ورتەكە – قۋىرشاق ٶنەرٸنٸڭ باستاۋى
عالىم ەلكەي مارعۇلان «اعاشتان بۇيىم جاساۋ قازاقستاننىڭ ورمان ماسسيۆتەرٸ بار ورتالىق قازاقستان, الاتاۋ, سولتٷستٸك-باتىس جەنە سولتٷستٸك-شىعىس ايماقتارىندا كەڭٸنەن تارالعان. ەسٸرەسە, سولتٷستٸك ايماقتاردا قىزىل قايىڭ, قىزىل قاندىاعاش, ٷيەڭكٸ, جاڭعاق اعاشى, شاعان, ەمەن سيياقتى اعاشتاردى پايدالانعان. بۇلار وڭاي كەسٸلٸپ, بويالادى. شەبەرگە قيىنشىلىق تۋدىرمايدى», ‒ دەپ جازعان.
اعاشتان تٷيٸن تٷيگەن شەبەرلەر «ورتەكە قۋىرشاعىن» قۇراستىرىپ, ويىن-ساۋىقتاردا, جيىنداردا دومبىرا ەۋەنٸنە, ساۋساقتاردىڭ پەرنە باسۋ قوزعالىسى مەن ىرعاعىنا قاراي بيلەتكەن.
«ورتەكە» ارنايى جاسالعان تۇعىرعا ورناتىلادى دا, دومبىراشىنىڭ ساۋساعىنا جٸپپەن بايلانادى. كٷيشٸ اسپاپتا ويناي باستاعاندا, پەرنە باسقان ساۋساقتاردىڭ قوزعالىسىمەن قۋىرشاق ەسەم بيگە باسا جٶنەلەدٸ.
قازاقتىڭ ۇلتتىق قۋىرشاق ٶنەرٸندەگٸ «ورتەكەنٸڭ» ناقتى قاي ۋاقىتتا, قاي زاماندا پايدا بولعانى بەلگٸسٸز. قازٸرگٸ كەزدە «ورتەكە» جاساۋمەن اينالىساتىن شەبەر جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ:
«ەكەمٸزدٸڭ ٸنٸسٸ سٸبٸرگە يتجەككەنگە ايدالعان ەكەن. سوندا جٷرٸپ اعاشتان ورتەكە مەن بيلەپ جٷرگەن ايۋدى جاساعان. ەل-جۇرتىن ساعىنعاندا ورتەكەنٸ بيلەتٸپ, ەن ايتادى ەكەن», ‒ دەدٸ. سونداي-اق, شەبەردٸڭ ايتۋىنشا, «ورتەكە» بيلەتۋ, جاساۋ ٶنەرٸ XIX عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا كەڭٸنەن تارالعان سيياقتى.
تابيعاتپەن سىرلاس ٶسكەن قازاق حالقى جاراتىلىستىڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸن, تٷرلەنۋٸن, ٶزگەرۋٸن, قيمىل-قوزعالىسىن جٸتٸ باقىلاپ, ولاردى ەن مەن جىرعا, ەرتەگٸ مەن اڭىزعا ارقاۋ ەتتٸ. كٷيشٸ ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ: «قازاقتىڭ «جەزكيٸك», «اڭشىنىڭ زارى» اتتى كٷيلەرٸنٸڭ تۋۋ تاريحى اڭىزدان باستاۋ الادى. ەكٸ كٷيدە دە اڭشىلىقتى كەسٸپ ەتكەن مەرگەندەر جايلى ايتىلادى. تويىمسىزدىق بويىن بيلەگەن اڭشىلاردى اقىر سوڭىندا اڭنىڭ كيەسٸ ۇرادى دەلٸنەدٸ. اڭىزدىڭ استارىنا ٷڭٸلسەك حالىقتىق نانىم-سەنٸمگە جاقىندايدى. وسى سيياقتى «ورتەكەنٸڭ» شىعۋ تاريحى دا حالىقىمىزدىڭ نانىم-سەنٸمٸنە قاتىسى بولۋى مٷمكٸن», ‒ دەگەن بولجامدار ايتادى.
«ورتەكەنٸڭ» تاريحى تۋرالى ناقتى عىلىمي دەرەكتەر كەزدەسە قويماعانىمەن بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارىنا تەن. مەسەلەن, تۋىسقان قىرعىزداردا ورتەكە «تاق-تەكە» دەگەن اتپەن كەڭ تاراعان.
بٸر قىزىعى, «ورتەكەنٸ» تەك دومبىرادا عانا ەمەس, ٸشەكتٸ اسپاپتاردىڭ بەرٸندە ويناتۋعا بولادى. «ورتەكە ‒ قازاقتىڭ كٶنە قۋىرشاق تەاترى. ەرتە زاماندا بالالارعا دومبىرا ٷيرەتۋدە ولاردى قىزىقتىرۋ ٷشٸن «ورتەكە قۋىرشاعى» قولدانىلعان. قازٸر كٷندە دە ورتەكەگە دەگەن قىزعۋشىلىق جوعارى. ەۋەلدە ورتەكەنٸ دومبىرادا ويناتقان, ال كەيٸنەن جەتٸگەنگە قوسىپ بيلەتكەن. ورتەكەنٸ بٷگٸنگٸ قوعام ىستىق ىقىلاسپەن قابىلداپ جاتىر. تەك دەرٸپتەۋ كەرەك», ‒ دەيدٸ جەتٸگەن اسپابىندا وينايتىن ستۋدەنت ەيكەرٸم ەلەمەسوۆا. سونداي-اق, ول ورتەكە جاساۋ مەن ويناتۋعا ارنالعان فەستيۆالداردىڭ دا ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىنىن ايتتى.
ورتەكە ەرتٷرلٸ كٶلەمدە جاسالا بەرەدٸ. شەبەردٸڭ وي-قييالىنا بايلانىستى تٷرلٸ اتاۋلار قويىلىپ, اسپاپتا ويناتىلادى. كٷيشٸ ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ: «بۇرىن مەزەتتە ٷش ورتەكەنٸ ‒ «اتا ورتەكە», «ەكە ورتەكە», «بالا ورتەكەنٸ» ويناتقان. بٸر ادام ەڭ كٶپ دەگەندە تٶرت ورتەكەنٸ ساۋساعىنا ٸلٸنگەن جٸپتەر ارقىلى باسقارىپ, كٷي ىرعاعىنا بيلەتە الادى», ‒ دەيدٸ. ال اتاقتى كٷيشٸ, دومبىراشى مۇرات ٶسكەنباەۆ «سەگٸز لاق» كٷيٸن تارتقاندا, سەگٸز تەكەنٸ تۇعىرعا ورناتپاي-اق جەرگە قويىپ ويناتقان ەكەن.
سىرت كٶزگە قاراپايىم كٶرٸنگەنٸمەن, ورتەكە ويناتۋدىڭ ٶزٸندٸك تەحنيكاسى بار. ورتەكەنٸڭ بٸرنەشەۋٸن ويناتقاندا ولار بٸر-بٸرٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرمەي, بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن «بي» قيمىلدارىن جاساۋى كەرەك. بۇل قۇراستىرۋشىنىڭ لوگيكاسىنا تٸكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەتٸن ەرەجە.
ورتەكە قويىلاتىن تۇعىر اعاشتان قۇراستىرىلادى. بەتكٸ جاعىنا تٷرلٸ ويۋ-ٶرنەكتەر ويىلادى. ەشەكەيلەنگەن تۇعىر ٸشٸنە ورتاسىنان تەمٸر سىم ٶتكٸزٸلگەن تاياقشا قويىلادى. تەمٸر سىمنىڭ ەكٸ شەتٸ يٸلٸپ, بٸرٸنە قۋىرشاق بەكٸتٸلٸپ, بٸرٸنە دومبىراشىنىڭ ساۋساقتارىنا ٸلٸنەتٸن جٸپ جالعانادى. تۇعىردى تەسٸپ, جٸپ سىرتىنا شىعارىلادى. جٸپتٸ تارتقان كەزدە تەمٸر سىم قوزعالىپ, ورتەكە قۋىرشاعى بيلەي باستايدى. ورتەكە قۋىرشاعى تەپە- تەڭدٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن, باۋىرىنان ٸلٸنگەن سىم تەمٸر قۋىرشاق جان-جاققا اۋىتقىمايتىنداي ٶلشەمدە قاق ورتاسىنا ورنالاسۋى كەرەك.
قۋىرشاقتى قۇراستىرۋ جاعىنا كەلەتٸن بولساق, ونىڭ كەۋدەسٸ مەن باسىن بٸر بٶلەك, سيراقتارىن بٸر بٶلەك اعاشتان قيىپ الادى. ماتەريالدىڭ مەيلٸنشە قاتتى, جەڭٸل ەرٸ يٸلگٸش بولعانى دۇرىس. ونى جاساۋعا قايىڭ, تەرەك, شەتەن, جەمٸس اعاشتارىن قولدانۋعا بولادى. تٷرلٸ-تٷستٸ بوياۋلارمەن بوياپ, سەندەپ, كٶرەرمەن الدىنا الىپ شىعادى. ورتەكە ٷلكەن ساحنالارعا ارنالماعاندىقتان, كٶبٸنە شاعىن كٶرەرمەن اۋديتوريياسىنا ۇسىنىلاتىن قىزىقتى ساۋىقتىڭ تٷرٸنە اينالعان. ورتەكە ويىنى سيرەك ورىندالاتىن جانرلىق قويىلىم بولىپ سانالادى. ونى العاش رەت «مۇراگەر» رەسپۋبليكالىق فولكلور سازدى انسامبلٸ 1984 جىلدان باستاپ ەل اراسىندا ناسيحاتتاي باستادى. قازٸرگٸ كٷنٸ ۇلتتىق مۋزىكانى دەرٸپتەپ جٷرگەن «تۇران» انسامبلٸ 2010 جىلدان باستاپ ورتەكەنٸ ساحناعا الىپ شىعىپ, بيلەتٸپ جٷر. سونداي-اق, انسامبل ورتەكەنٸ ۆەنگرييا, قىتاي, اقش, رەسەي, فرانتسييا, يسپانييا, تٷركييا ەلدەرٸنە تانىستىرىپ كەلدٸ. «شەتەلدٸك كٶرەرمەندەردٸڭ ورتەكەگە قىزىعۋشىلىعى باسىم, جۇمباعىن شەشكٸسٸ كەپ, سۇراقتار قويادى. ال جاس بالالار ورتەكە بيٸنٸڭ قىزىعىنا باتىپ, مەز بولادى », ‒ دەيدٸ انسامبلدٸڭ مٷشەسٸ ابزال ارىقباەۆ.
ەلٸمٸزدە 2007 جىلدان باستاپ قۋىرشاق تەترلارى اياسىندا حالىقارالىق فەستيۆالدار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدٸ. اتاپ ايتساق, العاشقى «ورتەكە» حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ فەستيۆالٸ اقتاۋ قالاسىندا ٶتتٸ. 2010-12 جىلدارى الماتىدا (ۇلتتىق قۋىرشاق ٶنەرٸنٸڭ حالىقارالىق فەستيۆالٸ), 2013 جىلى استانادا, 2015 جىلى قوستانايدا ۇيىمداستىرىلدى.
«ورتەكە ‒ قازاق قۋىرشاق ٶنەرٸنٸڭ باستاۋى», – دەگەن بەلگٸلٸ عالىم احمەت جۇبانوۆ. ەرتە كەزدەن قالىپتاسقان مەدەنيەت بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. الايدا ورتەكە بيلەتۋ ٶنەرٸن ٷيرەتۋ مەن ونى جەتٸلدٸرۋدٸ مۋزىكا زەرتتەۋشٸلەرٸ, قولٶنەرشٸلەر مەن قۋىرشاق تەاترىنىڭ ماماندارى شىنداپ قولعا السا. سوندا عانا, قازاق قۋىرشاق ٶنەرٸ الداعى زامانداردا دا جۇرتتى قۋانىشقا بٶلەي بەرەتٸنٸ سٶزسٸز.
ايجان تەمٸرحانقىزى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ ٸٸٸ كۋرس ستۋدەنتٸ.
دەرەككٶزٸ: turkystan.kz
