قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ «بٷگٸندە ەلەم شىنىمەن ٶزگەردٸ. پاندەمييانىڭ ەسەرٸنەن مىزعىماس جاھاندانۋ مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ وقشاۋلاۋى جەنە ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاپ قالۋى پايداسىنا پوزيتسيياسىن جوعالتقان سيياقتى. حالىقارالىق قاتىناستاردا ۇلتشىلدىققا سۇرانىس ارتىپ كەلەدٸ», - دەگەن-دٸ.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, دٸني سوعىستار, ۇلتارالىق قاقتىعىستار, قارۋلى سەپاراتيزم مەن يررەدەنتيزم ەلدەردٸ جەنە تۇتاس ايماقتاردى, ەسٸرەسە ٸشكٸ پروبلەمالار اياسىندا شارپىپ جاتىر. سوناۋ ون توعىزىنشى عاسىردا پايدا بولعان دٸني ەكسترەميزمنٸڭ حالىقارالىق لاڭكەستٸكتٸڭ يدەولوگيياسى رەتٸندەگٸ قاۋپٸ قازٸر ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. بۇل, قانات جۇمابەكوۆتٸڭ پايىمىنشا, جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ ٷشٸنشٸ ونجىلدىعى باسىنداعى حالىقارالىق ورتانىڭ باستى ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدى.
Marsh & McLennan حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جاھاندىق تەۋەكەلدەر ەسەبٸنە سەيكەس, جاقىن بولاشاقتاعى ەلەمنٸڭ «تەۋەكەلدەردٸڭ نەگٸزگٸ كارتاسى» گەوساياسي تۇراقسىزدىق, ەكونوميكالىق قاراما-قايشىلىق, كليمات پەن بيوەرتٷرلٸلٸكتٸڭ جوعالۋى, تسيفرلىق فراگمەنتاتسييانىڭ سالدارى, دەنساۋلىقتىڭ جاڭا وسالدىعى جەنە دٸني ەكسترەميزم تۇرعىسىنان جاسالدى. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, ەلەم پانوراماسى بەلگٸلٸ بٸر جاھاندىق كٷشتەردٸڭ الدىن الا دەستٷرلٸ ۇلتتىق, تاريحي جەنە مەدەني كودتارعا, رۋحاني-ەتيكالىق قۇندىلىقتار مەن مورالدىق مۇراتتارعا ەسەر ەتە وتىرىپ, بارلىق جەردە پلانەتانىڭ بٷكٸل ايماقتارىنىڭ دٷنيەتانىمىنا ەسەر ەتۋگە ۇمتىلۋىمەن سۋرەتتەلگەن.
عالامشاردىڭ اۋقىمدى ايماعى – ورتالىق ازييا دا بۇل مەسەلەدەن تىس قالمايدى. ونىڭ ٷستٸنە, جاھاندىق ەلەمدە ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ كٷشەيۋٸنە بايلانىستى كەيبٸر ساراپشىلار ورتالىق ازييا ايماعىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بولجامداردىڭ دۇرىستىعىنا بەستەسەدٸ. سونىمەن قاتار, جاقىن شەتەل عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋٸندە ە.يۆانوۆا مەن ل.يساەۆا «ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ قازٸرگٸ جاعدايدى باعالاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقسىزدىقتى بولجاۋ ەدٸستەمەسٸ تۋرالى» زەرتتەۋٸندە «ەلەمنٸڭ ساياسي داعدارىستار بولاتىن كەلەسٸ ايماعى ورتالىق ازيياعا اينالادى» دەلٸنگەن.
«دٷنيە جٷزٸنٸڭ گەوگرافييالىق كارتاسىندا ورتالىق ازييا ەۋرازييا كونتينەنتٸنٸڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان مەگارەگيون رەتٸندە ورنالاسقان. جالپى قابىلدانعان كٶزقاراس بويىنشا ورتالىق ازييا ايماعى قازٸرگٸ زامانعى مەملەكەتتەردەن – ٶزبەكستان, تەجٸكستان, تٷركٸمەنستان, قىرعىزستان جەنە قازاقستاننان تۇرادى. تاريح بويىندا ورتالىق ازييا ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ارقاسىندا ەۋروپانى, تاياۋ شىعىستى, وڭتٷستٸك جەنە شىعىس ازييانى بايلانىستىراتىن اۋماق رەتٸندە بەلگٸلٸ, بۇل ولاردى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ماتەريالدىق جەنە ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ ٶزارا الماسۋىنا ىقپال ەتتٸ.
ورتالىق ازييا ايماعىنىڭ گەوساياسي ماڭىزدىلىعى بٸرقاتار وبەكتيۆتٸ فاكتورلارمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ: كٶپتەگەن قولدانىستاعى, مٷمكٸن جەنە جوسپارلانعان كٶلٸك جەنە قۇبىر جولدارىنىڭ تٷيٸسكەن جەرٸندەگٸ گەوستراتەگييالىق ورنالاسۋى; ەڭ باي تابيعي جەنە ادام رەسۋرستارى; يسلام ەلەمٸندەگٸ تۇراقسىزدىق وشاقتارىنا اۋماقتىق-گەوگرافييالىق, تاريحي-مەدەني جەنە دەموگرافييالىق جاقىندىعى; كونفەسسييالىق كەڭٸستٸكتە جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەر ايماعىنىڭ شوعىرلانۋى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ قانات جۇمابەكوۆ.
مەسەلەنٸڭ تاريحىنا ەكسكۋرسييا ورتالىق ازييا ايماعىنداعى دٸني ەكسترەميزمنٸڭ باستاۋى 1990 جىلداردىڭ باسىنداعى كەزەڭگە تٷسەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل راديكالدى يدەولوگييانىڭ پايدا بولۋى مەن تارالۋىنىڭ بەلگٸلٸ العىشارتتارى بولدى. دٸني ەكسترەميزمنٸڭ شىعۋ تەگٸن انىقتاۋ ٷشٸن كەيبٸر زەرتتەۋلەرگە جٷگٸنگەن جٶن. مەسەلەن, ر.دۆيۆەنديدٸڭ پٸكٸرٸنشە, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ – ٶزبەكستان, قىرعىزستان جەنە تەجٸكستان ەلدەرٸندە دٸني ەكسترەميزمنٸڭ بەلسەندٸلەنۋٸنە ساياسي باعىتتىڭ ەلسٸزدٸگٸ, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى, سىبايلاس جەمقورلىق, ەكونوميكانىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ سيياقتى فاكتورلار ەسەر ەتتٸ. ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ مەن تيٸمسٸز مەملەكەتتٸك باسقارۋ دا ىقپالىن تيگٸزدٸ.
وتاندىق عالىم جەنە ساياساتكەر مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, نارىققا كٷرت كٶشۋ ەسكٸ مورالدىق قۇندىلىقتاردى «تٶڭكەرٸپ» تاستادى. ٶڭٸردەگٸ كەيبٸر جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىق پەن مارگينالدانۋى اياسىندا ەكسترەميستٸك كٶزقاراستار, ٷندەۋلەر مەن ەرەكەتتەر بەلەڭ الدى. تەجٸريبەدە دٸني ەكسترەميزم بٸرقاتار مەملەكەتتەردٸڭ ٶمٸرٸندە ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي اجىراماس فاكتورعا اينالىپ وتىر.
ورتالىق ازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ دٸني ەكسترەميزمنٸڭ «ٶمٸر سٷرۋ قابٸلەتٸنٸڭ» ٸرگەلٸ سەبەپتەرٸ, ەلدە فاكتورلارى – فاناتيزم, ويلانباعان ليتەراليزم, دٸننٸڭ ٶزٸنٸڭ ماقساتى مەن مەنٸنە, ونىڭ باستاپقى قاينار كٶزدەرٸنە قاتىستى ينتەللەكتۋالدىق ساۋاتسىزدىق دەۋگە بولادى. سونداي-اق مەگا-ايماققا ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ەرتٷرلٸ سىرتقى كٷشتەردٸڭ يدەولوگييالىق ايلا-شارعىلارى دا ماڭىزدى رٶل اتقارىپ جاتىر.
وسى تۇرعىدا كەلگەندە, كەلەشەكتە ەلەمدٸك تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ بولجامى بويىنشا ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ەلەۋلٸ قاتەر تٶندٸرەتٸن دٸني-ەكسترەميستٸك ۇيىمداردى مەن قوزعالىستاردى بٶلەك انىقتاعان جٶن. بۇل, ەڭ الدىمەن, «حيزب-ۋت-تاحرير», ٶزبەكستان يسلام قوزعالىسى, «جامااتي تابليعي», «سالافييا», «ەل-قايدا», «تاليبان» سيياقتى راديكالدى-ەكسترەميستٸك قوزعالىستارى. مۇنىڭ قاتارىنا ەۆرەيلەر مەن كرەستشٸلەرگە قارسى دٷنيەجٷزٸلٸك يسلام مايدانىن, «IG» ( قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىيىم سالىنعان ۇيىمدار) ۇيىمىن قوسۋعا ەبدەن بولادى.
دٸني ەكسترەميزمگە اپولوگتاردىڭ سىن-قاتەرلەرٸ مەن قاۋٸپتەرٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ينتەگراتسيياسىن تەرەڭدەتەدٸ. دٸني ەكسترەميزمگە بايلانىستى ورتالىق ازيياداعى ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ ەرتٷرلٸ مەملەكەتارالىق كەلٸسٸمدەرگە قول قويۋ جەنە حالىقارالىق ۇيىمدار قۇرۋ نەگٸزٸندە ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸنە اينالۋدا.
وسى اسپەكتٸدە شىۇ مەن ۇقشۇ اياسىنداعى بٸرلەسكەن ۇجىمدىق جۇمىس تەجٸريبەسٸ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ ٷشٸن بٸرەگەي بولىپ تابىلادى, بۇل ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا جەنە بٷكٸل مەگاٶڭٸردە ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا سىندارلى شارالاردى جٷزەگە اسىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
«ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, 2020 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە مٷشە ەلدەردٸ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورتالىعىن قۇرۋعا شاقىردى. ەسٸرەسە, تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جەنە ەكسترەميزمگە, ونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەتتە قارسى تۇرۋدىڭ ٶسٸپ كەلە جاتقان تەۋەكەلدەرٸنە شىۇ-نىڭ ەرەكەتٸ قاجەت ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. بۇل ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن سالالارىن ونلاين كەڭٸستٸككە كٶشٸرۋ كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك تاقىرىبىن جاڭارتقانىنىڭ ارقاسى ەكەنٸن دە مەملەكەت باسشىسى قاداپ ايتتى. ەلەمدٸك تۋربۋلەنتتٸلٸك «ٷش زۇلىمدىقتىڭ»: دٸني ەكسترەميزم, سەپاراتيزم جەنە تەرروريزم كٷشتەرٸنٸڭ جاعىمسىز بەلسەندٸ بولۋىنا الىپ كەلدٸ», - دەدٸ كونفەسسيياارالىق جەنە ٶركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ باس كونسۋلتانتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ رەسمي اقپاراتىنا سەيكەس, شىۇ لاڭكەستٸك نەمەسە ەكسترەميستٸك ەرەكەتكە قاتىسى بار تۇلعالاردىڭ بٸرىڭعاي تٸزٸمٸن جٷرگٸزەدٸ. وندا سەگٸز مىڭعا جۋىق ادام بار, ولاردىڭ 700-ٸ قازاقستان ازاماتتارى, نەگٸزٸنەن قاقتىعىس ايماقتارىنا كەتكەندەر. شىۇ قۇجاتىندا جەنە ۇقشۇ كەلٸسٸمٸندە «تابليعي جاماعات» قوزعالىسى ەكسترەميستٸك دەپ تانىلعان, قىرعىزستاننان باسقا ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە ونىڭ قىزمەتٸنە تىيىم سالىنعان.
«تابليعي جاماعات» قىرعىزستاندا زاڭدى تٷردە جۇمىس ٸستەيدٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ قولداۋىنا يە, ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە, ٷندٸستاندا, پەكٸستاندا جەنە بانگلادەشتە دە ٸس-ەرەكەتتەرٸ مەن يدەولوگيياسىن جٷرگٸزەدٸ. ايتا كەتەيٸك, 2020 جىلى قىرعىزستاندا وسى ۇيىمنىڭ ٸزباسارلارىنىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋىمەن جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتەر ورىن الىپ, نەتيجەسٸندە ەلدٸڭ ساياسي باسشىلىعى وتستاۆكاعا كەتكەن بولاتىن.
جوعارىدا ايتىلعاندار قىرعىزستانداعى قيىن ەكونوميكالىق جاعداي مەن جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جوعارى كەدەيلٸگٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردا «تابليعي جاماعات» مٷشەلەرٸنٸڭ بەلسەندٸ قىزمەت ەتۋٸن كٶرسەتەدٸ.
ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ بولجامى بويىنشا, مەملەكەتتەر مەن قوعامداردىڭ COVID-19 پاندەميياسىن جەڭٸپ, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن باسقا مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارالاردى اشقاننان كەيٸن قازاقستان ارقىلى كٶرشٸلەس ەلدەرگە قىرعىز ميگرانتتارىنىڭ اعىنى كٷرت ارتتى. سونىمەن بٸرگە «تابليعي جاماعات» يدەولوگيياسىنىڭ ەكسپورتى كٷتٸلۋدە. وسىعان وراي, قازاقستان باستاعان ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸ ەلدەرٸنە عالامشاردىڭ وسى بٶلٸگٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتىلىعى ٷشٸن جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەدٸ.
ەلٸمٸزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتىن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان ٸس-شارالار جوسپارى جوعارى دەڭگەيدە قابىلداندى. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك تۇجىرىمداماسى ينتەرنەتتە ەكسترەميستٸك جالداۋ جەنە ٷگٸت-ناسيحاتپەن كٷرەسۋ ٷشٸن ەزٸرلەندٸ جەنە جٷيەلٸ قولدانىلۋدا. سونىمەن قاتار «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» جٷيەسٸ قۇرىلدى. وسىنداي شارالار ارقىلى ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸندە دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ رەسمي اقپاراتىنا سەيكەس, 2020 جىلى باق-تا, ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان 64 مىڭنان استام جارييالانىم ورنالاستىرىلعان. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 21 مىڭنان استام ەكسترەميستٸك ماتەريالدار جويىلدى.
جالپى, مەگا-ايماقتاعى دٸني ەكسترەميزمنٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن تٶمەندەتۋ ٷشٸن ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ جاستار مەن حالىقتىڭ باسقا دا وسال توپتارى ٷشٸن قولايلى جەنە تيٸمدٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋى كەرەك سيياقتى. دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدارعا بەرٸك يممۋنيتەتٸ جەنە ولاردىڭ راديكالدى كٶزقاراستارىنا قارسى تۇرۋ قابٸلەتٸ بار قوعامداستىقتاردى بٸرٸكتٸرۋ, ٷيلەستٸرۋ جەنە دامىتۋ ماقساتىندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتٸن دە ەركەز قولداۋ قاجەت.
ال مەملەكەتارالىق دەڭگەيگە كەلسەك, بٸز ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٶزارا سەنٸمٸن ودان ەرٸ ارتتىرىپ, دٸني ەكسترەميزمگە قارسى كٷرەستە ەزٸرلەنگەن ۇجىمدىق ورتاق ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييانىڭ تەتٸكتەرٸن ەزٸرلەپ, جەتٸلدٸرۋٸمٸز قاجەت.
