دەربەستٸك دەگەن نە?
– راحمان مىرزا, بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ دەربەستٸگٸن كەڭەيتٸپ, اۆتونومدى وقۋ ورىن دەڭگەيٸنە كٶتەرۋ مەسەلەسٸ قولعا الىنىپ جاتىر. جالپى, ٸرٸ وقۋ ورىندارعا دەربەستٸك بەرۋ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ جاقسارۋىنا قانشالىقتى ەسەر ەتەدٸ? ەلٸمٸزدە وقۋ ورىندارعا دەربەستٸك بەرۋدٸڭ زاڭنامالىق قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاسقان با?
– قازٸر دٷنيەجٷزٸندەگٸ دامىعان ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسىندا, بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا كٷن سايىن ٶزگەرٸستەر ورىن الۋدا. سوندىقتان بٸزدە زامان اعىمىنا بەيٸمدەلٸپ, دٷنيەجٷزٸندە ورىن الىپ جاتقان تىڭ ٶزگەرٸستەردٸ جاتسىنباي قابىلداۋ ماڭىزدى. كەڭەس زامانىندا ارنايى باعدارلاما بەكٸتٸلٸپ, سونى شەڭبەرٸنەن اۋىتقىماي جۇمىس ٸستەۋگە ٷيرەنگەن بٸزدٸڭ عىلىمي ورتا اۆتونومدى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ قۇرۋ ٸسٸن ەلٸ جەتە تٷسٸنبەي وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مۇنداي رەفورما وقۋ ورىنعا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. وسىنداي مەرتەبەگە يە بولعان وقۋ ورىننىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرٸ جاڭا جٷيەگە ساي بولۋى تيٸس. كٶپشٸلٸك اراسىندا ٶزگەرٸستٸڭ مەنٸن تٷسٸنبەيتٸن ادامدار بۇرا تارتسا, جاڭا جٷيە دۇرىس جۇمىس ٸستەمەيدٸ. سوندىقتان وقۋ ورىنداردىڭ دەربەستٸگٸن كەڭەيتۋگە تۇتاس ۇجىم دايىن بولۋى شارت.
قازٸرگٸ تاڭدا اقش-تىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ دەربەستٸگٸن كەڭەيتٸپ, عىلىم مەن تەحنولوگييانى دامىتۋدا كٶش باستاپ كەلەدٸ. وقۋ ورىنداردىڭ دەربەستٸگٸ دەگەن نە? ەڭگٸمە باسىندا زاماننىڭ كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقانىن ايتتىق قوي. قازٸر عىلىم مەن تەحنولوگييا قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ بٸر تەحنولوگييانى, بولماسا بٸلٸم بەرۋدٸڭ جاڭا بٸر ەدٸستەمەسٸن ەنگٸزۋ ٷشٸن قۇزىرلى ورىنداردان رۇقسات سۇراپ, ونى بەكٸتٸپ, ۋاقىتىن تەككە جوعالتپايدى. ٶز ارالارىندا تالداپ, تارازىلاپ, قاجەتتٸ شەشٸمدٸ بٸردەن قابىلدايدى. دەربەستٸك دەگەن وسى. بٸزدەر بٸر تەحنولوگييانى بەكٸتەمٸز دەپ جوعارىعا قاجەتتٸ قۇجاتتى جيناستىرىپ, قاندايدا بٸر تەحنولوگييانىڭ پايداسىنا كٶز جەتكٸزەمٸز دەپ جٷرگەندە ول ەسكٸرٸپ قالادى. سوندىقتان قازٸرگٸ دامىعان زاماندا ٸرگەلٸ وقۋ ورىندارعا دەربەستٸك بەرۋ مەسەلەسٸ – زامان تالابىنا ساي تۋىنداپ وتىرعان مەسەلە دەپ قاراستىرعان جٶن. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ستۋدەنتتەرگە جاڭا باعىتتا وقىتىپ, بٸلٸم بەرۋٸ ٷشٸن ٶز بەتٸنشە ەرەكەت ەتەتٸندەي مٷمكٸندٸككە يە بولۋى كەرەك.
– قازاقستاندا دەربەستٸككە ۇمتىلىپ, ونىڭ پايداسىن كٶرٸپ وتىرعان وقۋ ورنى بار ما?
– بار. بٷگٸندە «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ» وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. مەنٸڭشە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جەتٸلدٸرە تٷسۋٸمٸز كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ وقۋ ورىندارعا تيٸستٸ قاراجاتىن بٶلٸپ كەلەدٸ. مينيسترلٸك ٸرٸ وقۋ ورىنداردىڭ ٸشكٸ جۇمىستارىنا قاتتى ارالاسىپ جاتقان جوق. وقۋ ورىندارى وقۋ باعدارلامالارىن ٶزدەرٸ دايىندايدى. بۇدان باسقا ٶزگە ەلدەگٸ قانداي وقۋ ورىندارمەن ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس ورناتۋ مەسەلەسٸن ٶزدەرٸ شەشٸپ وتىر. وسىلايشا ەلٸمٸزدە وقۋ ورىندارىنىڭ دەربەستٸگٸن ارتتىرۋدىڭ العاشقى قادامى سەتتٸ جٷزەگە اسا باستادى. دەربەستٸك وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرٸپ, عىلىممەن اينالىساتىن مامانداردىڭ ٶز مٷمكٸندٸگٸن كٶرسەتۋگە كەڭٸنەن جول اشاتىنى انىق. قازٸر بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ٶرٸستەتەتٸن ارنايى زاڭ تالقىلانۋدا. جىل اياعىنا دەيٸن زاڭ قابىلدانىپ قالۋى مٷمكٸن. ال اۆتونومدى ۋنيۆەرسيتەت بولۋعا ەلٸمٸز بويىنشا ٸرٸ 10-15 وقۋ ورنى تالپىنۋدا. ەرينە, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ دەربەستٸككە ۇمتىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ارنايى تالاپتار قويىپ وتىر. اۆتونومدى ۋنيۆەرسيتەت اتانۋعا ۇمتىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ وقىتۋشىلىق قۇرامى, تيٸستٸ زەرتحانالىق جٷيەسٸ جەنە ستۋدەنت جاستارعا جان-جاقتى بٸلٸم بەرەتٸن ماتەريالدىق بازاسى بولۋى شارت.
بٸر-بٸرٸنە قايشى قۇجاتتار
– باقىلاۋشى مەكەمەلەر تاراپىنان قارسىلىق بولىپ جاتقان جوق پا?
– ەرينە, باقىلاۋشى مەكەمەلەر بەرٸن ۋىسىندا ۇستاعىسى كەلەدٸ. ولار «وقۋ ورىندارىن ۋىستان شىعارىپ, بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن تٶمەندەتٸپ المايمىز» دەپ ٶز ۋەجدەرٸن ايتىپ, باقىلاۋدىڭ كەيبٸر تەتٸكتەرٸن ساقتاپ قالۋعا كٷش سالىپ جاتىر. مەنٸڭشە, قازٸر وقۋ ورىندارىنا باقىلاۋ كٶپ. سول باقىلاۋشى مەكەمەلەردٸڭ ٷدەسٸنەن شىعامىز دەپ عىلىم مەن بٸلٸم بەرۋ سالاسى بٸرشاما اقساپ كەلەدٸ. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان 20 جىل ٸشٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸن 17 ادام باسقاردى. ەر مينيستر تٷرلٸشە جارلىق اشىپ, ٶز ويىن ٸسكە اسىردى. سوڭعى ۋاقىتتارى ەر مينيستردٸڭ كەزٸندە بەكٸتٸلگەن قۇجاتتار بٸر-بٸرٸنە قايشى كەلٸپ, وقۋ ورىندارىنىڭ قيىن جاعدايلارعا تاپ بولىپ جاتقانىن كەزدەستٸرۋگە دە بولادى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەربەستٸك بەرۋدٸڭ مەنٸ زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان 20 جىل ٸشٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸن 17 ادام باسقاردى. ەر مينيستر تٷرلٸشە جارلىق اشىپ, ٶز ويىن ٸسكە اسىردى. سوڭعى ۋاقىتتارى ەر مينيستردٸڭ كەزٸندە بەكٸتٸلگەن قۇجاتتار بٸر-بٸرٸنە قايشى كەلٸپ, وقۋ ورىندارىنىڭ قيىن جاعدايلارعا تاپ بولىپ جاتقانىن كەزدەستٸرۋگە دە بولادى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەربەستٸك بەرۋدٸڭ مەنٸ زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
– راحمان مىرزا, قازٸر ەلەمدە عىلىمنىڭ تيٸمدٸ باعىتتا دامىپ جاتقانىن ايقىندايتىن كٶرسەتكٸش عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارمەن اينالىسىپ, ينفاكت-فاكتورلىق كٶرسەتكٸشٸ جوعارى عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالا جارييالاپ, سٸلتەمەگە يە بولۋىمەن ٶلشەنٸپ جاتىر عوي. قالاي ويلايسىز, سوڭعى ۋاقىتتارى جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى ماقالا جارييالاۋ ٸسٸن ناۋقاندىق جۇمىسقا اينالدىرىپ جٸبەرگەن جوق پا?
– قالاي بولعان كٷندە دە بٸزدەر بالالارعا ساپالى بٸلٸم بەرۋگە مٸندەتتٸمٸز. وقۋ ورىندارىندا عالىمدار بٸر تاقىرىپتى ايقىنداپ, سول تاقىرىپ بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, ٶز قازانىندا ٶزٸ قاينايدى. ال ونىڭ زەرتتەۋٸ عىلىمنىڭ دامۋىنا قانشالىقتى پايدا ەكەلٸپ جاتقانىن ەشكٸم سارالاپ, باسىن اۋىرتىپ جاتقان جوق. وسى تۇرعىدان العاندا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسقان ادام جازعان دٷنيەسٸن حالىقارالىق جۋرنالداردا جارييالاپ, ەلەم عالىمدارىنىڭ تالقىسىنا سالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. يدەيا تارتىمدى بولسا, بەدەلدٸ عىلىمي جۋرنالدار ٶزدەرٸ-اق ماقالانى جارييالايدى. عىلىمدا تىڭ جاڭالىق اشقان ادام ٶزٸنٸڭ دٷنيەسٸن بٸر-ەكٸ بەتكە سىيدىرىپ, حالىقارالىق جۋرنالدارعا جارييالاپ, ٶز باعاسىن الاتىن مٷمكٸندٸككە يە. بۇل ٷشٸن 10-15 بەتتٸك ماقالا جازۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. جالپى, بۇل جٷيە بٸزگە ەنٸپ جاتقانىنا كٶپ ۋاقىت بولعان جوق. سوندىقتان ناۋقاندىق سيپات الىپ جاتقانىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. قازٸر بۇل مەسەلە زەردەلەنۋ ٷستٸندە. كٶشتٸڭ جٷرە تٷزەلەتٸنٸن ۇمىتپاعان جٶن. و باستا كەيبٸر پىسىقايلار اقشا تابۋدى كٶزدەگەن شەتەلدٸڭ بٸرقاتار جۋرنالدارىنا تيىن-تەبەنٸن بەرٸپ, ماقالالارىن شىعارتىپ, كەۋدەلەرٸنە نان پٸسٸپ جٷردٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قۇزىرلى ورىندار ەلەمدٸك عىلىمي ورتادا مويىندالعان عىلىمي جۋرنالداردى ٸرٸكتەپ جاتىر.
مەن سٸزگە بٸر قىزىق جايتتى ايتايىن. قازٸر ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا كەيبٸر پىسىقايلار ٶزگە ەلدەرگە بارىپ, بٸر ەلەۋسٸز ەلدٸ مەكەننٸڭ مەكتەبٸندە وليمپيادا ۇيىمداستىرىپ, تٷلەكتەرٸنە باس جٷلدەنٸ الىپ بەرٸپ, ەلگە كەلگەن سوڭ «حالىقارالىق وليمپيادانىڭ جٷلدەگەرٸ» دەگەن جالعان اتاقپەن سىناقسىز جوعارعى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانعانىن ەستٸگەندە قاتتى تاڭقالدىم. الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر عالىمداردىڭ قانداي جۋرنالدارعا ماقالا جارييالاپ, وقۋشىلارىمىزدىڭ قانداي وليمپيادالارعا قاتىستىراتىنىمىزدى ايقىنداپ انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالا جارييالاۋ ٷردٸسٸ العاشقى تەجٸريبە بولعاننان كەيٸن كەمشٸلٸكتەرٸ بٸردەن كٶرٸنٸپ قالدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل مەسەلە ٶز شەشٸمٸن تاباتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
قازٸر ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا كەيبٸر پىسىقايلار ٶزگە ەلدەرگە بارىپ, بٸر ەلەۋسٸز ەلدٸ مەكەننٸڭ مەكتەبٸندە وليمپيادا ۇيىمداستىرىپ, تٷلەكتەرٸنە باس جٷلدەنٸ الىپ بەرٸپ, ەلگە كەلگەن سوڭ «حالىقارالىق وليمپيادانىڭ جٷلدەگەرٸ» دەگەن جالعان اتاقپەن سىناقسىز جوعارعى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانعانىن ەستٸگەندە قاتتى تاڭقالدىم.
عىلىمنىڭ تٸلٸ...
– قازٸرگٸ تاڭدا مەملەكەت عالىمداردان باستاپ ستۋدەنتتەرگە دەيٸن شەتەلدٸڭ باي عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىن ەركٸن پايدالانۋى ٷشٸن قارجى بٶلٸپ, عىلىمي اقپاراتتىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ وتىر. وسى مٷمكٸندٸكتٸ بٸزدٸڭ عالىمدار مەن جاس ٸزدەنۋشٸلەر تيٸستٸ دەڭگەيٸندە پايدالانىپ وتىر ما?
– مويىنداۋىمىز كەرەك, كٶپتەگەن عالىمدارىمىز اعىلشىن تٸلٸن ەركٸن بٸلمەگەندٸكتەن عىلىمي اقپاراتتى تولىق يگەرە الماۋدا. اعا بۋىننىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە نازار اۋدارساڭىز, ولار ەلٸمٸزدەگٸ جەنە باياعىداعى دەرەككٶزدەرٸنە سٸلتەمە جاسايتىنىن بايقايسىڭ. بٷگٸندە وزىق تەحنولوگييا قازاقستاندا ٶمٸرگە كەلٸپ جاتقان جوق. زاماناۋي دٷنيەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ باتىستا پايدا بولۋدا. ال ول جاقتاعى عالىمدار عىلىمي ەڭبەكتەرٸن اعىلشىن تٸلٸندە جازاتىنى بەلگٸلٸ. ەگەر بٸزدەر عىلىممەن شىنداپ اينالىسۋدى ويلاساق, سولاردىڭ ەڭبەگٸمەن تانىسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان مەملەكەتتٸڭ عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىنا وتاندىق عالىمدار مەن ٸزدەنۋشٸلەردٸڭ قول جەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٸسٸن قولدايمىن. بٷگٸندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن جەنە اعىلشىن تٸلٸن بٸلەتٸن جاستارىمىز عىلىمي مەلٸمەتتەر قورىن ەركٸن پايدالانىپ جاتىر. ال اعا بۋىن بولسا وسى كٶشكە ٸلەسا الماۋدا.
– ستۋدەنتتەرگە ارنالعان عىلىمي وقۋلىقتاردىڭ اۋدارىلۋ ٸسٸنە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– بۇل ٶتە شەتٸن مەسەلە. قازٸر ەلٸمٸزدە بٸر ماماندىق بويىنشا ون شاقتى ستۋدەنت قانا ماماندانىپ جاتۋى مٷمكٸن. ون بالاعا ارناپ وقۋلىق شىعارمايمىز دەپ ايتۋعا بولمايدى. ونىڭ ٷستٸنە بٸلٸم بەرۋ ٷردٸسٸ جيٸ ٶزگەرٸپ جاتىر. سوندىقتان 5-10 جىل بويى ستۋدەنتتەر وقيتىن وقۋلىق جازۋ قيىن بولىپ تۇر. بۇل مەسەلەنٸ جاستارعا مەكتەپ جاسىنان باستاپ اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتٸپ شەشۋگە بولادى. بولماسا اعىلشىن تٸلٸندەگٸ اقپاراتتى تٸكەلەي قازاق تٸلٸنە اۋداراتىن باعدارلامالاردى جەتٸلدٸرۋٸمٸز كەرەك. جالپى, ەلٸمٸزدە مۇنداي باعدارلاما بار. بٷگٸندە سونى قازاقشا ۆيكيپەدييانى جاساعان جٸگٸتتەر جەتٸلدٸرٸپ جاتقانىن ەستٸدٸم. وسى باعدارلامانىڭ كٶمەگٸمەن اعىلشىن تٸلٸندەگٸ عىلىمي اقپاراتتاردى ستۋدەنتتەرٸمٸز ەركٸن وقيتىن دەڭگەيگە جەتۋٸ تيٸس. قازٸرگٸ تاڭدا مينيسترلٸكتٸڭ قولداۋىمەن جيىرما شاقتى وقۋلىق قازاق تٸلٸنە اۋدارىلۋدا. جالپى, وقۋلىق مەسەلەسٸن شەشۋدە جان-جاقتى ويلاپ, جاستاردىڭ كەشەندٸ بٸلٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزعان جٶن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
نۇرلان جۇماحانوۆ,
«ۇعتاو» اق-ى قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ.
