XX عاسىر ‒ اۋىرتپالىققا, ازا مەن جازاعا تولى عاسىر ەدٸ: رەپرەسسييا, سوعىس, دٷركٸن-دٷركٸن اشارشىلىق, قۋعىن-سٷرگٸن, ەميگراتسييا, كولونيزاتسييا, گەنوتسيد, ت.ب. سوعان قاراماستان قانقۇيلى ھەم اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماندا قازاققا, الاش جۇرتىنا ايانباي ەڭبەك ەتٸپ, ارتىنا مۇرا قالدىرعان ۇلتشىل ازامات كٶپ. جاس تالاپ ٶتكەننەن ساباق, بٷگٸننەن ٶنەگە, تاريحتان تاعىلىم الۋ ٷشٸن ەۋەلٸ قازاققا قالتقىسىز بەرٸلگەن بەكەم ەرلەردٸ ۇمىتپاعانى ابزال. سولاردىڭ بٸرٸ ‒ وراز جاندوس.
ول جيىرما جىلعا تارتا ەلدٸڭ وقۋ-اعارتۋ, عىلىمي, قوعامدىق-ساياسي باعىتىنداعى قۇزٸرەتتٸ ورىنداردا قىزمەت اتقاردى. بۇل رەتتە, اكادەميك, الاشتانۋشى-عالىم, تاريحشى كەڭەس نۇرپەيٸس 2007 جىلى جارىق كٶرگەن «تاريحي تۇلعالار» كٸتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «وراز جاندوسوۆ ٸرٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستان مەن تٷركٸستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنٸڭ تاريحىن زەرتتەۋشٸ, شەشەن, ەرٸ پۋبليتسيست, ۇلت مەسەلەسٸ مەن اگرارلىق شارۋاشىلىق مەسەلەسٸنٸڭ دە بٸلگٸرٸ بولدى». راسىندا, وراز سان-سالالى ارنادا قىزمەت قىلدى: جەر-سۋ رەفورماسىن ەزٸرلەۋ, شارۋا, ديقان, باتراكتار ۇيىمدارىن قۇرۋ, ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك قۇرىلىس جۇمىستارىن باسقارۋ ٸسٸنە بەلسەنە ارالاستى. سونداي-اق, ول تٷركٸستان كپ مۇسىلمان كوميسسيياسىنىڭ وبلىستىق بيۋرو تٶراعاسى, جەتٸسۋ وبلىسى رەۆكوم تٶراعاسى, «قوسشى» وداعىنىڭ وبلىستىق كوميتەت تٶراعاسى, قازاق كسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى, تٷركٸستان كپ وك ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ جەنە ت.ب.قىزمەتتەردٸ ابىرويمەن اتقارعان-دى. مەسەلەن, 1920 جىلى تاشكەنتتە ٶتكەن تٷركٸستان كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ V سەزٸ كەزٸندەگٸ قاۋلى-قارار نەگٸزٸندە قۇرىلعان «قوسشى» وداعى كەيٸندەرٸ اتاۋىن ٶزگەرتٸپ, «كەدەي» وداعى بوپ ٶزگەرەدٸ. وعان ا. اسىلبەكوۆ, س. سەيفۋللين, س. مەڭدەشەۆ, ا. روزىباكيەۆ, گ. كوروستەلەۆ, ە. جانگەلدين, ج. بەرٸباەۆ, ت.ب. جەتەكشٸلٸك ەتكەنٸ ايقىن. 1921 جىلى اتالمىش ۇيىم قاتارىن جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ ٶزٸندە ون سەگٸز مىڭعا جۋىق ادام تولىقتىرعان, ٶڭٸر-ٶڭٸردە بٶلٸمشە-ۇياشىقتار (ياچەيكالار) اشىلعان. «قوسشى» الدىندا ەڭبەك ارتەلدەرٸن قۇرۋ, كەدەيلەرگە جەر ٷلەستٸرۋ, شارۋالاردى بٸرٸكتٸرۋ, ولاردى قۇرال-سايمانمەن قامتاماسىز ەتۋ, سالىق جيناۋ, ەڭبەكشٸلەردٸڭ ساياسي وي-ساناسى جەنە مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرۋ سەكٸلدٸ مٸندەتتەر تۇردى. سول تۇستا دەكرەت, ناتسيوناليزاتسييا, تاپ تارتىسى, ازىق-تٷلٸك سالىعى, جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات (نەپ), پرولەتاريات, كووپەراتسييا (سەرٸكتەستٸك), ەكسپروپرياتسييا سيياقتى تٷسٸنٸكتەر كەڭٸنەن قولدانىلا باستاعانى راس. ٶكٸنٸشتٸسٸ سوندا, جاپپاي ۇجىمداستىرۋ (كوللەكتيۆيزاتسييا) كەزٸندە «قوسشى» وتىزىنشى جىلعى ويرانعا تاپ بولادى, اقىرى تاراتىلادى. دەسەك تە, وراز قيقىمۇلى جاتاقتاردىڭ جاعدايىن وڭالتۋ جولىندا قىرۋار جۇمىس اتقاردى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ت.ع.ك., دوتسەنت گ.ج. ٶسكەمباي «وراز قيقىمۇلى جاندوسوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتٸ» ماقالاسىندا بٷيدەيدٸ: «وراز جاندوسوۆ «قوسشى» وداعىن باسقارۋ بارىسىندا ەرتٷرلٸ قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاستى. ەسٸرەسە, تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى سيياقتى وڭتٷستٸكتە قالىپتاسقان ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار ٶڭٸردە ەيەلدەر مەسەلەسٸ قايشىلىقتارعا تولى بولدى. و. جاندوس قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدا, بٸلٸم الۋىنا, ساۋاتتى بولۋىنا بايلانىستى كٶپتەگەن ٸس-شارالاردى جٷزەگە اسىردى. جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ قوعامدىق ۇيىمدارعا ەيەلدەردٸ تارتۋ, كونفەرەنتسييالار مەن سەز ماتەريالدارىمەن تانىستىرۋ, سايلاۋعا قاتىسۋعا مٷمكٸنشٸلٸك تۋعىزۋ, كەڭەستٸك قۇرىلىسقا ەيەلدەردٸ قاتىستىرۋ سيياقتى مەسەلەلەردٸ العا قويدى».
سونداي-اق, وراز جاندوس حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ, مەكتەپتەگٸ بٸلٸم بەرۋ جۇمىسىن قاداعالاۋ, قازاق بالالارىن وقىتۋ, قاراڭعىلىق, ناداندىقتى جويۋ, جاقسى, بٸلٸكتٸ ۇستاز-مۇعالٸمدەردٸ تارتۋ جاعىنا ەرەكشە مەن بەردٸ. الايدا, اقتٶبە, ورىنبور, بٶكەي, ورال, قوستاناي (تورعاي) توپىراعىن قامتىعان 1921-1922 جىلعى اشارشىلىق «مەدەني قۇرىلىستىڭ» ارى قاراي قانات جايۋىنا كەسٸرٸن تيگٸزدٸ. اتاپ ايتقاندا, مۇعالٸمدەرگە جالاقى, حالىققا ازىق-تٷلٸك, جاتىن ورىن, كيٸم-كەشەك جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ ٸستٸ ودان سايىن قيىنداتىپ جٸبەردٸ.
و. قيقىمۇلى «جەتٸسۋ وبلىسىنداعى كەڭەستٸك كۇرىلىستىڭ دامۋى تۋرالى ويلار» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەيدٸ: «قوسشى» وداعى جولداستىق كووپەراتيۆتەر اۋىل مەن سەلولارداعى ەڭبەكشٸ بۇقارا مەن كەدەيلەر قوعامى بولىپ قايتا قۇرىلۋى كەرەك. بۇلاي بولماسا, ول ٶزٸنٸڭ قىزمەتٸنە شىنايى نەگٸز تابا المايدى, ونىڭ ىدىراۋى سٶزسٸز. الايدا, بۇل قايتا قۇرىلۋ بارىسىندا كەڭەستٸك قوعامنىڭ دەستٷرلەرٸن ناسيعاتتاۋدى ساقتاپ قالۋى تيٸس. كەرٸسٸنشە, «قوسشى» وداعى كەڭەستٸك جەنە مەدەني قۇرىلىستىڭ بازاسى بولىپ قالۋى كەرەك». شىنىندا دا, «قوسشىنىڭ» ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, ساياسي رٶلٸ زور بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مىسالى, 1918 جىلى قازاق تٸلٸنٸڭ جاي-جاپسارىنا, شەتكە ىسىرىلىپ بارا جاتقانىنا نارازى بولعان جاس وراز: «ٸس قاعازدار قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزٸلسٸن!..» ‒ دەپ باستاما كٶتەرەدٸ. مۇنىمەن قاتار, تاريحي تۇلعا ۆەرنىي اتاۋىن الماتى دەپ ٶزگەرتۋ تۋراسىنداعى بۇيرىققا قول قويعان, اۋىلداعى قازاق بالالارىن وقىتۋ ٷشٸن مەكتەپ اشۋ ٸسٸنە مۇرىندىق بولعان, ٶتٸرٸك كٶسەمدەر مەن ارامزا مولدالارمەن كٷرەسٸپ, ولاردىڭ قازاق قوعامىنا تەرٸس ەسەر ەتپەۋٸن باقىلاعان, قىزعىشتاي قورىعان, بٷگٸنگٸ «جەتٸسۋ» (بۇرىنعى «كٶمەك») گەزەتٸنٸڭ شىعۋىنا ىقپال ەتٸپ, رەداكتورى قىزمەتٸن اتقارعان.
مەدەنيەت, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ بٸلگٸرٸ, قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ وراز جاندوس 1910 جىلى لەۆ تولستوي اتىنداعى ۆەرنىي قالالىق كٸتاپحانا, ال كەيٸن 1920 جىلى جەتٸسۋ وبلىستىق كٶپشٸلٸك كٸتاپحانا اتاۋىن مەملەكەتتٸك كٶپشٸلٸك كٸتاپحانا بوپ ٶزگەرۋٸنە ىقپال ەتٸپ, العاشقى ديرەكتورى بولادى. بۇل ‒ قازٸرگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كٸتاپحاناسى. مٸنە, وراز قيقىمۇلىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا الاشقا تيگٸزگەن پايداسى وراسان. ول كٸسٸگە «كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ جاۋى», «كونترا», «جاپون تىڭشىسى», «حالىق جاۋى» سەكٸلدٸ نەگٸزسٸز جالا جابىلىپ, 1938 جىلى الماتىداعى نكۆد اباقتىسىندا اتىلعان.
اتاقتى كەنەن ەزٸرباي ٶزٸنٸڭ «ورازجانىندا»: «ورازجان, سەركەسٸ ەدٸڭ جەتٸسۋدىڭ/ جاسىڭنان تالاپتانىپ وقۋ قۋدىڭ» دەپ لايىقتى باعاسىن بەرسە, قايراتكەردٸڭ شٶبەرەلەرٸ ‒ جان-ەلي مەن دوس-ەلي ابدۋللاەۆتار اتاسىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: «جىرتىق ٷيدٸ جەل تابار, ٶتٸرٸك سٶزدٸ شىن تابار» دەگەندەي, وراز جاندوس 1957 جىلدىڭ 1 تامىزىندا كسرو-نىڭ جوعارعى سوتىنىڭ ەسكەري كوللەگيياسىمەن اقتالدى». ٶز حالقىنىڭ جارقىن ادامدارىنىڭ بٸرٸ ‒ و. قيقىمۇلىنداي ەردٸڭ ٶنەگەگە تولى ٶمٸرٸ ‒ كەيٸنگٸ جاسقا ٷلگٸ. ونىڭ تۇلعاسىن, بولمىس-بٸتٸمٸن, ەڭبەگٸن ناسيحاتتاۋ, دەرٸپتەۋ – ۇلىق ٸس, ۇرپاققا امانات, بٷگٸنگە تاعىلىم! بيىل تۇعىرى بيٸك تۇلعانىڭ 125 جىلدىعى. قايراتكەردٸڭ قىلعان قىزمەتٸ ۇلت جادىندا, حالىق جٷرەگٸندە مەڭگٸلٸككە ساقتالادى.
ەلٸبەك بايبول,
«Qyr balasy» قق باسقارما مٷشەسٸ,
ەدەبيەتتانۋشى-عالىم,
الاشتانۋشى, جازۋشى-دراماتۋرگ.
