***
كٸرٸسپە سٶزدە «ەكٸنشٸ دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىندا جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ ۋاقىتتا سايااساتتان اۋلاق بولۋعا تىرىستى. مانچجۋرييانى ۇزاق ارالاپ, XI عاسىرداعى جاپون كلاسسيكالىق رومانى “ساگي و گەندزيدٸ” وقۋعا كٶپ ۋاقىت بٶلدٸ. نەگٸزٸنەن, جاپون شاي مەرەكەسٸ جاتقان جۇمباق. “مىڭ قاناتتى تىرنا”(1949) رومانىندا وسى “ساگي و گەندزيدٸڭ” ەلەمەنتتەرٸ بوي كٶرسەتەدٸ» دەلٸنگەن. ناقتى تولىق تٷسٸنٸپ جەتۋ ٷشٸن “ساگي و گەندزيدٸ”, سونىمەن قاتار, جاپون شاي مادەنيەتٸن زەردەلەپ شىعۋ كەرەك بولار. دەگەنمەن, ويلانۋعا بولادى...
[caption id="attachment_9701" align="alignleft" width="336"]
ەگەر بٸز وي جٶنٸندە قانداي دا بٸر فورما بولۋعا تيٸستٸ دەر بولساق, تٷرلٸ قالىپقا سالىپ كٶرگەن بولار ەدٸك. بٸزدٸڭشە, وي ەستەتيكاسىنىڭ ماڭىزى وداندا جوعارى. ەگەر بٸز ويلاۋ بارىسىن فورما نەمەسە بولمىس دەيتٸن قالپاققا تىعىنداساق, وندا بٸزگە ەشقاشان ويلانۋدىڭ قاجەتٸ بولماس ەدٸ.
جازۋشى روماننىڭ “جولدا ايىرىلىسۋ” دەگەن بٶلٸگٸندە ٶز كەيٸپكەرٸن جاپونييانىڭ بەلگٸلٸ بٸر اۋماعى, ەكەسٸنٸڭ تۋعان جەرٸ تاكەداعا جٸبەرەدٸ. روماننىڭ بۇل بٶلٸگٸ كەيٸپكەر حاتى نەگٸزٸندە باياندالعان. وقۋ بارىسىندا كەنەتتەن توسىن بۇرىلىسقا كەزدەسكەندەي بولاسىڭ. بۇل بۇرىلىس نەگە قاجەتتٸ بولدى, قانداي ماڭىزى بار دەگەن سۇراققا قالاسىڭ. شىعارما جازىلۋدىڭ الدىندا ما, ەلدە, شىعارما جازىلىپ بٸتكەننەن كەيٸن بە, كاۆاباتا “جاپون سۇلۋلىعىنان نۇرلانعان جىرلار” اتتى ماقالا جازعان. ماقالانىڭ بٸر قويناۋىندا مىناداي جولدارعا كەزدەسەمٸز: «بوتتيچەللي مۇراسىن زەرتتەۋشٸ, ارعى مەن بەرگٸنٸڭ, شىعىس پەن باتىس ٶنەرٸنٸڭ ەسٸمٸ ەلەمگە بەلگٸلٸ بٸلگٸرٸ, پروفەسسور ياسيرو يۋكيو بٸردە جاپون ٶنەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸن ٶلەڭ ٸسپەتتٸ بٸرعانا جولمەن بىلاي تٷسٸندٸرۋگە بولادى دەگەنٸ بار: «دوستارىڭ جايلى اپپاق قارعا, نۇرلى ايعا, ەدەمٸ گٷلدەرگە قاراپ وتىرعانداعىدان ارتىق ەشقاشان تەرەڭ ويلانا المايسىڭ». راسىندا دا, ايدىڭ نەمەسە قاردىڭ سۇلۋلىعىنا سٷيسٸنٸس, جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸنٸڭ تاماشا كٶرٸنٸستەرٸنە تاڭدانىس سەتٸندە, وسى بٸر ەدەمٸلٸكتٸ الىستا جٷرگەن دوستارىڭمەن بٶلٸسكٸڭ كەلٸپ, جانىڭنىڭ مازا تاپپاي شارقۇراتىنى بار ەمەس پە? سۇلۋلىقتى سەزٸنۋ ادام جانىندا ەلدەبٸر ساعىنىشتى وياتپاق, ٶمٸر مەنٸنە ٷڭٸلدٸرمەك. سانا تٷكپٸرٸندە ٷلكەن ۇعىمدار مەن تٷسٸنٸكتەردٸڭ تامىر جايۋىنا ىقپال جاساماق, قاراپايىم عانا «دوس» سٶزٸن قاسيەتتٸ «ادام» دەڭگەيٸنە كٶتەرمەك», – دەيدٸ.
جازۋشىنىڭ جان ەلەمٸ ٶز ەڭبەگٸنەن بەيتاراپ ەمەس. قاسيەتتٸ «ادام» سٶزٸ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلگەن جازۋشىنىڭ سٶزگە اينالىپ كەتۋٸ, جاي بٸر «ادام» دەگەن بولمىستىڭ قاسيەتتٸ «سٶز» دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋٸندە «ۇدايى نايزا ۇشىندا قالۋعا تالاساتىندار مەن سوڭىڭدا نايزا ۇشىندا قالاتىن كٸم?» دەگەن سۇراق اراسىن بٶلٸپ تۇرعان اۋىر تىنىستىڭ بار ەكەنٸ اڭعارىلادى. شىعارمادا باياندالعان كەيٸپكەر, زاتىندا, وسى سۇلۋلىقتى بٶلٸسكٸسٸ كەلگەن ەدٸ. اۆتور بۇل نۋلى قويناۋعا ٶز جان دٷنيەسٸندە رۋحاني تامىرىنا نەر بەرگەن قاسيەتتٸ سٸڭٸردٸ.
حاتتا كەيٸپكەر ەكەسٸنٸڭ تۋعان جەرٸ تاكەداداعى جەرگٸلٸكتٸ اقىندار ٶلەڭٸنەن وي ٶربٸتەدٸ, وسى بٸر ەدەمٸلٸكتٸ الىستا قالعان ساعىنىشىمەن بٶلٸسكٸسٸ كەلگەندەي.
[caption id="attachment_9699" align="alignright" width="255"]
«تاۋلاردا ىلدي قۇلايدى,
سىلدىراپ بۇلاق تٶمەنگە.
جٷرەگٸندەگٸ ارداعىن
جاسىرعان ارى تەرەڭگە.
جايعانداي سىرىن, ارمانىن,
اسپانمەن جەرگە ورتاق بوپ.
جالعىز-اق سەۋلە بويلايدى,
بالا كەزدەن ۇستاتپاي
ەۋەنٸم كٶكتە وينايدى.
قايعىرعان جالعىز مەن ەمەس,
اق بۇلت تا تٷندەي تٷنەرگەن.
قايعىسى مەنەن كەم ەمەس,
تاۋلارعا بارىپ تٷنەگەن.
جٷرەكتە كەيدە باعىنباي,
ۇمىتتى بەرٸن ساعىنباي.
جوعالار بەرٸ ساعىمداي.
تٸلەگٸ جالعىز سٷيگەنٸ,
سانسىراپ كەتپەي ولداعى,
دٸن امان بولسا بولعانى», – دەپتٸ اقىن اكيكو يوسويا.
«بٸرٸن بٸرٸ اۋىستىرىپ وتىراتىن جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸنٸڭ سۇلۋلىعىن سيپاتتايتىن «قار, اي, گٷل» سٶزدەرٸ جاپون دەستٷرٸندە سۇلۋلىق جايلى تٷسٸنٸكتٸڭ دە بالامالارى ەسەپتەلەدٸ» («جاپون سۇلۋلىعىنان نۇرلانعان جىرلار» ماقالاسىنان ٷزٸندٸ). اتالمىش شىعارمادا كەزدەسەتٸن “قيراعان قورعانعا تٷسكەن اي سەۋلەسٸ”, بەتكەيگە ٶسكەن جالعىز تال جابايى ازالييا گٷلٸ جٶنٸندە دە بٸزگە ويلانۋدىڭ تٷبٸ وسىنداي مەنگە كەزٸكتٸرەر ەدٸ. مەنٸڭ بٸر كەزدەرٸ ٷيٸندٸگە اينالعان وتىرار قامالىندا بولعانىم بار, ول قازٸر جەردەن بيٸك بٸر تٶبە, وندا ەسٸڭە نە تٷسپەيدٸ, قيراعان قالانىڭ داڭقى, ەرلٸك تۋرالى داستاندار, ەڭ باستىسى, قاسيەتتٸ “سٶز” دەڭگەيٸندە تۇرعان كٸتاپحانانىڭ ٸزٸم-عايىم جوعالۋى. ٷيٸندٸگە اينالعان قيراعان قامال تٶبەسٸنە كٶتەرٸلۋدٸ سۇلۋلىق شىڭىنا كٶتەرٸلۋ ەمەس دەپ كٸم ايتا الادى?! بٸراق قيراندىعا اينالعان وتىرار قامالىنا تٷسكەن اي سەۋلەسٸنە كۋە بولعانىم جوق...
“جاپون سۇلۋلىعىنان نۇرلانعان جىرلاردا” جاپوندىق, دەلٸرەك ايتقاندا, شىعىستىق “بوس سانا”, “بولمىسسىزدىق” جٶنٸندە وي تٷيٸندەگەندە اۆتور: «مەنٸڭ ەنگٸمەلەرٸمنەن دە “بولمىسسىزدىقتى” تاۋىپ جاتاتىنى بار. بٸراق بۇل باتىستىق تٷسٸنٸكتەگٸ نيگيليزممەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن باعىتتار. ەۋروپالىقتار مەن بٸزدٸڭ جان دٷنيەمٸزدٸڭ نەگٸزٸندە ەرتٷرلٸ باستاۋلار بار», – دەگەن ويىن ايتادى. بۇل قويناۋدىڭ باياندايتىنى وسى بٸر ٶزٸندٸك ەرەكشە بوياۋدى سٸڭٸرۋ بولاتىن. بۇل جٶنٸندە وي سانامدى قۇرساعان مۇز “قيراعان قورعانعا تٷسكەن اي سەۋلەسٸ” مەن بەتكەيگە ٶسكەن جالعىز تال جابايى ازالييا گٷلٸنٸڭ سىيلاعان “بولمىسسىز” جىلۋلىعىمەن ەري باستادى. بۇل بٷكٸل شىعارمانىڭ جانىنا اينالعانداي بولدى. تاقىرىپتان كٷتكەن مىڭ قاناتتى تىرنانىڭ ميفٸ قىز قولىنداعى قىزعىلت تٷستٸ فۋروسوكييگە سالىنعان “مىڭ قاناتتى تىرنا” سۋرەتٸنە كەزدەستٸردٸ دە, ول اۆتوردىڭ قولتاڭبا رەتٸندە جيٸ جازىپ قالدىراتىن دزەن تاقۋاسى دوگەننٸڭ (1200-1253) ''باستاپقى بەينە'' دەپ اتالاتىن:
كٶكتەمدە – گٷلدەر
جازدا – قۇستار.
كٷزدە – اي.
كٸرشٸكسٸز اپپاق قار –
قىس كٷندەرٸندە, –
دەيتٸن بٸر شۋماق ٶلەڭٸنە جەتەلەپ باردى. بۇل شۋماق تا سۇلۋلىق شىڭىنا باستايتىن ٶزگەشە بايلام ەكەنٸن تٷيسٸنە بٸلۋ لەزٸم.
***
شىعارما جەلٸسٸ بەس التى كەيٸپكەر اينالاسىندا ٶربيدٸ, باستالۋى دا شاي مادەنيەتٸنە قاتىستى دەستٷر جالعاستىعىنان سىر شەرتەدٸ. بۇندا مىڭداعان تامىرىن تٸرشٸلٸك ٶزەگٸنە جالعاعان ادامدار بولمىسى بار. بۇندا باستاپقى بەينە جوق بولۋى مٷمكٸن, باستاپقى بەينەگە دەگەن تەڭدەسسٸز قۇرمەت ەرٸ الىس مەزگٸلدەرمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان سٶزدەن سالىنعان كٶپٸر بار. ول الۋان تٷسكە بويالعان, تٸپتٸ, سۇرعىلت تۇماننىڭ سەيٸلە-سەيٸلە تٷسسٸزدٸكپەن جىمداسىپ كەتكەنٸ سەكٸلدٸ. بۇندا كٶزقاراس پەن ەرەكەت تە كٶمەسكٸ تٷبٸنە شىراق جاققان.
بٸزدە ەلەمدٸ جەنە كەيبٸر ۇعىمداردى ساندىق مەن ارقىلى بەينەلەۋ بار, بٸراق, بٸز ول تسيفرلار كودىنىڭ قانداي ماعىنا جٷكتەيتٸنٸنە, ناقتى قانداي جاۋابى بولار ەكەنٸنە اسىققان جوقپىز. مىسالى: جەتٸ اتا, جەتٸ قات كٶك, جەتٸ قات جەر, جەتٸ عالام, تاعىسىن تاعىلار. بۇل جٶنٸندەگٸ ۇعىمدى سانامىزعا, بولمىسىمىزعا ەنگٸزگەن شەجٸرە كٶكٸرەكتٸلەردٸڭ تٷپ مەنٸن جەتە تٷسٸنگەنٸ انىق, ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٷگٸنگە جەتكەن جوق, سول ەۋەلگٸ قارت شەجٸرە – تٷپ تامىردىڭ باستاۋىندا تۇرعان بابالارمەن بٸرگە كٶمٸلٸپ كەتكەندەي. بٸزگە جەتكەنٸ, تەك «دەگەن ەكەن» دەگەن جالپاقشەشەيلٸك تىيىم.
مەدەنيەت سان تٷرلٸ مەدەنيەتتەر الماسۋىنان گٷل اشقان جاڭا ٶركەنيەت ساباعىندا جاسىرىنعان ۋلى تٸكەندەر ەسەرٸنەن ناقتى ماعىناسىنان بٸرتٸندەپ الىستاي باستايدى, تٸپتٸ, ۋاقىت ٶتە كەلە رەسٸمدەر مەن ساحنالىق قويىلىمدارعا عانا كەرەكتٸ قۋىرشاققا اينالىپ كەتەدٸ. شىعارمادا مىناداي بٸر دەتال بار:
«كيكۋدزي ٶنەر سالاسىن دۇرىس بٸلمەگەندٸكتەن, شاي سالتاناتىنا لايىق گٷلدٸ تالداي المايتىن. بۇل جٶنٸنەن قىزمەتشٸ ەيەل دە تٷك بٸلمەيتٸن, بٸراق وعان شىرماۋىق تاڭەرتەڭگٸ شاي سالتاناتىنا لايىقتاي كٶرٸنگەن. كيكۋدزيدى ٷش جٷز جىلدىق اسقاباققا سالىنعان بٸر كٷننەن ارتىق ٶمٸر سٷرمەيتٸن نەزٸك شىرماۋىق ويلاندىردى. مٷمكٸن, بۇل ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸڭ ٶز ٷندەستٸگٸ بار ما?» (شىرماۋىق – جاپون تٸلٸندە ارام شىرماۋىق - اساگو “تاڭ بەينەسٸ” دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. اۋد.). ادامداردىڭ مەدەنيەت پەن مەدەنيەتكە قاتىستى زاتتارعا دەگەن ناقتى تٷسٸنٸگٸ ۇمىت بولعان جاعدايدا, ماعىناسىن تٷسٸنبەي جاساعان دۇرىس ٸسٸنٸڭ ٶزٸ سانا تٷكپٸرٸندە كٶمەسكٸگە اينالعان تٷيسٸكتٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸنٸڭ ناتيجەسٸ دەسەك تە, تٷيسٸك پەن ەرەكەت اراسىنداعى قايشىلىق, بەرٸبٸر, ماعىناسىزدىققا دۋشار ەتەدٸ. مەدەنيەت ٶز قۇندىلىعىن جويا باستايدى. ادامزاتتىڭ قاجەتتٸلٸككە جۇتىلىپ بارا جاتقاندىعىنان... بٸراق شىعارما كەيٸپكەرلەرٸن بايلانىستىرىپ وتىرعان بٸردەن-بٸر دٷنيە شاي سالتاناتى ەكەنٸن ەستەن شىعارماعانىمىز جٶن. ولار ٶزدەرٸن بايلانىستىرىپ تۇرعان ناقتى نەرسەنٸڭ نە ەكەنٸ جٶنٸندە ٶزدەرٸنە سۇراق قويعان ەمەس, بٸزگە دە سۇراق قويۋدىڭ قاجەتٸ شامالى.
تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ رەجيسسەر امانجول ايتۋاروۆتىڭ “قاۋىشۋ” فيلمٸندەگٸ اربا سٷيرەگەن قىز تۋرالى دەتال جٶنٸندە: «قىز سٷيرەتكەن اربا – سٷيگەندەردٸڭ پەني مەن باقي – ەكٸ دٷنيەدە دە ارىلا المايتىن ماسىل تاعدىردىڭ, پەشەنەسٸنە جازىلعان جازۋدىڭ سيمۆولى», – دەيدٸ.
مەنٸڭ ويىمدا قالعانى كيكۋدزي ٷشٸن, يۋكيكو ٷشٸن, پۋميكو ٷشٸن قاجەتتٸلٸكتەن قالعان شاي سالتاناتى ەمەس, تٸپتٸ, كيكۋدزيدىڭ ەكەسٸنٸڭ كٶڭٸلدەسٸ ووتا حانىممەن كٶڭٸلدەس بولۋى دا ەمەس. ماسىل بولىپ جابىسقان تيكاكو.( كيكۋدزي, يۋكيكو, پۋميكو, ووتا, تيكاكو – كەيٸركەرلەر.) باسقالار ودان وڭاشالانعىسى كەلەدٸ, بٸراق, ول دا بٸر جابىسقاق ماسىل تاعدىر ٸسپەتتٸ.
مەدەنيەت ۋاقىت كەڭٸستٸگٸندە ٶز الدىنا ەركٸن ٶمٸر سٷرگەن كەزٸندە ساقتالاتىنى, ال ول ادامداردىڭ ناشار ەرەكەتٸنە قىزمەت ەتە باستاعاندا, قاجەتتٸلٸكتەن بٸرتٸندەپ قالاتىنى, جويىلاتىنى بەلگٸلٸ بولعانداي. بٸز وسىنداي جاۋاپقا كەزدەستٸك, ول ادامداردى جيٸركەنٸشتٸ سەزٸمنەن كەيٸنگٸ ٷرەيلٸ ماعىناسىزدىققا شىرمادى...
شالقار دەۋلەتكەلدٸ, اقىن
