Dalanews.kz ەلٸ كٷنگە دەيٸن اكتۋالدىعىن جوعالتپاعان ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸ.
...
سوڭعى كەزدە كەيبٸر زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پاتشا دەپ اتاۋعا قۇمار بولىپ الدى.
بۇل سٶز ساۋاتى از, مولدالىق وقۋدان باسقا ەشتەڭە بٸلمەيتٸن رەتبەك نىسانبايۇلىنىڭ اۋزىنان شىقسا بٸر سەرٸ.
وسى سٶزدٸ كەيبٸر اكادەميك اتاعى بار بەلگٸلٸ ازاماتتاردىڭ, قوعامدىق سانانىڭ الدىڭعى ساپىندا جٷرگەن جازۋشىلاردىڭ, ٶنەر قايراتكەرلەرٸنٸڭ اۋزىنان ەستٸگەندە تاڭعالماسقا شاراڭ قالمايدى.
ەگەر بۇل ادامدار ەلگٸ سٶزدٸ جەكە ەڭگٸمە, جيىن-تويدا ايتىپ قويسا تٷسٸنۋگە بولار ەدٸ. ونى پرەزيدەنت سٶزٸنٸڭ بٸر سينونيمٸ رەتٸندە قابىلدار ەدٸك.
الايدا ولار بۇل سٶزدەردٸ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى, گازەت-جۋرنال بەتٸندە جارييالاۋعا قۇمارتىپ بارادى. گازەتتەرٸ دە ونداي سٶزدٸ باسۋعا دايار تۇرادى. ەشبٸر شٸمٸرٸكپەي, نازارباەۆ پاتشامىز» دەپ باسا بەرەدٸ.
وسىنى كٷندەلٸكتٸ كٶرٸپ وتىرعان پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ نە بولماسا ونىڭ كەڭەسشٸلەرٸ بۇلارىڭ قالاي, بۇل سٶزدەرٸڭ كونستيتۋتسيياعا قايشى ەرەكەت قوي, قازاقستاندا پاتشا لاۋازىمى جوق, 5 جىل مەرزٸمگە سايلانعان پرەزيدەنت ۋاقىتشا باسقارادى. ونى كەيٸن جاڭا پرەزيدەنت اۋىستىرادى دەپ تٷسٸنٸك بەرٸپ جاتقانى بايقالمايدى.
جوعارى جاقتان نارازىلىق بولماعان سوڭ, ولار وسى سٶزٸمٸز پرەزيدەنتتٸڭ قۇلاعىنا جاعىپ وتىرعان ەكەن دەپ ونان ەرٸ قايتالايدى. تٸپتٸ, جاي پاتشا دەگەندٸ قويىپ, «اق پاتشا» دەپ سوعاتىندارىن قايتەرسٸڭ.
پاتشا سٶزٸن العاش مٷفتي ايتقان-دى, ونى كەيٸن ونىڭ سۇحباتتاس دوسى قالتاي مۇحامەدجانوۆ قوستاپ شىعا كەلدٸ.
سٶيتٸپ, سٶز بٸرتە-بٸرتە كٷندەلٸكتٸ قولداناتىن سٶزگە اينالىپ بارادى. «پاتشا ايتتى عوي, پاتشادان اسىپ قايدا بارادى, پاتشا ايتتى, بٸتتٸ, پاتشانىڭ قويعان ادامى» دەگەن سيياقتى سٶزدەردٸ كٷندە ەستٸپ جٷرمٸز.
ەرينە, سوڭعى كونستيتۋتسييا بويىنشا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶكٸلەتتٸگٸ كٶپتەگەن پاتشالاردىڭ ٶكٸلەتتٸگٸنەن ەلدەقايدا باسىم. ٷكٸمەتتٸ, پارلامەنتتٸڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن, جوعارعى سوت مٷشەلەرٸن ٶزٸ تاعايىندايدى, ٶزٸ اۋىستىرادى.
بۇنداي قۇقىق بٸردە-بٸر مونارح, كورول, پاتشالاردا بولعان ەمەس. ونداي قۇقىق شىڭعىس حان مەن ەمٸر تەمٸر جەنە باسقا دا ەجەلگٸ ەل باسشىلارىندا بولعان بولۋى مٷمكٸن. بٸراق حح عاسىرداعى پاتشالاردا جوق.
سوعان قاراماستان, كونستيتۋتسييامىزدى مويىندايتىن بولساق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پاتشا دەۋ بارلىق زاڭدارىمىزعا تومپاق كەلەتٸن ۇعىم. پاتشا لاۋازىمى مونارحييالىق ساياسي جٷيەدەگٸ ەلدٸ تۇقىم قۋالاپ باسقاراتىن ادامنىڭ لاۋازىمى.
بٸزدە ەزٸرگە ول جٷيە ورناعان جوق. ەلدە «اق پاتشام» دەۋشٸلەر سول جٷيەنٸڭ ورناعانىن قالاي ما?!
بۇل دا كٷمەن تۋدىراتىن نەرسە, شاماسى, ولار پرەزيدەنتكە جاعىپ قالۋدىڭ تۋرا جولىن تاپقان ادامدار.
پرەزيدەنتتٸڭ قۇلاعىنا بۇل سٶز جاقپاسا, باسپاسٶز مەسليحاتتارىنىڭ بٸرٸندە ول ايتار ەدٸ عوي, «قويىڭدار, جەكە باسقا تابىنۋشىلىقتى» دەپ.
ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ ەرٸ قوعامدىق ويعا وراسان زور زييان كەلتٸرەتٸنٸ وسى سٶزدٸڭ باسپاسٶز بەتتەرٸنە شىعۋى.
بٸر بەدەلدٸ باسىلىمدا «روزا باعلانوۆا جەنە بەس پاتشا» دەگەن سۇحبات جارييالانىپتى. جاسى سەكسەنگە شىعىپ, كٶپتٸ كٶرگەن, دەنساۋلىعى دا مەز ەمەس قارت كٸسٸمەن سٶيلەسكەن جۋرناليست ەرٸپتەسٸمٸز بٷكٸل سۇحباتتى وسى پاتشا سٶزٸنٸڭ اينالاسىنا قۇرعان. بەس پاتشاسى: ستالين, حرۋششەۆ, برەجنەۆ, كولبين جەنە نازارباەۆتار ەكەن.
سونىڭ ٸشٸندە روزا اپايدىڭ ەڭ جاقسى كٶرەتٸنٸ سوڭعى پاتشا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولىپ شىقتى.
سۇحباتتاعى ەيگٸلٸ ەنشٸنٸڭ سٶز ساپتاۋى بىلاي: «ال ەل بيلەۋشٸگە كەلسەك, اللا تاعالا بٸزگە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنداي پاتشا بەرگەن, اق پاتشاعا رۋح بولاتىنىن, اتىس-شابىس سوعىستى بىلاي قويعاندا, ٶزٸنٸڭ سىرتىنان نەشەمە عايبات, نە قيلى سٶز ايتىپ جاتقانداردىڭ بٸرازىن تٷرمەگە سالىپ, سوتتاتقان ەمەس, اق پاتشام حالقىمنىڭ باعىنا ەندٸ بٸر 10 جىل تۇرسا, اياعىمىزدى نىق باسىپ كەتەر ەدٸك».
مٸنە, وسى سيياقتى «اق پاتشامدار» سۇحباتتا تولىپ جاتىر. روزا باعلانوۆا يوسيف ستاليندٸ دە, نيكيتا حرۋششەۆ پەن لەونيد برەجنەۆتٸ دە جەك كٶرمەيدٸ ەكەن.
ولارمەن اراداعى قارىم-قاتىناستارىن, تٸپتٸ كەيبٸر ينتيمدٸك مەسەلەلەردٸ دە سٶز ەتٸپ كەتكەن.
وسىناۋ قوعامدىق ويعا مىسقال دا پايداسى جوق, جەكە باستىڭ كٶرگەن-تٷيگەنٸن جارييالاۋ ارقىلى ەلگٸ گازەت نە ۇتپاق? ەلدە روزا تەجٸبايقىزىنىڭ «اق پاتشام» دەگەن سٶزٸن جارييالاۋ ٷشٸن پايدالانىپ وتىر ما?
جالپىلاي العاندا, «اق پاتشام» سٶزٸ دە وسى «اق پاتشامدى» سەت سايىن قايتالايتىن روزا باعلانوۆانىڭ بۇل سۇحباتى ەلگٸ گازەتتٸڭ بەدەلٸنە بەدەل قوسپاسى انىق. توتاليتارلىق جٷيەدەن قوعامدىق ساناسى ەلسٸرەپ, ەزەر شىققان بۇقارا حالىقتى دەموكراتيياعا ٷيرەتۋدٸڭ ورنىنا, ورتا عاسىرلىق ديكتاتۋرا وقپانىنا قاراي سٷيرەپ, ونىڭ ساناسىنا سەن ٷشٸن پاتشا ويلايدى, سەن ول جٶنٸندە بٸل دەپ ناسيحات جٷرگٸزۋ ەلٸنٸڭ بولاشاعىن ويلاۋدان تۋعان ەرەكەت ەمەس.
1999 جىل
