اقش-تاعى بەدەلدٸ دە بەلگٸلٸ ۇيىم – ازييالىق قوعام ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسييانىڭ بارىسىندا دجوردج سوروسپەن پٸكٸرتالاسىمدى ەسكە تٷسٸرە كەتۋدٸ جٶن كٶردٸم.
بۇل فورۋم الماتىدا 2005 جىلى ماۋسىمدا, ياعني پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدان جارتى جىل بۇرىن ٶتكەن. سوندىقتان اتالعان كونفەرەنتسيياعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ەلٸمٸزدە جۇمىس ٸستەپ جاتقان شەتەلدٸك كومپانييالار زور قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
دجوردج سوروس جٶنٸندە بٸرەر سٶز. ول ۆاليۋتالىق بيرجالارداعى ايلالى, ەككٸ وپەراتسييالار بارىسىندا ٶزٸنە اسا ٷلكەن بايلىق جيىپ العان ميللياردەر, ٶزٸنٸڭ اسىپ-تاسقان كٷش-جٸگەرٸن (اقشاسىن دا) جەر شارىنىڭ ەۋرازييالىق بٶلٸگٸندەگٸ دەموكراتييالىق پروتسەستەردٸ قولداۋعا جۇمساپ وتىرادى.
ول كسرو مەن يۋگوسلاۆييانىڭ ورنىندا قۇرىلعان جاڭا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەرگە ايرىقشا نازار اۋداردى. دەموكراتييانىڭ ٶرٸستەۋٸندە تابىسقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن سوروس «اشىق قوعام» دەگەن ماعىناسى سان قىرلى اتاۋمەن ارنايى قور قۇرادى. بۇل مەكەمە «ترانزيتتٸ» ەلدەرگە باتىس قۇندىلىقتارىن ەنگٸزۋدٸڭ قۇرالى رەتٸندە داۋ-دامايلى, شىرعالاڭدى اتاقتى يەلەندٸ.
كەيبٸر ساياساتكەرلەر سەنٸممەن ايتىپ جٷرگەندەي, بۇل قوردىڭ قىزمەتٸ دامۋشى ەلدەردٸڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸنە قول سۇعۋعا باعىتتالعان دەپ بٸرجاقتى ايتۋعا بولمايدى.
سوروستىڭ جولىن ۇستانۋشىلار زيياتكەرلٸك قۇندىلىقتاردى قولداۋ مەن قوعامدىق عىلىمداردى دامىتۋدا كٶپتەگەن پايدالى شارۋالار اتقارادى.
ازييا قوعامى كونفەرەنتسيياسىنىڭ باستالۋى جايباراقات جاعدايدا ٶتٸپ جاتتى, بۋىرقانىستى پٸكٸرتالاستاردىڭ ەشبٸر نىشانى دا بايقالمادى. ازييا قوعامىنىڭ پرەزيدەنتٸ ريچارد حولبرۋكتىڭ, ەڭ باستى قوناقتىڭ ٶزٸن سەل ەركٸندەۋ ۇستاعانى عانا كٶزگە بٸردەن شالىندى.
بۇل كٸسٸ اقش مەملەكەتتٸك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتٸندە كەزٸندە اتى ەلەمگە تانىلعان.
اتاقتى ديپلومات كونفەرەنتسييانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ فورۋمنىڭ امەريكالىق توبىن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ شاقىرۋىن قابىل الدى. ول بٸزدٸڭ ٶڭٸرگە العاش رەت كەلدٸ.
وسى كونفەرەنتسييانىڭ ٷستٸندە حولبرۋك مەنٸ «keynote speaker», ياعني نەگٸزگٸ بايانداماشى دەپ تانىستىرىپ, مەنٸڭ ەسٸمٸمدٸ ەستٸر قۇلاققا تانىماستاي بۇزىپ ايتتى جەنە ٶمٸربايانىمنىڭ كەيبٸر ناقتى فاكتٸلەرٸن شاتاستىرىپ الدى.
مەن, ەرينە, بۇل شالاعايلىققا اسا مەن بەرٸپ جاتپادىم, العاشقى سٶزٸمدٸ الماتى فورۋمىنا قاتىسۋعا ٸلتيپات تانىتقان امەريكالىق قوناقتىڭ اتىنا ماقتاۋ ايتۋدان باستادىم.
ازييالىق قوعامنىڭ جوعارى بەدەل دەڭگەيٸن جەنە شەتەلدەردٸڭ ساياسي توپتارى, ديپلوماتيياسى مەن بيزنەس قوعامداستىعى قاتىسقان ساپالىق قۇرامىن ەسكەرە كەلە, سٶيلەيتٸن سٶزٸمە بارىنشا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن دايىندالدىم.
قارساڭداعى كٷنٸ اعىلشىن تٸلٸندە قازٸرگٸ زامانعى حالىقارالىق احۋالدىڭ مەيلٸنشە ٶتكٸر پروبلەمالارىنا دەگەن كٶزقاراستارىمىزدى باياندايتىن كونسپەكت جاساپ العان ەدٸم.
قوشەمەت قولشاپالاقتاۋلاردان سوڭ كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸم دە, ەسكٸ تانىستارىممەن قوش-ەسەندەسٸپ, كونفەرەنتسييا زالىنان شىعىپ كەتەتٸنٸمدٸ اڭعارتتىم.
سونىڭ ارتىنشا حولبرۋك قاسىما كەلٸپ, كەلەسٸ سەسسييادا قوزعالاتىن مەسەلەنٸڭ باستى تۇلعاسى سوروس بولاتىنىن ايتىپ, قالۋىمدى ٶتٸندٸ. مەن قارسىلىق بٸلدٸرٸپ جاتپادىم, ەلدەبٸر قىزىقتىڭ بولارىن ٸشتەي سەزگەندەي ەدٸم.
سوروستىڭ سىنى
بۇدان كەيٸنگٸ ەڭگٸمە بەتالىسى مەنٸڭ ويلاعانىمنان دا اسىپ تٷستٸ.
ساياسي مەتسەنات كٶپ سٶز تالاستىرىپ جاتپاي, تٶتەنشە ەرٸ تۋراسىنان قازاقستاندىق بيلٸكتٸ سىناۋدان باستادى.
ەيتسە دە سوروستىڭ بٸزدٸڭ ەلٸمٸز تۋرالى ايتقانى بۇل رەتتە «سىن» دەگەن سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىنان الشاق كەتتٸ. جۋرناليستەردٸڭ بٸرٸ وندىقتان دەلدەپ اتقانداي, بۇل قازاقستاندىق بيلٸكتٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا «اڭداتپاي كەلٸپ اۋىز سالعانداي» بولىپ شىقتى.
بايانداماشى جاسىنىڭ ەگدەلٸگٸنە قاراماستان, وي-ساناسى سەرگەك, جٸگەرلٸ ادام ەكەن.
ومىراۋ قالتاسىنان مەتٸن جازىلعان پاراقشا قاعازدى الىپ, اۋديتورييانىڭ ٶزٸنە بۇرىلعان نازارىنا ماساتتانعان قالپىندا داۋسىن سالماقتاپ, ايىپتاۋ تۇجىرىمىن وقي باستادى.
سوروس قازاقستاننىڭ ساياسي رەفورمادا كەيٸن قاراي قۇلدىراعانىن, شىن مەنٸندە, ەلدٸ باسقارۋدىڭ قۋعىن-سٷرگٸندٸك ەدٸسٸنە دەيٸن تٶمەندەگەنٸن مەلٸمدەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز جول ايرىعىندا تۇر, وندا اق پەن قارانىڭ كٷرەسٸ جاتىر, بيلٸك اۆتوريتاريزمگە, دەموكراتيياعا قىسىم جاساۋشىلىققا, توتاليتاريزمگە قاراي قۇلدىراپ بارادى.
بۇل سوروس سٶزٸنٸڭ ساياسي تۇرعىداعى بٶلٸگٸ ەكەن.
ونىڭ سٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق قۇرامداسى ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن «ەدٸلەتتٸ تۇرعىدان» بٶلۋ كەرەك دەگەنگە كەلٸپ سايدى. بۇل ورايدا ول الياسكانىڭ تەجٸريبەسٸنە سٸلتەمە جاسادى.
ۆاليۋتامەن ساۋداگەرلٸك جاساۋدان ٷلكەن بايلىقتى يەلەنگەن اتاقتى بيزنەسشٸنٸڭ اۋزىنان مۇنداي پايىمدى ەستۋ تٸپتٸ دە تاڭعالارلىقتاي بولعانىن ايتىپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق.
باسقا-باسقا, مۇنداي ساياساتتىڭ تەرٸس سالدارىن ونىڭ انىق بٸلۋٸ كەرەك ەدٸ عوي. ونىڭ بۇل اقىل ٷيرەتۋشٸلٸك سٶزٸنە ەكونوميكا مينيسترٸ ق.كەلٸمبەتوۆ دەلەلدٸ جاۋاپ بەردٸ, ول الياسكا تەجٸريبەسٸن اقشا ماسساسىنا قاتاڭ شەكتەۋ مەن مەملەكەتتٸك قاراجاتقا باقىلاۋ جاساۋ ساياساتىن جٷرگٸزٸپ وتىرعان قازاقستانعا قولدانۋدىڭ قاتەلٸك ەكەنٸن ايتتى.
باسقاشا بولعان جاعدايدا بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ينفلياتسييانىڭ شىرماۋىنا تٷسۋٸ مٷمكٸن, مۇنداي جاعدايدى ول 90-جىلداردىڭ باسىندا كەشٸرگەن بولاتىن.
سىنعا جاۋاپ
بۇدان سوڭ مەنٸڭ پٸكٸرتالاسقا شىعۋىما تۋرا كەلدٸ.
مەن سوروستىڭ قازاقستان دەموكراتييانىڭ پايداسىنا تٷبەگەيلٸ تاڭداۋ جاساي الماي, كٶپە-كٶرنەۋ كەرٸ شەگٸنٸس جاساپ وتىر دەگەن پٸكٸرٸنە قارسىلىق بٸلدٸردٸم.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ەلٸ جاس ەكەنٸن, ٶزٸنٸڭ تاريحي تاڭداۋىن ەلدەقاشان, سوروسپەن تانىسقانعا دەيٸن جاساعانىن باسا ايتتىم.
تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 13-جىلدىعىن تاياۋدا عانا اتاپ ٶتكەن ەلدەن ەركٸن قوعام قۇرۋدىڭ عاسىرلىق دەستٷرٸن يەلەنگەن مەملەكەتتەرگە تەن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا جەتۋدٸ تالاپ ەتۋ ەدٸلدٸكتەن الشاق كەتكەن قيسىنسىزدىققا جاتار ەدٸ.
بۇل دەگەنٸڭٸز – جٷز جاساعان قارت ادامنىڭ دانالىعىن ٶمٸر جولىن ەندٸ باستاعان جاسٶسپٸرٸمنەن تالاپ ەتكەندەي. ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي دامۋىنداعى ايقىن ٸلگەرٸلەۋلەردٸ بوستان-بوسقا سىناپ, تەرٸستەۋدٸڭ ورنىنا سوروس نەعۇرلىم ويلى دا سىندارلى پٸكٸرٸن ايتسا, قازاقستان جۇرتشىلىعى مۇنىسىن لايىقتى باعالار ەدٸ.
ٶيتكەنٸ قازاقستان ٶزٸنٸڭ دەموكراتييالىق دامۋىنا قاتىستى ايتىلار ٸسكەرلٸكتٸ, بايىپتى كەڭەسكە زەرۋ.
مەنٸڭ سٶزٸمدٸ شەتەلدٸك جۋرناليستەر مەن ساياساتشىلار عانا ەمەس, شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ تولا وتىرعان زال قوشەمەتپەن قابىلدادى.
اۋديتورييانىڭ ىڭعايىنان امەريكالىق «ميسسيونەرلەردٸڭ» «جاراپازانى» باسقا ەلدەردە قولداۋ تاپپايتىنىن اڭعارعان سەزٸممەن شىقتىم. جەنە بٸر قىزىعى, وسىنداي ەرەكەتتەردٸ باسقا ەلدەرگە, ەسٸرەسە يراك سوعىسىنان كەيٸن امەريكاعا قارسى كٶڭٸل كٷيدٸڭ ٶرشۋٸنەن ۋايىم جەگەن اقش-تىڭ ٶز ازاماتتارى دا قۇپتاي قويمايدى.
وتىرىس اياقتالعان سوڭ امەريكالىق كومپانييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ ماعان كەلٸپ, ەلدەگٸ ينۆەستيتسييالىق احۋال مەن دەموكراتييا قۇرۋ جولىندا كٶپ شارۋا تىڭدىرعان قازاق كٶشباسشىسىنا شابۋىل جاسايمىن دەپ سوروستىڭ «اسىرا سٸلتەڭكٸرەپ» جٸبەرگەنٸن ايتىستى.
سوروسقا كەلسەك, ول ٶزٸنە قارسى جاساعان قىزۋ شابۋىلىما ەشبٸر ٶكپە ساقتامادى. ەكەۋارا «جىلى تٸلقاتىسۋلاردان» كەيٸن بٸزدەر ساياسي رەفورمالار مەن ازاماتتىق قوعام قۇرۋ جٶنٸندە سٶز قوزعادىق.
ماقسات ورىندالدى
قازاقستانعا سوروستىڭ قالاي قارايتىنى ازييا قوعامى كونفەرەنتسيياسىندا ونىڭ سٶيلەگەن سٶزٸنەن-اق بٸلٸنٸپ قالدى. ول الدىنا قويعان مٸندەتٸن ٶزٸ ويلاعانىنان دا اسىرا ورىنداعانىن مويىنداۋ كەرەك.
ونىڭ سٶزٸن كٶپتەگەن اقپارات اگەنتتٸكتەرٸ سول زاماتتا تاراتىپ ٷلگەردٸ. ماقسات ورىندالدى, قازاقستاندا دەموكراتييا مەن ازاماتتىق ەركٸندٸك مەسەلەسٸندە بەرٸ دە ويداعىداي ەمەس ەكەندٸگٸن ەلەم بٸلدٸ.
ساباسىنا تٷسكەن سوروسپەن ەڭگٸمە ٷستٸندە مەن بۇل جەيتتٸ جاقسى تٷسٸنٸپ وتىردىم. ونىڭ سول جالاقور سٶزٸ جاۋاپسىز قالماعانى عانا كٶڭٸلگە مەدەۋ بولدى, وعان قاراتا ايتىلعان قارسى ۋەجٸ بار جاۋاپتار قىسقارتىلىپ بەرسە دە, شەتەلدٸك باق قۇرالدارىنىڭ جاڭالىق حابارلارىندا كٶرٸنٸس تاپتى.
مەنٸڭ سٶزٸم جاندى جەرٸنە تيگەن وپپوزيتسييا باسشىلارىنىڭ بٸرٸنٸڭ قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸ ەسٸمدە قالىپتى.
ول سٶز الىپ, قويانشىعى ۇستاعان ادامداي دٷرسە قويا بەردٸ. ابىرجىپ-ابدىراعان ەلگٸ بايعۇس بۇلاردىڭ الدىندا «كەڭەس ديپلوماتيياسىنىڭ ناعىز ٶكٸلٸ» سٶيلەگەنٸن ايتىپ, شىن مەنٸندە, ايقايعا باستى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ كاريب داعدارىسى كەزٸندە شىندىقتى جۇرتتان جاسىرىپ, كەڭەس زىمىراندارىنىڭ كۋبادا ورنالاسقانىن بٷركەمەلەگەن گرومىكودان ەشبٸر ايىرماسى بولمادى.
وسى ارادا شەشەن كەڭەس ديپلوماتيياسى باسشىسىنىڭ سول زۇلىمدىعىنا, سٸرە قاتتى شامدانىپ كەتكەن بولۋى كەرەك, سوروستىڭ باس شۇلعىپ, ماقۇلداۋىن ارقالانىپ, مينيستردٸڭ ايتقانىنا ەشقانداي دا سەنبەۋ كەرەك, ول شەتەلدٸڭ قوعامدىق پٸكٸرٸن ەدەيٸ اداستىرۋعا تىرىسىپ وتىر دەپ مەلٸمدەمە جاسادى.
وسى شاتاقتىڭ ەرٸكسٸز كۋەگەرٸ بولعان كٶپشٸلٸك ٶز ويىن ٶزٸ قىزىقتاپ ماساتتانعان شەشەننٸڭ سۋدىر سٶزٸن ەستۋدەن ىڭعايسىزدانىپ وتىرعانداي كٶرٸندٸ ماعان, ٶيتكەنٸ بيلٸككە نارازىلىعىن, جانجالسىز ەرٸ ٶرەكپٸمەي-اق, ٶزٸ مەيلٸنشە ۇناتپايتىن ەل باسشىلىعىنا شارا قولدانۋعا شاقىرماي-اق, باسقاشا تٷردە ايتۋىنا بولار ەدٸ.
سوروستىڭ ساباسىنا تٷسۋٸنٸڭ مەنٸسٸ
سوروستىڭ ساباسىنا تٷسۋٸنٸڭ مەنٸسٸ, كەيٸن مەلٸم بولعانداي, تٸپتٸ قاراپايىم ەكەن. ٶزٸنٸڭ ەلگٸ قاتقىل سٶزٸنەن كەيٸن ونى بٸزدٸڭ پرەزيدەنت قابىلداپ, بايىپتى مەنەرٸمەن قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ساياساتىن تٷسٸندٸرٸپ بەرەدٸ.
وسى ەڭگٸمەدەن سوڭ «وڭتايلاستىرعىش» ماماندار ونى جان-جاعىنان قاۋمالاپ, كەلەشەگٸ جوق ساياسي جوبالارمەن اينالىسۋدى توقتاتىپ, بيزنەس سالاسىنداعى قولدا بار مٷمكٸندٸكتەرگە كٶڭٸل اۋدارۋعا ۇسىنىس-كەڭەستەرٸن ايتادى.
ەپتٸ دە اڭعارىمدى سوروس قازاقستاننىڭ اتىنا سىن ايتۋمەن ۇزاققا بارمايتىنىن ەرٸ ونىڭ ٷستٸنە ٶزٸ بيزنەس تۇرعىسىنان بۇل ٸستٸڭ تيٸمسٸز ەكەنٸن تٷيسٸنسە كەرەك.
سوروس دەموكراتييا ەلٸپپەسٸن ٷيرەتكٸسٸ كەلگەن سول كونفەرەنتسييانىڭ ٶتكەنٸنە دە ٷش جىلدان اسىپتى. وسى مەزگٸل ٸشٸندە تالاي وقيعالار, سونىڭ ٸشٸندە پرەزيدەنت سايلاۋى دا ٶتتٸ, بٸراق سول ساياسي كوممەرسانتتىڭ ٷنٸ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان ەستٸلمەي قالعانىن بىلاي قويعاندا, قازاقستاندا قاراسى دا كٶرٸنبەي كەتتٸ.
بەلكٸم, ٶزٸ جەك كٶرەتٸن, قىلمىستى دەپ اتاعان بۋش رەجيمٸنە قارسى كٷرەسكە بەل شەشٸپ كٸرٸسٸپ كەتكەن بولار نەمەسە قىتاي يۋانىن كٷيرەتۋدٸڭ جەنە بٸرىڭعاي ازييا ۆاليۋتاسىن جاساۋ جوسپارىنا قالاي قارسى تۇرۋدى ويلاستىرىپ جاتقان شىعار.
ەلدە ٶزٸ اشىقتان-اشىق جەك كٶرەتٸن ەل-جارتى ميلليارد دوللارىن جوعالتىپ, بيلٸك يەلەرٸ ونىڭ قورىن جابۋعا شەشٸم قابىلداعان رەسەيدٸڭ بولاشاعى جايىندا باس قاتىرىپ جٷر مە ەكەن.
ساراپتاي كەلگەندە تٷيگەنٸمٸز, مەسكەۋدە قارتاڭ ميللياردەرگە تيٸمدٸ بيزنەس جوباسىن جاساۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتۋ ەشكٸمنٸڭ دە ويىنا كٸرٸپ-شىقپاعان تەرٸزدٸ.
