ەلقيسسا.
مۋزىكا, تەاتر جەنە بەينەلەۋ ٶنەرٸ نەمەسە باسقا دا دەستٷرلٸ ٶنەر تٷرلەرٸنٸڭ پايدا بولۋ تاريحىمەن سالىستىرعاندا ادامزات كينونى كەش ويلاپ تاپتى. ەرينە, كينو سينتەزدٸك ٶنەر بولعاسىن, ونىڭ جارىققا شىعۋىنا بەلگٸلٸ دەڭگەيدەگٸ عىلىمي-تەحنيكالىق العىشارتار كەرەك بولدى. الايدا بۇل ارادا بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز بۇل ەمەس. پايدا بولۋ تاريحىنا بٸر عاسىردان ەندٸ عانا اسقان كينو بٷگٸن دە ٶنەردٸڭ ەڭ ىقپالدى سالاسىنا اينالدى.
كينونىڭ ٶزگە ٶنەر تٷرلەرٸنەن ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – ونىڭ ٶز بويىنا بٸرٸنەشە ٶزگە ٶنەر ەلەمەنتتەرٸن قاتار سىيدىرا الاتىندىعى ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ كٶركەم كينوداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ ونىڭ ٶز تابيعاتىنان الشاقتاۋى بولىپ وتىر. انىعىراق ايتقاندا, وسى بٸر عاجايىپ ٶنەردٸڭ تٷپ تامىرى قايدا جاتقانىن, ونىڭ پايدا بولۋىنا فوتو مەن سۋرەت ٶنەرٸ تٸكەلەي ىقپال ەتكەنٸن ەستەن شىعارىپ الىپ جاتامىز.
بٸز نەگە ەلزات ەسكەندٸردٸڭ دەبيۋتتىق فيلمٸ تۋرالى ەڭگٸمەنٸ ەرٸدەن باستاپ وتىرمىز. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ كينوتانۋ عىلىمىندا كينوكارتيناداعى رەجيسسۋرا ۇعىمى ٶتە تەرەڭ زەرتتەلەتٸن تاقىرىپ. مەيلٸ, كٶركەم كينو بولسىن, دەرەكتٸ فيلمدەر بولسىن, انيماتسييالىق كينو بولسىن, فيلم ساپاسىنا بٸرٸنشٸ جاۋاپ بەرەتٸن ٶلشەم سول ەكراندىق شىعارماداعى رەجيسسەرلٸك شەشٸمدەر جيىنتىعى بولماق. ٶنەرتانىمدا «نەنٸ كٶرسەتۋ ماڭىزدى, ال ونى قالاي كٶرسەتۋ ودان دا ماڭىزدى» دەيتٸن ۇعىم بار. ٶنەر اتاۋلىعا ورتاق وسى بٸر تٸركەستەر ەكراندىق شىعارمادا رەجيسسەرگە تٸكە باعىتتالادى.
فيلمگە ورالايىق. وقيعاسىنا ۇلى جازۋشى ورالحان بٶكەيدٸڭ «ٶلٸارا» شىعارماسى ارقاۋ بولاتىن قىسقا مەترلٸ فيلمدە نەبارى تٶرت كەيٸپكەر بولادى. بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبٸ دە بار. وقيعا اۋىلدان موينى الىس, ەلدە بٸر تاۋ ەتەگٸندەگٸ وڭاشا جالعىز قىستاۋدا ٶربيدٸ. فيلمگە بٸلدەي بٸر پوۆەست ارقاۋ بولدى دەمەسەڭ, اسا كٷردەلٸ سيۋجەت تاپپايسىڭ. بار بولعانى شوپاننىڭ قىستاۋىنداعى بٸر تەۋلٸك ٶمٸرٸ عانا. عۇمىرىنىڭ ٶرٸ بٸتٸپ, ەڭٸسٸ قالعان قارت قويشىنى بەرٸنەن بۇرىن مازالايتىنى الدىنداعى بٸر وتار قويى مەن ازىن-اۋلاق ٸرٸ-قاراسىنىڭ اماندىعى عانا ەدٸ. ال اۋىلدان ەلدەنەنٸ سىلتاۋراتىپ كەلٸپ تۇراتىن ەلەكتريك جٸگٸتتٸڭ قويشىنىڭ جاستاۋ ەيەلٸنەن «دەمەسٸ» بار ەدٸ. ەڭ باستىسى, وسىناۋ وقشاۋ ٶمٸرگە ٶزٸنٸڭ سەبي جٷرەگٸمەن كۋە بولىپ جٷرگەن, جانارى سۇراققا تولى 12-13 جاسار بالا بار-تىن فيلمدە.
بۇرىنىراقتا بٸر دانىشپان كينورەجيسسەردٸڭ (اتىن ۇمىتىپ تۇرمىن) ايتقانى بار ەكەن, «رەجيسسەردٸڭ كٸم ەكەنٸن ونىڭ العاشقى فيلمٸندەگٸ العاشقى كادرىنان-اق بايقاۋعا بولادى» دەپ... ەكراندىق تۋىندىداعى كەلەسٸ كٶرٸنٸس شوپان ٷيٸنٸڭ ەرتەڭگٸ تٸرشٸلٸگٸنە اۋىسادى. تاعى دا تارتىمدى كادرلىق كومپوزيتسيياعا كۋە بولامىز. كينو ٶنەرٸندە كادر تەرەڭدٸگٸ (گلۋبينا كادرا) دەيتٸن ۇعىم بار. بۇل دا ٶز كەزەگٸندە فيلم اۆتورىنىڭ شەشٸمٸمەن بايلانىستى دٷنيە. بۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, بٸز فيلمنٸڭ كەزەكتٸ كادرىنىڭ بٸرٸنشٸ پلانىنان شوپان يتٸن, ەكٸنشٸ پلاننان ٶرٸستەپ بارا جاتقان وتاردى كٶرسەك, كادردىڭ سوناۋ كٶز جەتەر سوڭعى پلانىنان موتوتسيكل مٸنگەن ەلەكتريكتٸ بايقايمىز, ياعني, كٶرسەتٸلەتٸن ٷش نىساندى ەلزات جەكە-جەكە كٶرسەتٸپ جاتپايدى, بەرٸن بٸر كادرعا ەپتٸ جيناقتاي بٸلەدٸ.
[caption id="attachment_21239" align="alignleft" width="449"]
فيلم رەجيسسۋراسىنداعى ەڭ ايتۋلى كادر ەلەكتريكتٸڭ قويشى ٷيٸنە كەلگەنٸنەن باستاپ كٶرسەتٸلەتٸن بەس مينۋتتىق, ٷزدٸكسٸز, ەرسٸلٸ-قارسىلى پونورامالىق كٶرٸنٸس ەدٸ. اتالعان فيلمنٸڭ تٶرت كەيٸپكەرٸ تولىق قاتىساتىن وسى بٸر ستسەنا ارقىلى رەجيسسەر كٶپ دٷنيەنٸ كٶرسەتە العان بولاتىن. بٸر ىرعاقتى, باياۋ كامەرا قوزعالىسى مەن ٷزدٸكسٸز ورىن اۋىستىرىپ وتىراتىن اكتەرلار ارقىلى كٶرەرمەن, تٸپتٸ, كادر ٸشٸندەگٸ مونتاج بولىپ جاتقانىن بايقاماي دا قالۋى مٷمكٸن. سەتتٸ ميزانتسەنا ەرٸكسٸز تاڭ قالدىرادى. ەكران الدىندا وتىرعان بٸزدٸڭ ەسٸمٸزگە گرۋزيننىڭ اتاقتى رەجيسسەرٸ وتار يوسەليانيدٸڭ فيلمدەرٸندە جيٸ قولدانىس تاباتىن پلان اۋىستىرۋ تەسٸلدەرٸ مەن ورىستىڭ ۇلى رەجيسسەرى اندرەي تاركوۆسكيي قولداناتىن كەيبٸر قولتاڭبالى شەشٸمدەر تٷسەدٸ. ەرينە, رەجيسسەر بۇل ارادا ەلەمدٸك كلاسسيكاعا نەزٸك سٸلتەمە جاسايدى, ونى جالاڭ كٶشٸرمەيدٸ.
رەجيسسەر ەر اكتەردٸڭ ٸشكٸ ەلەمٸن, ەموتسيياسىن ەرەكەتتەر مەن دەتالدار ارقىلى بەرەدٸ. ەدەتتە كەيٸپكەر ەلەمٸن اشۋداعى تاپتاۋىرىن بولعان سٶزدٸڭ, مۋزىكالىق شەشٸمدەردٸڭ رٶلٸنەن سانالى تٷردە باس تارتا وتىرىپ, فيلم اۆتورى تاماشا شەشٸمدەرگە بارا العان بولاتىن. ەلزات ەلەكتريك پەن ەيەلدٸڭ اراسىنداعى جاسىرىن قاتىناستى بەرۋدە جايۋلى تۇرعان ٸش كيٸمدەردٸ پايدالانسا, فيلمدەگٸ تاعى بٸر تاماشا كادر رەتٸندە شەشەسٸن قىزعانعان بالانىڭ ەلەكتريككە قارسىلىعىن جۋىلعان كٸردٸڭ سۋىن قارسىلاسا سىعۋى ارقىلى بەرەدٸ. ەرينە, بالا فيزيكالىق تۇرعىدا اناۋ ەلەكتريكتەن ەلدە قايدا ەلسٸز, بٸراق ول شەشەسٸن قورعاعىسى كەلەدٸ. بالا وبرازى دە ٶز كەزەگٸندە سەتتٸ اشىلعانىن ايتۋ كەرەك. ەدەتتە سۋرەتكەر ٷشٸن شىعارماشىلىقتاعى ەڭ بٸر قيىن تۇس – بالا بەينەسٸن شىنايىلىقپەن بەرە الۋ. كەلەسٸ بٸر كادرلاردا بالا ەروتيكالىق سۋرەتتەرٸ بار گازەتتٸ وڭاشا الىپ شىعىپ, ودان «لەززات» الا باستايدى, ەرٸ بۇل كٶرٸنٸس تٸكەلەي كٶرسەتٸلمەيدٸ... ەندٸ ەسەيٸپ كەلە جاتقان ەر بالانىڭ بولمىسىن ەكراندا بۇدان دا شىنايى قالاي بەرۋگە بولماق?
60-جىلدارى فرانتسييادان ٶرلەۋ العان ەلەمدٸك كينو تٸلٸندەگٸ ٷلكەن ٶزگەرٸس 90-جىلدارى قازاق «جاڭا تولقىنىندا» كٶرٸنٸس تاپقان ەدٸ. اۆتورلىق كينوكونتسەپتسييانىڭ باستى شارتتارى: مٷمكٸندٸگٸنشە فيلم ستسەنارييٸ رەجيسسەردٸڭ ٶزٸنٸكٸ بولۋى نەمەسە ونىڭ قاتىسۋىمەن جازىلۋى, تٸپتٸ, ٶز ٶمٸرٸمەن بايلانىستى بولۋى قۇبا-قۇپ سانالدى. تازا كينو تٸلٸن ساقتاۋ ماقساتىندا مٷمكٸندٸگٸنشە كەسٸبي اكتەرلاردان باس تارتۋ نىسايى نەمەسە اكتەرلٸك ويىنعا «تەاترلىق» رەڭ بەرمەۋ, مۋزىكانى از پايدالانۋ قاتارلى ەرەجەلەر بولدى. بۇل ايتىلعاندار كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶنەر كينوسىنداعى, كينو تەوريياسى مەن سىنىنداعى ماڭىزدى ٶلشەمدەر قاتارىندا قاراستىرىلىپ كەلەدٸ. «ٶلٸارا» فيلمٸنەن بٸر جەردە عانا بەرٸلەتٸن تەرەڭ مۋزىكالىق كومپوزيتسييانى بايقايمىز. كٶرەرمەن ساناسىنداعى فيلمنٸڭ ٶزٸندٸك اتموسفەراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اتالعان مۋزىكالىق شەشٸم وڭ ىقپال ەتە الارى حاق. كەسٸبي تەاتر اكتەرلارى قاتىسىپ وتىرسا دا, تەاترلىق ەلەمەنتتەردەن مٷلدە ادا, شىنايى كەيٸپكەر بەينەسٸ فيلمنٸڭ سەتتٸ شىعۋىنا سەپتەسٸپ تۇرعانداي. فيلمدەگٸ وپەراتورلىق تالعامنىڭ جوعارىلىعى دا بٸردەن كٶزگە شالىنادى.
ٶلٸارا قازاق ۇعىمىنداعى اي اراسى, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت پەن كەزەڭدەردٸڭ شەكاراسى ٸسپەتتەس ماعىنا بەرەدٸ. جاھاندىق كەڭٸستٸكتەن قارار بولساق, ەل رەتٸندەگٸ بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ قوعامىمىز, سول قوعامدى جاساۋشى رەتٸندەگٸ بٸزدەر دە قازٸر ٶلٸارا كەزەڭدە تۇرعاندايمىز.
بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان قىسقا عانا «ٶلٸارا» كينوتۋىندىسى دراماتۋرگييالىق, پسيحولوگييالىق, ەكرانيزاتسييالىق تۇرعىدا ەلٸ دە كەڭ تالداۋعا تۇرارلىق دٷنيە. بٸز بۇل ارادا تەك كەيبٸر رەجيسسەرلٸك شەشٸمدەرگە عانا توقتالىپ ٶتتٸك.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, ابايدىڭ شىن ٶنەردٸڭ تٸلٸ تۋرالى ايتقان مىنا ٶلەڭ جولدارىمەن سٶزٸمٸزدٸڭ سٸرگەسٸن جيعىمىز كەلەدٸ:
ٶتكٸردٸڭ جٷزٸ,
كەستەنٸڭ بٸزٸ,
ٶرنەگٸن سەندەي سالا اماس.
بٸلگەنگە مارجان,
بٸلمەسكە ارزان,
ناداندار بەھرا الا الماس...
ە. جانبولات, كينوتانۋشى
