[caption id="attachment_19353" align="alignleft" width="217"]
«قازاقستاندا ورىس جۇرتشىلىعىنىڭ كەرٸ سالدوسى, ياعني كەتكەندەردٸڭ كەلگەندەردەن ازاييۋى 1970 جىلدان باستالىپ كەلەدٸ, ياعني بۇل ٷردٸس كەڭەس زامانىندا باستالىپ, بٷگٸنگە دەيٸن جالعاcۋدى. كەڭەس دەۋٸرٸندە جىل سايىن قازاقستاننان كەتۋشٸلەردٸڭ كەلۋشٸلەردٸڭ ارتىقتىعى ورتا ەسەپپەن 30-35 مىڭ ادام بولدى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ قاراقالپاقستانعا كٶشەتٸندەرگە سول زاماندا بٸر «جيگۋلي» اۆتوكٶلٸگٸنٸڭ قۇنىن بەرەتٸن, بٸراق كٶشٸرٸلگەن ورىس كٶپ تۇراقتامايتىن, ال مەملەكەتتٸڭ اقشاسى زايا كەتەتٸن. ياعني, دەكولونيزاتسييا 1970 جىلدان باستالدى دەسەك بولادى, بۇل ٷردٸس ستيحييالىق تٷردە جٷردٸ.
ورىس بيلٸگٸ دٷركٸرەپ, كسرو دا بەرٸ ورىستانىپ جاتقان تۇستا ورىسقا ەشبٸر جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلٸ تٸس باتىرا المايتىن, بٸراق ورىس جۇرتشىلىعى ٶزٸن ٶزگە ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردا جايسىز سەزٸندٸ.
ورىستىڭ قيىر شىعىستان, قازاقستان مەن ٶزبەكستاننان كەتۋ سەبەبٸ بار ەدٸ. ورتالىق رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى تۇرمىس دەڭگەيٸنٸڭ ٷلكەن ايىرماشىلىعى بولدى. رەسەيدٸڭ ەۋروپالىق بٶلٸگٸندە تۇرمىس قازاقستاننان ەدەۋٸر جوعارى بولدى, سونى بٸلگەن جەرگٸلٸكتٸ ورىستار سول جاققا كٶشە بەردٸ.
ەكٸنشٸ فاكتور: ٶزبەكستاندا ەڭبەكاقى بٸزدەن دە تٶمەن, ال تەجٸكستاندا ٶزبەكستاننان دا تٶمەن بولدى. سوندىقتان الدىمەن ورىس قاۋىمى تەجٸكستاندا جەنە ٶزبەكستاندا تاۋسىلدى. 1990 -شى جىلداردا ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا ورىستاردى كٶشٸرەتٸن قارجى تىم ازايدى, كسرو-نىڭ مەملەكەتتتٸك جوسپارلاۋ ورگاندارى بۇل شارالارعا قارجى تالاپ ەتە بەرسە دە, اقشا بٶلۋ ازايا بەردٸ.
قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸك جىلدارى داعدارىستان شىعۋ ٷشٸن قاجىگەلدين ەكونوميكالىق «شوكوۆايا تەراپييا» ەدٸسٸن پايدالاندى. باسقا امال جوق ەدٸ. از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ەسكٸ ەمٸرشٸلدٸك جوسپارلىق ەكونوميكالىق جٷيە جويىلىپ, ورنىنا نارىقتىق قاتىناستار ورنادى. بۇل يگٸ ٸس ەدٸ. بٸراق ەلٸمٸزدە تۇرمىس دەنگەيٸ قاتتى قۇلادى. 1994 جىلى كەرٸ ميگراتسييالىق سالدو (ەميگراتسييا) 410 مىڭعا كٶتەرٸلدٸ. بٸراق بٸرتە -بٸرتە قازاقستاننان ەميگراتسييا ٷردٸسٸ بەسەڭدەي بەردٸ.
كٶشكەندەر ورىس, ۋكراين, نەمٸس ۇلت ٶكٸلدەرٸنەن بولدى.
ٸس جٷزٸندە كٶشكەندەر سانى ودان دا كٶپ بولدى, سەبەبٸ 1989-1994 جىلدارى الدىمەن موڭعول قازاقتارى, كەيٸن قىتاي قازاقتارى كٶپتەپ كٶشٸپ كەلە باستادى. ورالمانداردىڭ ەڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ (60%) ٶزبەكستاننان ەدٸ. ال كٶشكەندەردٸڭ ٸشٸندە نەمٸس پەن گرەكتەر از بولعان جوق. 1989 جىلدان باستاپ كسرو ٷكٸمەتٸ تاراپىنان ولارعا ٶز اتامەكەندەرٸنە كٶشٸپ كەتۋگە رۇقسات بەرٸلگەن. سوڭعى جىلدارى ەميگراتسييا مٶلشەرٸ 23-25 مىڭ ادام, ال ورىس دەپوپۋلياتسيياسى 20 مىڭعا جەتكەن. ەميگرانتتاردىڭ قۇرامى نەگٸزٸنەن جاستار مەن ورتا جاستاعىلار. ستۋدەنت جاستار اراسىندا قىزدار كٶپ.
سوندا ورىس تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلما جىل 43-45 مىڭعا ازايىپ وتىردى.
1992 جىلدان باستاپ ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, تاتار اراسىندا دەپوپۋلياتسييا ٷردٸسٸ ورىن الىپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ. ياعني, تۋعان ورىستىڭ سانىنان ٶلگەن ورىستىڭ سانى كٶبٸرەك.
بٸرقاتار ەتنوستار تابيعي جولمەن تەز ٶسٸپ (قازاق, ٶزبەك, ۇيعىر ), باسقالارى — ورىس, ۋكراين, تاتار, نەمٸس ازايا باستادى. مۇنداي ٷردٸس پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸندە, سونىڭ ٸشٸندە رەسەيدە دە جٷردٸ.
سونىمەن, ورىس جۇرتشىلىعىنىڭ ٷلەسٸ تٶمەندەي كەلە 20 پايىزعا جەتتٸ, ال قازاق ٷلەسٸ 67% دەنگەيٸندە.
دەموگرافييالىق ارا-سالماقتىڭ ٶزگەرۋٸ ۇلت ساياساتى, تٸل ساياساتىنداعى باسىمدىقتاردىڭ ٶزگەرۋٸن تالاپ ەتەدٸ.
ورىستىڭ ٷلەسٸ بار بولعانى 20% بولسا, ورىس تٸلٸ رەسمي تٸل رٶلٸن قالاي اتقارادى?
ەلدە از-اق ادام سٶيلەيتٸن تٸلگە قالاي باسىمگەرلٸك بەرٸلەدٸ? ولاي بولسا, بۇل ساياساتتىڭ قيسىنىن ايقىندايتىن كەز كەلدٸ», دەپ جازادى ەزٸمباي عالي.
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
