Dalanews وسى ورايدا قازاقستانداعى «شىعارماشىل ەيەلدەر» قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى ەسييا حايرۋللينا جەنە قىرعىزستانداعى «پوليس ازييا» ساراپتاما ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەلميرا نوعايباەۆانى سٶزگە تارتقان-تۇعىن.
«شىعارماشىل ەيەلدەر ليگاسىنىڭ» جەتەكشٸسٸ ەسييا حايرۋللينا «ورتا ازييادا تولىق گەندەرلٸك تەڭدٸك ورناعاندا عانا ايماقتىڭ ەكونوميكالىق احۋالى تٷزەلەدٸ» دەپ سەنەدٸ.
– «ازييا دامۋ بانكٸنٸڭ» زەرتتەۋٸندە مىناداي مەلٸمەتتٸ كٶزٸم شالدى:
«ورتا ازييادا تولىق گەندەرلٸك تەڭدٸك ورناعاندا جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا كٸرٸس 30,2 پايىزعا ۇلعايادى, اراعا بٸر بۋىن سالىپ بۇل كٶرسەتكٸش 71,1 پايىزعا جەتەدٸ» دەلٸنگەن ەكەن. وسىنىڭ ٶزٸ ەيەلدەر قاۋىمىنىڭ ٷلكەن ەلەۋەتكە يە ەكەنٸن اڭعارتىپ وتىر, – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا, جالپى, ورتا ازييادا گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸڭ مەن-ماعىناسىن تٷسٸنبەيتٸندەر ٶتە كٶپ.
– بۇل ەيەل بٸتكەننٸڭ شولتاڭداتىپ شالبار كييۋٸ, كٶلٸك تٸزگٸندەۋٸ, بٸر بۇرىشتا تۇرىپ تەمەكٸنٸ بۇرقىراتىپ, بولماسا ەر-ازاماتپەن سالعىلاسۋى ەمەس. گەندەرلٸك تەڭدٸك – ەيەلدەرگە ەدٸلەتسٸزدٸك جاسالماۋىن قاداعالايتىن قاعيدا.
سوڭعى 5 جىلدا بٸزدٸڭ ەلدە 15 پەن 17 جاس ارالىعىنداعى 33 مىڭ بويجەتكەن بالا كٶتەردٸ. سولاردىڭ 10 مىڭى تٷسٸك جاساتتى. مەكتەپ جاسىندا جٷكتٸ بولىپ قالاتىن مۇنداي جاعداي جيٸلەپ كەلەدٸ.
ەلٸمٸزدە ەر 8-ٸنشٸ ەيەل زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولادى. ٷي-ٸشٸندەگٸ زورلىق-زومبىلىقتان جىلىنا 400-گە جۋىق ەيەل كٶز جۇمادى, – دەدٸ ەسييا حايرۋللينا Dalanews تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا.
...
ٶز كەزەگٸندە ەلميرا نوعايباەۆا مانساپ قۋعىسى, ٶمٸردە ٶز قالاۋىمەن, ٶز كٷشٸمەن تابىسقا جەتكٸسٸ كەلەتٸن قىزدار دەستٷردٸڭ دوگمالارىنا قارسى كەلە قالماي, جەتەگٸندە كەتەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
– قىرعىزستاندا قادىم زاماننان قالىپتاسقان قاعيدالاردى بۇزعىسى كەلەتٸن تەۋەلسٸز, تالاپتى, ٶزٸندٸك ۇستانىمى بار قىزدار كٶپ-اق.
الايدا بٸزدٸڭ تىم دەستٷرشٸل, سالتشىل, دٸنشٸل قوعامدا ولاردىڭ توپ جارۋى قيىن. ولاردى تەجەيتٸن, جولىندا كەسە كٶلدەنەڭ جاتاتىن كەسەلدەر جەتٸپ ارتىلادى.
بٸلٸمدە, عىلىمدا, جالپى ٶزٸن-ٶزٸ تانىتۋدا «ەيەل ادامنىڭ ورنى – وشاق قاسى» دەپ بٸلەتٸن كەيبٸر دەستٷرشٸل توپتار ەلگٸندەي قىزدارعا قىرعيداي تيەدٸ. ولاردى ٷركٸتٸپ, قورقىتادى. ٶز تٸلدەرٸمەن ايتقاندا «ورنىنا قويۋعا» تىرىسادى. مۇندايدى ٶز باسىمنان ٶتكەرگەنمٸن.
مانساپ قۋعىسى, ٶمٸردە ٶز قالاۋىمەن, ٶز كٷشٸمەن تابىسقا جەتكٸسٸ كەلەتٸن قىزدار دەستٷردٸڭ دوگمالارىنا قارسى كەلە الماي, جەتەگٸندە كەتە بارادى, – دەيدٸ قىرعىز سپيكەرٸ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶكٸنٸشكە وراي, ورتا ازيياداعى ەيەل قۇقىعى – ايماقتاعى بيلٸكتٸ سوڭعى كەزەكتە مازالايتىن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ.
– ەيەلدٸڭ بيلٸككە تالاسىپ, سايلاۋعا تٷسۋٸنٸڭ ٶزٸن سٷيەككە تٷسكەن تاڭباداي كٶرەتٸن ەلدەر بار ورتا ازييادا.
جىل باسىندا تەجٸكستاننىڭ ەيەلدەر جەنە وتباسى ٸسٸ كوميتەتٸنٸڭ تٶرايىمى ماحبۇبا ەزٸزوۆا ەيەلدەردٸڭ الداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا تٷسۋٸن مىسقىلداپ, سىناپ-مٸنەپ تاستادى.
«بٸزگە نە جەتپەيدٸ وسى? ۇلت ليدەرٸمەن تالاسپاق تٷرٸمٸز بار ما? ۇلت ليدەرٸ قايدا, بٸزدەر قايدامىز? ۇلت ليدەرٸن حالىق سايلاعان, حالىق تاڭداعان. تەجٸك ەيەلدەرٸ قوعامداعى ەيەلدٸڭ ابىرويىن كٶتەرگەنٸ ٷشٸن ەمومالي راحمونعا سانسىز ماداق ايتۋى كەرەك», – دەپ دٷڭك ەتكٸزدٸ ول.
ورتا ازيياداعى ەيەلدەر قۇقىعىنىڭ قانشالىقتى ساقتالىپ وتىرعانىن وسىعان قاراپ ساراپتاۋعا بولادى», – دەيدٸ ول.
ەڭگٸمە بارىسىندا نوعايباەۆا حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋٸن مىسالعا كەلتٸردٸ.
«ورتا ازييادا تولىق گەندەرلٸك تەڭدٸك 71 جىل ٶتكەسٸن بارىپ بٸر-اق ورنايدى ەكەن. بۇل دەگەنٸڭٸز بٸر عاسىرعا جەتەقابىل ۋاقىت...», – دەيدٸ ساراپشى.
...
ەسييا قايرۇللينانىڭ ايتۋىنشا, ورتا ازييادا ەيەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸنە ەلٸ كٷنگە دەيٸن سەنٸمسٸزدٸكپەن قارايدى.
– ايماقتاعى ەلدەردٸڭ بارلىعىندا زاڭنامالىق نەگٸزدە ەيەلدەر اينالىسۋعا بولمايتىن ماماندىق تٸزٸمٸ تٷزٸلگەن. بۇل – نەگٸزٸنەن, مەتالل ٶڭدەۋ, قۇرىلىس نەمەسە اۋىر ٶندٸرٸس سالاسى. بۇلارمەن دا شەكتەلمەيدٸ.
ورتا ازييادا ەيەل زاتى يگەرە المايدى, قولىنان كەلمەيدٸ دەگەن سەبەپپەن ماڭايىنا دا جولاتپايتىن 400-گە تارتا ماماندىق تٷرلەرٸ بار. اينالىپ كەلگەندە بۇل نە? بۇل – ەيەل قۇقىعىن شەكتەۋ.
ٸرگەمٸزدەگٸ ارمەنييادا, گرۋزييادا, اقش-تا, باتىس ەلدەرٸندە ەيەلدەر اينالىسۋعا بولمايتىن كەسٸپ تٷرلەرٸ جوق. مۇنداي شەكتەۋدٸ دامىعان ەلدەر ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالىس قالعاننىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە قابىلدايدى, – دەيدٸ قايرۇللينا.
«شىعارماشىل ەيەلدەر» قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى ەگەر ورتا ازيياداعى ەلدەردٸڭ مەملەكەتتٸك ٸسٸنە ەيەلدەر قاۋىمى بەلسەندٸ ارالاسار بولسا, قوعام قازٸرگٸگە قاراعاندا ەلدەقايدا ٸزگٸلەنەر ەدٸ دەگەن سەنٸمدە.
«پەرزەنتحاناداعى سالدىر-سالاقتىققا جول بەرٸلمەي, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ازايار ەدٸ. ەيەلدٸڭ جانىن ەيەل عانا تٷسٸنەدٸ ٶيتكەنٸ. دومالاق انالار, ۇلجان, زەرەلەر ارامىزدا قازٸر دە بار. ەلدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن, كەرەك دەسەڭٸز قيىن-قىستاۋ جاعدايدا اتقا قونۋعا ەزٸر ەيەلدەر قازاق دالاسىندا بولعان», – دەيدٸ ول.
«ورتا ازييادا سەڭٸ بۇزىلماي وتىرعان بٸر ستەرەوتيپ – اجىراسسا دا, كٷيەۋٸ قول كٶتەرسە دە, مٷگەدەك بالا تۋسا دا ەيەل كٸنەلٸ دەگەن تٷسٸنٸك. سوندىقتان كٶپ جاعدايدا ەيەلدەر زورلىققا تٶزەدٸ. ايماقتاعى جالعىزباستى انالاردىڭ جاعدايى اۋىر. كٶپتەگەن ەر-ازاماتتار اجىراسقاسىن ٶزٸنٸڭ جۇمىس ورنىن جاسىرادى. رەسمي جالاقىسىن جاسىرادى. مۇنىڭ بەرٸ – ٶز بالالارىنا اليمەنت تٶلەمەۋدٸڭ جولى.
بۇۇ جانىندا ەيەلدەر ينستيتۋتىنىڭ دەرەگٸنشە, ٶزبەكستاندا ەيەلدەر اراسىنداعى سۋيتسيدتٸڭ 99 پايىزى ٷيدەگٸ زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان بولادى ەكەن.
بۇل ەلدە كٷيەۋٸنەن كٶرگەن قورلىققا تٶزبەي, اجىراسقىسى كەلەتٸن ەيەلگە «تەرٸس باتا» بەرٸپ, قۋدالاپ, قۋعىنداپ, سوڭىندا ٶزٸن كٸنەلٸ قىلاتىن كٶزقاراس قالىپتاسقان. جىل سايىن «ەيەلدەر جىلىن», «انالار جىلىن» جارييالايتىن مەملەكەت جاعدايدى تٷزەتۋگە تىرىسىپ باققانمەن مەسەلەنٸڭ شەشٸلگەن دەنەڭەسٸ جوق», – دەيدٸ ٶز كەزەگٸندە ەلميرا نوعايباەۆا.
ليايليا بولتاەۆا
