋرالى سٶيلەستٸڭٸز بە?
– سٶيلەستٸم. بٸراق, ەلگە قايتقاننىڭ ٶزٸندە قىرعىز بيلٸگٸ مەنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸمە كەپٸلدٸك بەرە الارىنا سەنبەيمٸن. قىرعىزستان وسىدان ون جىل بۇرىن قۇقىقتىق مەملەكەت دەگەن اتاۋىنان ايىرىلعان. وسى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا بيلٸككە كەلگەن باكيەۆ, وتۋنباەۆا, اتامباەۆ – بارلىعى دا رەۆوليۋتسييانىڭ كٶشباسشىلارى. 2005 جىلعى مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستٸ ۇيىمداستىرعان دا وسى ٷشەۋٸ.
– سٸزدٸڭ پرەزيدەنت قۇرداستارىڭىز كٶپ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن الەكساندر لۋكاشەنكو 20 جىلدان اسا بيلٸك قۇرىپ كەلەدٸ. بۇرىنعى پرەزيدەنت رەتٸندە ايتالىق, لۋكاشەنكوعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز?
– لۋكاشەنكو كەڭەسكە مۇقتاج ەمەس. ول – كٶرەگەن پرەزيدەنت. ەگەر ۇزاق بيلٸك قۇرعان پرەزيدەنتتەردٸ حالقى سٷيەتٸن بولسا جەنە ورنىندا قالعانىن قالايتىن بولسا, ولارعا كەتۋدٸڭ نە قاجەتٸ بار?
اۋدارعان, دۋمان تاناباسوۆ
