كٷنٸ كەشە تيمۋر قۇلىباەۆ رەسەيدٸڭ ۆىبورگ شىعاناعىندا ورنالاسقان پورتتىڭ قوجايىنى اتاندى. بٸرٸنشٸ پەتردٸڭ كەزٸندە سالىنعان بۇل پورت 90-شى جىلدان بەرٸ كٶمٸر جەنە مۇناي تاسىمالىمەن اينالىسادى.
«ۆەدوموستي» گازەتٸنٸڭ دەرەگٸنشە بۇل پورتتا كيپر كومپانيياسى قاداعالايتىن كٶمٸر ايالداماسى بار, «لۋكويلدىڭ» مۇناي قۇياتىن تەرمينالى دا وسىندا. جالپى الىس-بەرٸس, بارىس – كەلٸس كٶپ. بولاشاقتا سۇيىتىلعان گاز تەرمينالى دا سالىنباقشى.
نازارباەۆتىڭ كٷيەۋبالاسى وسى پورتتىڭ يەسٸ اتاندى.
رەسەيدٸڭ شەتەلدٸك ينۆەستيتسييانى باقىلايتىن ٷكٸمەتتٸك كوميسسيياسى كەلٸسٸمگە قول قويعاننان كەيٸن بالتيكانىڭ بويىنداعى پورت قۇلىباەۆتىڭ قاراماعىنا ٶتتٸ.
ال, قۇلىباەۆ كٸم?
ول – Kazenergy مۇناي-گاز جەنە ەنەرگەتيكالىق كەشەنٸ قاۋىمداستىعىنىڭ, «اتامەكەن» كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ تٶراعاسى, قازاقستانداعى ەڭ دەۋلەتتٸ ادامنىڭ بٸرٸ, نازارباەۆتىڭ كٷيەۋبالاسى. پرەزيدەنتتٸڭ ورتانشى قىزىن العان تيمۋر.
ۆىسوتسك پورتى تٸرشٸلٸگٸ تىنىمسىز قايناپ جاتقان جەر. فينلياندييا شەكاراسىنان 50 شاقىرىم, سانكت-پەتەربوردان 90 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بۇل پورت.
قاجىگەلدين نە دەيدٸ?
ال ساراپشىلار اڭ-تاڭ.
«وسى كٷنگە دەيٸن قازاقستاننان رەسەيگە كەلگەن ينۆەستيتسييانىڭ دەرلٸگٸ قوناق ٷيلەر نە بولماسا ٸرٸ قالالارداعى قۇرىلىس سالاسىمەن بايلانىستى-تۇعىن», – دەيدٸ قازاقستاننىڭ ەكس-پرەمەرٸ ەكەجان قاجىگەلدين.
ايتۋىنشا, ناقتى ەكونوميكاعا كەلگەندە قازاق كەسٸپكەرلەرٸ قازاقستانعا دا, رەسەيگە شىنداپ قارجى قۇيعان ەمەس ەشقاشان.
قاجىگەلدين قۇلىباەۆتىڭ پورتتى ساتىپ الۋداعى ساياساتىن تٷسٸنبەيدٸ. قيسىنسىز دەپ سانايدى.
«پورتتىڭ ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان بولسىن, كەسٸپكەرلٸك جاعىنان بولسىن تٷك پايداسى جوق. بالتىقتا ورنالاسقان. قازاقستاننان تٸكەلەي كەلەتٸن قۇبىر دا جوق, تەك رەسەي ارقىلى تاسىمالدايسىڭ.
قۇلىباەۆ قازاق مۇنايىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋعا نيەتتٸ بولسا, ٶزٸندەي بٸرنەشە ينۆەستوردى توپتاستىرىپ كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ كەلەسٸ تورابىن ٸسكە قوسار ەدٸ. وسى ارقىلى ونىڭ ٶتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى ەدٸ ول...», – دەيدٸ قاجىگەلدين.
قۇلىباەۆ وسى ەرەكەتٸ ارقىلى نازارباەۆتىڭ سٶزٸنە قارسى كەلگەندەي كٶرٸنبەي مە?
پرەزيدەنتتٸڭ شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى بەلسەندٸ تٷردە ەلگە شاقىرىپ جٷرگەنٸنە بٸراز بولعان.
«ال قۇلىباەۆ قايتتٸ? ول عانا ەمەس, كٷنٸ كەشە ۇلتتىق قور پەن «سامۇرىق-قازىنا» شۆەتسييا, گوللاندييا, امەريكا ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيياعا سالعان جەرٸنەن ۇستالدى», – دەيدٸ ەكس-پرەمەر.
سۆويك نە ويلايدى?
سونىمەن ۆىسوتسك پورتىن ساتىپ العان قۇلىباەۆتىڭ تٷپكٸ ماقساتى نەدە? ساياساتتانۋشى پەتر سۆويكتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇدان ەكونوميكالىق استار ٸزدەۋگە نەگٸز جوق.
«بۇل كٶمٸر مەن مۇنايدىڭ پورتى. كٶمٸردٸ سونشالىقتى ساۋدالامايمىز. ونى بالتىق ماڭىنا بولماسا قيىردا جاتقان باسقا دە ەلدەرگە جٶنەلتپەيمٸز. بٸزدٸڭ كٶمٸردٸڭ ەنەرگەتيكالىق قۋاتى بولماسا, مەتاللۋرگييالىق قۇنى جوق. ەرٸ كەتسە شەكارا ماڭىنداعى رەسەيلٸك ەلەكتروستانتسييالارعا جەتكٸزەمٸز, ونىڭ تاسىمالى دا جىل سايىن كەمٸپ كەلەدٸ. مۇنايدى نەگٸزٸنەن رەسەي قۇبىرلارى ارقىلى تاسىمالدايمىز, بۇل ارادا پورتتىڭ بەلەندەي ىقپالى جوق», – دەيدٸ سۆويك.
ايتۋىنشا, ۆىسوتسكٸنٸ ساتىپ الۋدىڭ ساياسي سەبەبٸ بار.
ساياساتتانۋشى بۇل قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى ٶزارا كەلٸسٸلگەن شەشٸم دەيدٸ. كرەمل وسى ارقىلى استانانى ٶزٸنٸڭ ستراتەگييالىق اكتيۆتەرٸنە ارالاستىرماق.
رەسەيدٸڭ پورتتارىنا, پورتتىق اكتيۆتەرٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان قۇلىباەۆ ەمەس, ونىڭ ارجاعىندا قازاقستاننىڭ تۇرعانىنا سەنٸمدٸ سۆويك.
«قۇلىباەۆ جوبادان شىققان اكتسيونەرلەرگە قىرۋار اقشا تٶلەدٸ. ەندٸ ونىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. پورتتان پايدا تٷسٸرمەك ويى بار قۇلىباەۆتىڭ. بۇل پايدا سونشالىقتى سٷبەلٸ بولماۋى دا مٷمكٸن.
بۇدان ۇتىلمايدى ول. كەتكەن اقشا قايتپاعان كٷندە پورت تەڭٸز تٷبٸنە كەتپەيدٸ. دەفولتقا ۇشىرامايدى. بۇل تازا ساياسي جوبا. كرەمل پورتتى كٸم كٶرٸنگەنگە ساتا سالماسى انىق ەدٸ, ساتۋعا, سەنۋگە بولاتىن ادامعا ساتتى», – دەيدٸ ول.
سۆويك سونىمەن قاتار بۇل كەلٸسٸمنٸڭ ساياسي سالدارىن دا سٶز ەتٸپتٸ. پٸكٸرٸنشە, تٶرتكٸل ەلەمگە تٷگەلدەي ۇناۋعا تىرىساتىن بٸزدٸڭ ەلدٸڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتى شىتىناپ سىنۋدىڭ از الدىندا تۇر.
«استانا كرەملدٸڭ الدىندا تٷلكٸبۇلاڭعا سالا المايدى.
سوڭعى كەزدەرٸ رەسەيدٸڭ قىتىعىنا تيەتٸن بٸرقاتار شەشٸم قابىلداعان قازاقستان بيلٸگٸ پورتتى ساتىپ الۋ ارقىلى رەسەيدٸ ساباسىنا تٷسٸرگەن بولدى
, – دەيدٸ سۆويك.
«بۇل ٶتەماقى. امەريكانىڭ ەسكەري ترانزيتٸنە كاسپيي تەڭٸزٸنەن پورت بەرگەنٸ, كيريلليتسادان لاتىنعا اۋىسقانى ٷشٸن اقتالعانى قازاقستاننىڭ. مەسكەۋگە ەۋرازييالىق وداقتى جاقسى جاعىنان جارنامالاعان ماڭىزدى. كرەمل وسى ارقىلى قازاقستاننىڭ دا رەسەيدەگٸ ماڭىزدى نىسانداردى ساتىپ الىپ وداق جۇمىسىن جانداندىرىپ جاتقانىن كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ», – دەيدٸ ول بۇعان قوسا.
سٶزٸنٸڭ جانى بار. قۇلىباەۆ ۆىسوتسكٸنٸ ساتىپ العاننىڭ كٷننٸڭ ەرتەسٸنە رەسەيدەگٸ انتيمونوپولييالىق قىزمەتتٸڭ باسشىسى يگور ارتەمەۆ:
«كەدەندٸك وداقتان باستاۋ العان جۇمىستىڭ جالعاسى بۇل. قازاق كەسٸپكەرٸ بالتىقتاعى ماڭىزدى اكتيۆتٸ ساتىپ الدى. بۇعان قالاي قۋانبايسىڭ», – دەدٸ اعىنان جارىلىپ.
تاعى بٸر سەبەپ...
ٶز كەزەگٸندە ەكەجان قاجىگەلدين بۇل كەلٸسٸمنٸڭ سىڭايى مٷلدە بٶلەك دەيدٸ.
«قازاقستانداعى دەۋلەتتٸلەردٸڭ بٸرسىپىراسى كاپيتالىن قالاي ساقتارىن, قايدا جاسىرارىن بٸلمەي قايعىرىپ جٷر. ولار ٶز ەلٸنٸڭ ەكونوميكاسىنا سەنبەيدٸ. ٶز ەلٸنە ينۆەستيتسييا قۇيعىسى جوق.
قازاقستاندا جانار-جاعارماي جەتٸسپەيدٸ. بۇل ماقساتتاعى زاۋىتتىڭ سالىنىپ جاتقانىنا جيىرما جىلدان استى. ال قۇلىباەۆ بۇل سالاداعى ەڭ تابىستى كەسٸپكەردٸڭ بٸرٸ. سوندا قالاي?», – دەيدٸ قاجىگەلدين.
ايتۋىنشا, ەلدەگٸ قالتالىلاردان مازا كەتكەن.
تازا جولمەن تاپپاعان كاپيتالىن تىعا الماي ەۋرە. باتىسقا ساقتاي المايدى. سانكتسييانىڭ سالدارى. قاۋٸپتٸ قازٸر. دامىعان ەلدەر شىعۋ تەگٸ كٷمەندٸ قاراجاتقا قاتىستى كٶپتەگەن شەكتەۋلەر قابىلداپ تاستاعان.
ەندٸ قايدا بارادى?
دەگەنمەن قاجىگەلدين «ۆىسوتسكٸنٸ ساتىپ الۋ ارقىلى قۇلىباەۆ جاڭا ٷردٸستٸ باستاپ بەردٸ. ودان ٷلگٸ العان قازاقستانداعى بايلار جۇرت كٶزٸنەن جاسىرعان قىرعىن كاپيتالىن ەندٸ رەسەيدە ساقتاۋى مٷمكٸن» دەگەن كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ سٶزٸمەن كەلٸسپەيدٸ.
«رەسەي دە وڭىپ تۇرعان. ول جاقتان اعىلعان اقشا قازاقستانمەن سالىستارعاندا بەس ەسە كٶپ», – دەيدٸ ول.
سۆويك تا سولاي ويلايدى.
«رەسەي قازاق بايلارىنىڭ دەۋلەتٸن جاسىراتىن جەر ەمەس», – دەگەن پٸكٸردە ول.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
