[caption id="attachment_9718" align="alignleft" width="339"]
بٸزدٸڭ بۇل جولعى قوناق – قانات تەسٸبەكوۆ. «سيتۋاتيۆنىي كازاحسكيي» اتتى كٸتاپتىڭ اۆتورى. قازاقشانى 50-گە جەتكەندە ٷيرەنٸپتٸ. سوعان بولا ونى كەيبٸرەۋلەر: «بۇعان دەيٸن اي قاراپ جٷردٸڭٸز بە?», – دەپ سٶگەدٸ ەكەن. ول بولسا: «قازاقشا تازا سٶيلەيتٸندەرگە ەشقاشان جاقپايسىڭ», – دەيدٸ.
– نەگە بٶلٸنٸپ جٷرمٸز?
– بٶلٸنگەن دۇرىس ەمەس. «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ», – دەيدٸ. قازاقتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – بٸرلٸك.
– بٸر كەزدەرٸ سٸز دە قازاقشا سٶيلەي المايتىنداردىڭ ساپىندا بولدىڭىز عوي?
– يە, ويىمدى جەتكٸزە الماي ەۋرەگە تٷسەتٸن ەدٸم. «ورىستٸلدٸ قازاق كٸم?» دەسە, مەنٸ كٶرسەتەر ەدٸ.
– بٸراق...
– بٸراق, بۇلاي كەتە بەرگەنٸن قالامادىم. قازاق بولعاننان كەيٸن, قازاقستاندا تۇرعاننان كەيٸن جەنە وسى ەلدٸڭ ازاماتى بولعاننان كەيٸن قازاقشا بٸلۋگە, قازاقشا سٶيلەۋگە تيٸسپٸن دەپ شەشتٸم.
– قولدايمىز.
– مۇنى قازاقتاردىڭ ٶزٸنەن باستاۋ كەرەك شىعار. ٶزگە ۇلتقا ەلدەنە دەۋگە ەزٸر ەرتە. ولار ٶزٸڭدٸ كٶزگە شۇقيدى. «ٶزٸڭە قاراپ ال, الدىمەن ٶزٸڭ ٷيرەنٸپ ال», – دەيدٸ. الدىمەن ٶزٸڭ قازاقشا ٷيرەن, ورىستٸلدٸ باۋىرىڭدى قازاقشا سٶيلەت. ودان كەيٸن بٸزدٸڭ باسقا ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸنەن تٸل ٷيرەنۋدٸ تالاپ ەتۋٸمٸزگە مورالدىق قۇقىمىز بولادى.
ورىستٸلدٸ قازاقتاردى جەككٶرۋشٸلٸك بار ما, قالاي ٶزٸ? بٸراق, سولاي ەكەن دەپ ەلگٸلەردٸ ەلدەن قۋىپ جٸبەرە المايسىز عوي? ولاردى ٶزٸمٸزگە تارتۋ كەرەك. الداپ-سۋلاپ بولسىن... مەيٸرٸمدٸلٸك قاجەت. بۇل تٸل ٷيرەتكەن كەزدە ماڭىزدى. تٶمپەشتەۋ جٷرمەيدٸ. بٸرەۋدٸ زورلاپ: «ەي, سەن تٸلدٸ بٸلۋٸڭ كەرەك, قازاق بولعاننان كەيٸن قازاقشا مەڭگەر», – دەپ ٷيرەتە المايسىڭ.
– سٸزدٸڭ كٸتابىڭىز نە تۋرالى?
– كٸتابىم ورىستٸلدٸ باۋىرلارعا ارناپ جازىلعان. كٸرٸسپەسٸندە «ەتو كنيگا پرەدنازناچاەتسيا دليا رۋسسكويازىچنىح كازاحوۆ» دەپ اشىپ جازدىم. بالا-شاعا ەمەس, ەرەسەك قازاقتار بار عوي (ورىستٸلدٸ), ەلۋدەن اسقان... سولارمەن ٶزٸمنٸڭ تەجٸريبەمدٸ بٶلٸسكٸم كەلدٸ. سٸزدەر ولارعا قول سٸلتەي سالعانسىزدار. ەلدەقاشان. مەنٸڭ ماقساتىم ٶزٸمدەي ەردٸڭ جاسىنا جەتكەن ادامداردى تٸلگە تارتۋ. ورىستٸلدٸ باۋىرلارعا قالاي قازاقشا ٷيرەتۋ كەرەكتٸگٸن بٸلەم.
– قالاي, قايتٸپ? قاعيداسى, قۇپيياسى بار ما?
بٸرٸنشٸ قاعيدا – ادامنىڭ ٶز ىنتاسى, قۇلشىنىسى. بۇل ورىس بولسىن, قازاق بولسىن, بەرٸنە ورتاق.
ەكٸنشٸ – مۇقتاجدىق, قاجەتتٸلٸك.
قاجەتتٸلٸك قانداي بولادى? مىسالعا, بٸزدٸڭ ەرەسەك, اقىل توقتاتقان, 40-50-دەن اسقان ورىستٸلدٸ قازاقتار قاي كەزدە قينالادى? قازاعا بارعاندا, تويعا بارعاندا نە ايتارىن, قالاي ايتارىن بٸلمەي, قارا تەرگە تٷسەدٸ. بٸرٸنشٸ كٸتابىم جارىققا شىققاندا كەرەكۋدەن (پاۆلودار, اۆت.) حابارلاستى. «دوسىمنىڭ ەكەسٸ قايتىس بولىپ ەدٸ. نە ايتارىمىزدى بٸلمەي, ٸشكە كٸرە الماي وتىرمىز. قىسىلىپ تۇرمىز, كٶمەكتەسٸپ جٸبەرٸڭٸزشٸ», – دەيدٸ.
بٸز, ەستە, بٷلٸكشٸل ەمەسپٸز. بارلىعىنا بايىپپەن باعا بەرەتٸن ۇلتپىز. بٸراق, تٸلگە كەلگەندە بٸرەۋدٸ شالاقازاق, بٸرەۋدٸ ساتقىن, بٸرەۋدٸ ۇلتسىز دەپ سٶگەمٸز. كەۋدەدەن يتەرەمٸز. بٸردەن داۋ كٶتەرەمٸز. ورىستٸلدٸ قازاقتاردى جەككٶرۋشٸلٸك بار ما, قالاي ٶزٸ? بٸراق, سولاي ەكەن دەپ ەلگٸلەردٸ ەلدەن قۋىپ جٸبەرە المايسىز عوي? ولاردى ٶزٸمٸزگە تارتۋ كەرەك. الداپ-سۋلاپ بولسىن... مەيٸرٸمدٸلٸك قاجەت. بۇل تٸل ٷيرەتكەن كەزدە ماڭىزدى. تٶمپەشتەۋ جٷرمەيدٸ. بٸرەۋدٸ زورلاپ: «ەي, سەن تٸلدٸ بٸلۋٸڭ كەرەك, قازاق بولعاننان كەيٸن قازاقشا مەڭگەر», – دەپ ٷيرەتە المايسىڭ. ەشتەڭە شىقپايدى. تٸلدٸ اقىلمەن, تٶزٸمدٸلٸكپەن, قازاقتىڭ بولمىسىنا تەن داعدى-دەستٷرمەن ٷيرەتۋ قاجەت. قازٸر بٸرەۋگە ايعايلاپ اقىل ايتقان دا قاۋٸپتٸ...
– تٸل ٷيرەنۋگە نە تالپىندىردى?
– ٶمٸر. ول ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. قازاق كٶبەيٸپ جاتىر.
ستۋدەنت كەزدە قۇرىلىس وتريادىنا بارامىز. جەتەكشٸمٸز دٷيسەن دەگەن جٸگٸت مەنٸ يۆان دەپ مازاقتايتىن. ونىڭ «انانى اپار, مىنانى جەتكٸزٸپ تاستا» دەگەن قازاقشا بۇيرىقتارىن تٷسٸنبەيتٸنمٸن. سوعان قاراماي, يۆان دەسە قاتتى نامىستاناتىنمىن.
قازاق بولا تۇرا, مەن نەگە قازاقشا بٸلمەيمٸن? ەلەمدە ەكٸ نەمٸستٸڭ فرانتسۋزشا سٶيلەگەنٸن كٶرۋ – نونسەنس. سولاي عوي? ەكٸ جىل بويىنا بار ٸسٸمدٸ, بيزنەسٸمدٸ شەگەرٸپ تاستاپ, تٸل ٷيرەندٸم. 50-گە كەلگەندە...
– ەشتەن كەش جاقسى.
– سٸز دە سولاي ويلايسىز, ە. بٸر جيىندا ماعان «قازاق تٸلٸن قالاي, قاشان ٷيرەندٸڭٸز?» دەدٸ.
اعىمنان جارىلىپ, باستان كەشكەنٸمنٸڭ بەرٸن ايتىپ بەردٸم. الايدا, زالدا وتىرعاندار بٸر عانا نەرسەنٸ ەستٸدٸ. ٸلگەرٸدە 50-دەن اسقاندا تٸل ٷيرەندٸم دەپ ايتتىم عوي. «وعان دەيٸن اي قاراپ جٷردٸڭٸز بە?», – دەيدٸ.
قازاقشا تازا سٶيلەيتٸندەرگە ەشقاشان جاقپايسىڭ. بۇدان كەيٸن قاپالانباي كٶر. بۇل مىسقىل ما, ەلدە كەمسٸتۋ مە? قازاق تٸلٸن قاي جاسىڭدا ٷيرەنسەڭ دە كەش ەمەس. بۇدان كەيٸن ورىستٸلدٸ باۋىرلاردا بەلگٸلٸ بٸر كومپلەكستٸڭ قالىپتاسۋى زاڭدى.
دە-يۋرە – قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل, دە-فاكتو – دەل وسى دەرەجەگە جەتە الماي وتىر. تٸلدٸڭ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ جٷرگەندەر «قازاق تٸلٸن دامىتۋ كەرەك» دەيدٸ. بٸراق بۇل ۇراننىڭ ەۋەلگٸ ماعىناسىنىڭ ٶزٸ دۇرىس ەمەس. ورىس تٸلٸن دامىتقان كٸم? پۋشكين, تولستوي سيياقتى تۇلعالار. قازاق تٸلٸن دە تەك ٷلكەن اقىن-جازۋشىلار, فيلولوگتار, اكادەميكتەر دامىتا الادى. ال قاراپايىم ادامدار تٸلدٸ قالاي دامىتپاق? تٸلدٸ ٷيرەتۋ كەرەك. بٸلمەيتٸندەرگە... سولاي عوي? ياعني, ٷيرەتۋ كەرەك دەگەن ۇران قيسىندى.
– قازاقشا جازىپ جٷرسٸز بە?
– جازۋدى جەتٸك مەڭگەردٸم دەمەيمٸن. بٸراق قازٸر ٶز ويىمدى ەجەپتەۋٸر ەركٸن جەتكٸزەتٸن مٷمكٸندٸگٸم بار. ساۋاتتى جازۋعا, قاتە جٸبەرمەي جازۋعا تىرىسامىن.
قازاق حالقى, قازاق مەملەكەتٸ تۋرالى وي-پٸكٸرٸمدٸ قازاقشا بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. تٸل بٸلۋگە بٸر جاعىنان وسى جايت يتەرمەلەدٸ. بۇل تاراپتاعى ويىڭدى ٶز تٸلٸڭدە ايتا الماساڭ, سەنٸڭ پٸكٸرٸڭنٸڭ قۇنى كٶك تيىن. ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق. ەلۋگە دەيٸن مەنٸڭ ٸشٸمدە كٶپ دٷنيە قايناپ جاتتى. بٸراق, ولاردى ورىسشا ايتىپ, ورىسشا جەتكٸزٸپ, ابىروي تاپپاسىمدى بٸلدٸم. مەنٸڭ كٸتاپتارىمنىڭ ٶزٸ ٸشتەگٸ وي-پٸكٸرٸمنٸڭ سىرتقا اقتارىلعان كٶرٸنٸسٸ.
– «ٷيرەتۋ مەن دامىتۋدىڭ اراسىندا ٷلكەن ايىرماشىلىق بار» دەپسٸز.
– قازاقستان كٷندەردٸڭ كٷنٸ تولىقتاي قازاقتٸلدٸ مەملەكەتكە اينالادى. بۇعان كٷمەن جوق. بٸراق بۇل ورتادا ورىستٸلدٸلەرگە ورىن بولا ما, ولار ٶزگەرە مە?
– بۇعان سەنبەيتٸن بولسام, قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ ەۋرەگە تٷسەر مە ەدٸم? قازاق تٸلٸ بۇرىن دا بولعان, قازٸر دە بار, ەرتەڭ دە بولادى.
بٸر ورىس جۋرناليسٸ ماعان: «ۆى ۆەريتە چتو كازاحسكيي يازىك ستانەت نا ساموم دەلە پولنوتسەننىم گوسۋدارستۆەننىم يازىكوم?», – دەيدٸ. ەلگٸگە: «سەن ٶزٸڭ تۋرالى تىم اسقاق ويلايتىن سيياقتىسىڭ. قازاق تٸلٸنٸڭ تولىققاندى مەملەكەتتٸك تٸل بولۋى نەمەسە بولماۋى سەنٸڭ قالاۋىڭا بايلانىستى ەمەس», – دەدٸم. ٸلگەرٸدە ايتتىم عوي. ٶمٸر ٶزگەرٸپ كەلەدٸ, قازاق كٶبەيٸپ جاتىر.
ەڭگٸمەلەسكەن دۋمان بىقاي
