جاۋلاپ الۋشىلار الدىمەن بۇل حالىقتاردىڭ جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتٸك جٷيەسٸن جويادى. مەملەكەتتٸك تۇتاستىق جەنە تەۋەلسٸزدٸك سيمۆولدارىن بٸرجولا جوق ەتۋگە, قوعامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ قورعاي الۋ قابٸلەتٸنەن ايىرۋعا كٷش سالادى. مۇندا ورىس بيلٸگٸن ورنىقتىرۋ بارىسىندا قولدانىلعان شارالار – جاڭا بيلٸكتٸ قابىلداعىسى كەلمەگەن تاتار, باشقۇرت جەنە نوعاي مىرزالارىن جەر يەلٸكتەرٸنەن ايىرۋ, ال قايسٸبٸرٸن ٸشكٸ رەسەيگە جەر اۋدارۋ, ال بيلٸكتٸ مويىنداعاندارىنا تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەر جاساپ, قولداۋ كٶرسەتۋ, بيلٸككە تارتۋ تٷرٸندە جٷرەدٸ.
جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸ توپتان قالعان ٷيلەر, سارايلار, قۇنارلى جەرلەر ٸشكٸ رەسەيدەن قونىس اۋدارعان ورىس پومەششيكتەرٸنە, كٶپەستەرٸنە جەنە دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە ٷلەستٸرٸلەدٸ. جاڭا تەرريتورييادان جەر الىپ بايۋدان ٷمٸتكەر تٷرلٸ بۇزاقى, ازعىن ەلەمەنتتەرگە, قوجاسىنىڭ ەزگٸسٸنەن قاشقان بوسقىن شارۋالارعا تٷرلٸ زاڭداستىرىلعان جەڭٸلدٸكتەر جاسالىنادى, ولاردىڭ جاڭا گەوگرافييالىق جەنە ەتنيكالىق ورتادا باۋىر باسىپ كەتۋٸنە قاجەت تٷرلٸ ساياسي-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني شارالار ٸسكە اسىرىلادى.
وتارلاۋشى ەكٸمشٸلٸكتٸڭ وسى ماقساتقا قولدانعان ٸرگەلٸ شارالارىنىڭ بٸرٸ – اتالعان حالىقتاردىڭ ٶمٸرٸنەن يسلام دٸنٸن ىسىرۋ ەدٸ. مەتروپولييا وتارلاۋ ٷردٸسٸ بارىسىندا پراۆوسلاۆييالىق رەسەيگە قارسى يسلام دٸنٸنٸڭ قورعانىس-ۇيىتقىلىق جەنە رۋحاني قارسىلىق ۇيىمداستىرۋشى كٷش مٸندەتٸن اتقاراتىنىن جاقسى تٷسٸنگەن.
سوندىقتان دا يسلام دٸنٸنٸڭ تٷركٸ حالىقتارى ٶمٸرٸندەگٸ ىقپالىن الدىمەن ەلسٸرەتٸپ, سوڭىنان جويۋعا ٷلكەن ىنتا قويادى.
مەسەلەن, تەك 1742 جىلى عانا بٸر قازان ۋەزٸندەگٸ 546 مەشٸتتٸڭ 418-ٸنٸڭ قيراتىلعانىن ايتسا دا جەتكٸلٸكتٸ.
19 عاسىردىڭ سوڭى 20 عاسىردىڭ باسىندا ٶزٸنٸڭ باسقارۋ جٷيەسٸن ورتالىق ازيياعا جايا باستاعان رەسەي وتارشىلارى تاتار, باشقۇرت جەنە نوعاي ەلدەرٸن باعىندىرۋدا قولدانعان ەدٸس-ايلاسىن ەندٸ جاڭا ەلدەردٸ باعىندىرۋعا دا قولدانا باستايدى.
نەگٸزگٸ تٸرشٸلٸك كٶزٸ – اتامەكەنٸنەن, سالت-دەستٷرٸنەن, تٶل مەدەنيەتٸنەن ايىرىلۋ قاۋپٸ ەندٸ وسى ەلدەرگە دە تٶنەدٸ. ال رەسەي وتارشىلدىعى سيياقتى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ ۇيىمداسقان دٷلەي كٷشكە قارسى تۇرا الۋ ٷشٸن سوعان دەڭگەيلەس ۇيىمداسقان ماتەريالدىق جەنە رۋحاني كٷش قاجەت ەدٸ.
رەسەي قولاستىنداعى تٷركٸ حالىقتارىن تۇتاس بٸر مايدانعا بٸرٸكتٸرگەندە عانا ونداي كٷش قالىپتاستىرۋ مٷمكٸن ەدٸ.
تٷركٸشٸلدٸك جەنە يسلامشىلدىق (پانتيۋركيزم جەنە پانيسلاميزم) مٸنە, وسى ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى كٷرەس كەزٸندە ٶمٸرگە كەلدٸ.
باسقاشا ايتقاندا پانتيۋركيزم مەن پانيسلاميزم قورعانۋشىلار يدەولوگيياسى بولاتىن.
رەسەي يمپەريياسىندا 20 عاسىردىڭ باس كەزٸندە تٷركٸ حالىقتارى اراسىندا ۇلت-ازاتتىق يدەولوگيياسى قالىپتاسا قويماعان جاعدايدا ولاردىڭ وتارلىق ەزگٸگە قارسى قوزعالىسى الدىمەن جالپى يسلامدىق قوزعالىس اياسىندا جٷرەدٸ. ال, ونىڭ ۇيىتقى, باعىت بەرۋشٸ ورتالىعى مەملەكەتتٸك دۋما قۇرامىنداعى مۇسىلمان فراكتسيياسى ەدٸ.
مٸنە, وسى نەگٸزگٸ مازمۇندى ۇلت-ازاتتىق سيپاتتاعى يسلام قوزعالىسىنىڭ ۇيىتقىسى قۇرامىندا يسمايل گاسپيرينسكيي, سادري ماكسۋدوۆ, الي-ماردان-بەك توپچيباشەۆ, سەلٸمگەرەي جانتٶرين سيياقتى قايراتكەرلەر بولعان.
قازاق قوعامىنان مۇسىلمان فراكتسيياسىنىڭ قىزمەتٸنە بەلسەندٸ تٷردە اتسالىسقانداردىڭ اراسىنان, ەرينە, ەڭ الدىمەن ەليحان بٶكەيحانۇلى جەنە مۇستافا شوقايۇلىن اتاعان جٶن, تۋرا وسىدان 80 جىل بۇرىن, ياعني 1916 جىلى جەلتوقساندا مۇستافا شوقايۇلى ەليحان بٶكەيحانۇلىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا مۇسىلمان فراكتسيياسى بيۋروسىنىڭ حاتشىسى بولىپ بەكٸتٸلدٸ.
رەسەيدەگٸ مۇسىلمان جەنە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ وسى تاريحي كەزەڭدەگٸ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسپا ورگانى مٸندەتٸن اتقارۋعا تىرىسقان باسىلىمدار دا بولدى. ولار «تەرجٸمان» جەنە «ۋاقىت» سيياقتى گازەتتەر ەدٸ.
قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۇڭعىش يدەولوگييالىق ورگانى بولىپ, وسى مٸندەتتٸ ەڭ سوڭعى سانىنا شەيٸن ورىنداعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاق» گازەتٸ بەلگٸلٸ دەرەجەدە وسى باسىلىمداردىڭ كٷرەس تەجٸريبەسٸنە سٷيەنەدٸ.
ال وسى 1905 جىلعى رەسەيلٸك رەۆوليۋتسييادان سوڭ ٶرلەۋ العان جالپىرەسەيلٸك مۇسىلماندىق قوزعالىس, بٸرٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك دۋما دەڭگەيٸنە تٷركٸ جەنە باسقا مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ەڭ ٶزەكتٸ ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن قويىپ, ولارعا وتارشىل بيلٸكتٸڭ نازارىن اۋدارۋعا مەجبٷر ەتسە, ەكٸنشٸدەن, تاتار, قازاق جەنە باسقا مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ بالعىن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ اياعىنان تۇرىپ, ەر-جەتٸپ ەسەيۋٸنە قولداۋ جاساپ, دەم بەرٸپ وتىرعان.
عىلىمي-ەدەبيەتكە مۇسىلماندىق, تٷركٸشٸلدٸك قوزعالىستاردى تالداۋشىلار سانالى تٷردە بۇل قۇبىلىستاردىڭ نەگٸزٸنەن «انتيروسسييالىق» مازمۇنىنا باسا نازار اۋداردى دا, ولاردىڭ شىنايى مازمۇنى تيەسٸلٸ تەورييالىق دەرەجەدە اشىلماي كەلدٸ.
ال ول قوزعالىستاردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنداعى تٷركٸ جەنە مۇسىلمان حالىقتارى ٶمٸرٸن جاڭا زامان تالابىنا ساي قايتا قۇرۋ (رەفورمالاۋ), ول ٷشٸن بۇل حالىقتاردى وتارلىق ەزگٸدەن ازات ەتۋ ەدٸ.
رەسەيلٸك مۇسىلماندىق قوزعالىستىڭ باعدارلاماسىندا وسى مٸندەتتەر اشىپ كٶرسەتٸلگەن.
ستۋدەنتتٸك جاستىق شاعى يمپەرييانىڭ ساياسي ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ پەتەربۋرگتە ٶتكەن مۇستافا شوقايۇلىنىڭ قوعامدىق كٶزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋى ازاتتىق قوزعالىستىڭ ٶزٸ تۇستاس باسقا دا قايراتكەرلەرٸنٸكٸنە ۇقساس.
بەرٸ دە رەسەي يمپەريياسىنىڭ ورالدان اسىپ, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحي وتانى, ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ كٶنە وشاقتارىنىڭ بٸرٸ – ورتالىق ازيياعا تەرەڭدەي ەنٸپ, ونى ٶز وتارلىق ايماعىنا اينالدىرۋ ٷردٸسٸنە كۋە بولعان.
بەرٸ دە بۇل ٷردٸستٸڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸنٸڭ ويانۋىنا تٷرتكٸ بولعاندىعىن, ٶزدەرٸنٸڭ سول رۋحاني تٷلەۋدٸڭ كٶرسەتكٸشٸ جەنە قوزعاۋشى كٷشٸ بولۋعا تيٸس ەكەندٸكتەرٸن جاقسى ۇعىنادى.
شامامەن 1914 جىلدان مۇسىلمان فراكتسيياسىنىڭ قىزمەتٸنە تارتىلا باستاپ, ال 1916 جىلدان ونىڭ حاتشىسى مٸندەتٸن اتقارعان مۇستافا شوقاي بەلگٸلٸ دەرەجەدە, بٷكٸلرەسەيلٸك ۇلت-ازاتتىق, مۇسىلماندىق قوزعالىستىڭ ەپيتسەنترٸنەن بٸر-اق شىعادى.
بۇل مەكەمەدەگٸ قىزمەتتٸڭ بەرەر ەڭ نەگٸزگٸ پايداسى – يمپەرييا كٶلەمٸندەگٸ تٷركٸ, مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ٶمٸرٸندە بولىپ جاتقان ەڭ ەلەۋلٸ وقيعالار تۋرالى اسا قۇندى اقپارلاردىڭ وسىندا جۇمىس جاسايتىن كٸسٸلەردٸڭ قولىنان ٶتەتٸندٸگٸندە ەدٸ.
مۇستافا شوقاي مەملەكەتتٸك دۋما جانىنداعى فراكتسييا جۇمىسىنا 1916 جىلعى تٷركٸستانداعى قايعىلى وقيالارعا بايلانىستى دۋما جەنە ٷكٸمەتتٸڭ تىڭداۋىنا ارنايى بايانداما دايارلاۋ بارىسىنا بەلسەندٸ تٷردە قاتىسادى. بايانداما دايارلاۋ ا.ف. كەرەنسكييگە جٷكتەلگەن بولاتىن.
قاجەت ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىندا ا.ف. كەرەنسكيي 1916 جىلدىڭ كٷزٸنە قاراي تاشكەنتكە كەلٸپ قايتادى. ونىمەن بٸرگە كەلگەن دۋما دەپۋتاتتارىنىڭ اراسىندا مۇستافا شوقايۇلى دا بولادى. سول جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جوعارعى بيلٸك ورىندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان بۇل ٶتكٸر باياندامانى دايارلاۋدا مۇستافا شوقايدىڭ دا ٷلەسٸ بار-تىن.
اقپان تٶڭكەرٸسٸن مۇستافا شوقاي پەتەربۋرگتە قارسى الادى. 1917 جىلى 20 ناۋرىزدا ول ەليحان بٶكەيحان جەنە مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىمەن بٸرٸگٸپ «قازاق» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن «الاشۇلىنا!» دەپ اتالعان ٷندەۋگە قول قويادى.
بۇل ٷندەۋدە اۆتورلار قازاق جۇرتىن ۋاقىتشا ٷكٸمەت شارالارىن قولداۋعا شاقىرادى.
وسى جىلدىڭ جازىنا قاراي قازاق زييالىلارىنىڭ بەلسەندٸ توبى مايدانداعى جۇمىستان ەلٸنە قايتقان تٷركٸستاندىقتاردىڭ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە اتسالىسادى. ولاردىڭ اراسىندا مۇستافا شوقاي دا بولادى.
مۇستافا شوقاي باسقا قازاق زييالىلارى سيياقتى اقپان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ نەتيجەلەرٸن ٷلكەن ىنتامەن قولداپ, ۋاقىتشا ٷكٸمەت ورىندارىنىڭ شارالارىنا, قازاق دالاسىندا قۇرىلىپ جاتقان قازاق كوميتەتتەرٸنٸڭ جۇمىسىنا قىزۋ ارالاسادى.
1917 جىلدىڭ جازىندا ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ تٷركٸستاندى باسقارۋ ٷشٸن قۇرعان 9 ادامنان تۇراتىن تٷركٸستان كوميتەتٸنٸڭ قۇرامىنا ەنگٸزٸلەدٸ. دەگەنمەن, ۋاقىتشا ٷكٸمەت, ەسٸرەسە, ونىڭ ورنىنا كەلگەن كەڭەستٸك بيلٸك تٷركٸستان حالىقتارىنىڭ ٶزدەرٸن-ٶزٸ بيلەۋ قۇقىن مويىندامايدى.
1917 جىلى 22 قاراشادا ٶز جۇمىسىن اياقتاعان تٷركٸستان ٶلكەلٸك كەڭەستەر سەزٸ تٷركٸستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸ اتالاتىن ٷكٸمەتتٸڭ قۇرىلعانىن جارييالاپ, بٸراق ونىڭ قۇرامىنا جەرگٸلٸكتٸ مۇسىلمان ەلدەرٸنەن بٸردە-بٸر ٶكٸل ەنگٸزبەيدٸ. بۇل جاعداي مۇستافا شوقاي تٶراعالىق ەتكەن «تٷركٸستان ٶلكەسٸ مۇسىلماندارى كەڭەسٸن» ناقتى ەرەكەتتەرگە كٶشۋگە يتەرمەلەيدٸ.
وسى جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا قوقان قالاسىندا ٶز جۇمىسىن باستاعان تٶتەنشە ٶلكەلٸك مۇسىلماندار سەزٸ تٷركٸستان حالىقتارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ بيلەۋٸنە ىقىلاس بٸلدٸرە وتىرىپ, تٷركٸستاندى «رەسەي فەدەراتيۆتٸك رەسپۋبليكاسىمەن ىنتىماعى بٸر تەرريتورييالىق اۆتونومييا» دەپ جارييالاپ, تٷركٸستان ۋاقىتشا كەڭەسٸ ٷكٸمەتٸن قۇرادى.
مۇستافا شوقاي ەۋەلدە بۇل ٷكٸمەت قۇرامىنا سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ەسەبٸندە ەنٸپ, ەكٸ جەتٸ ٶتكەن سوڭ ونىڭ تٶراعاسى بولىپ سايلانادى.
تٷركٸستان اۆتونوميياسى جارييالاي وتىرىپ, مۇستافا شوقاي مەن ونىڭ سەرٸكتەرٸ بۇل ماقساتتى ٸسكە اسىرۋدىڭ قانشالىقتى ازاپتى, كٷردەلٸ ەكەندٸگٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ. ول سەزدە سٶيلەگەن سٶزٸندە:
«سٸزدەر بٸردەن تولىققاندى مەملەكەت قۇرعىلارىڭىز كەلەدٸ. ال ول ٷشٸن بٸزدە ادام جوق, تەجٸريبە جوق, مٷمكٸندٸك جەتٸمسٸز, ەسكەر قۇرىلماعان. روسسييا قانشالىقتى قۇلدىراۋ كەزەڭٸندە دەسەك تە, بٸزدەن ەلدەقايدە قۋاتتى...جارييالاي سالۋ وڭاي, الايدا بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا ونىڭ ساقتاپ قالۋ ٶتە قيىن», – دەگەن ويدى ايتادى.
مەمبەت قويگەلدٸ
«قازاق تاريحى» جۋرنالى, 1997 جىل.
(جالعاسى بار)
