– بٸزدەر ٷشٸن اۋىل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? اۋىل – بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ بەسٸگٸ. قازاقتىڭ تٷپ-تامىرى اۋىلدا جاتىر, اۋىل وتانشىلدىقتىڭ قاينار كٶزٸ جەنە بايىرعى دەستٷرلەردٸڭ بۇلاعى. سوندىقتان اۋىلدى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ ەرقايسىمىزعا ٶتە جاقىن جەنە تٷسٸنٸكتٸ. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن 42 پايىز قازاقستاندىقتارعا عانا ەمەس, بارشا قازاقستان حالقىنا قاتىستى ٷلكەن مەسەلە.
بٷگٸندە جالپى تابىستىڭ ٶسۋٸنە قاراماستان, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى جاقسى ەمەس ەكەنٸ تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ ەشكٸمدٸ تاڭقالدىرا المايسىڭ.
مٷمكٸن ەلٸمٸزدە اۋىلشارۋاشىلىعى ٶنەركەسٸپ رەتٸندە وسىعان بايلانىستى توقتاپ تۇرعان شىعار? اۋىل شارۋاشىلىعى - قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ سالاسى. ەلٸمٸز ەرقاشان استىق ٶندٸرۋمەن تانىمال. ال حالقىمىزدىڭ ٶمٸر سالتىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ مال شارۋاشىلىعى, ول ەجەلدەن ەر قازاققا ينتۋيتيۆتٸ تۇرعىدا جاقىن, گەنەتيكالىق دەڭگەيدە تٷسٸنٸكتٸ.
وندا نەگە بارلىق تابيعي جەنە تاريحي نەگٸزدەر بولا تۇرا وتاندىق ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ 80 پايىزى قول جەتٸمسٸز? بۇل ەلدٸڭ تۇراقتىلىعى مەن ٸشكٸ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن قاجەت دەڭگەي. حالقىمىز تۋعان جەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراپ كەلسە دە, نەگە اۋىل شارۋاشىلىعى كٶپ جىلدار بويى ەكونوميكانىڭ پروبلەمالى سالاسى بولىپ كەلەدٸ? بۇل جاعداي بٷگٸن بايقاپ وتىرعانىمىزداي قوعاممەن, ەسٸرەسە اۋىلدىق جەرلەردٸڭ تۇرعىندارىمەن اۋقىمدى ەڭگٸمە, كەسٸبي سۇحباتتى قاجەت ەتەدٸ, – دەدٸ ول.
د.نازارباەۆا قازاقستاندا ٶڭٸرلٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ جوق ەكەنٸن ەسكەرە كەتتٸ. سەنات – جەرگٸلٸكتٸ مەسليحاتتار سايلاعان سەناتورلار ارقىلى ٶڭٸرلەردٸ ينستيتۋتسيونالدى تٷردە كٶرسەتەتٸن جالعىز ۇلتتىق ورگان بولىپ وتىر. سوندىقتان اۋىلدىق جەرلەردٸ دامىتۋعا بايلانىستى ايماقتىق دامۋدىڭ ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالارى كٶپ جاعدايدا سەناتتىڭ دا جاۋاپكەرشٸلٸك ايماعى ەكەنٸن ەسكەردٸ.
– پارلامەنتتٸك تىڭداۋلاردىڭ قارساڭىندا سەنات دەپۋتاتتارى ۇيىمداستىرۋمەن قاتار كٶپتەگەن ماڭىزدى جۇمىستار اتقاردى. تيٸستٸ دەپارتامەنتتەردٸڭ, مەملەكەتتٸك كورپوراتسييالاردىڭ, فەرمەرلەردٸڭ كەسٸبي بٸرلەستٸكتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن, ٶڭٸرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس جاسايتىن ادامدارمەن ونداعان كەزدەسۋلەر ٶتتٸ. سالانىڭ پروبلەمالارى تۋرالى بٸرەگەي جەنە قاراما-قايشىلىقتارعا تولى ماتەريالدار جينالدى.
ساندىق جەنە پايىزدىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ٶسٸپ جاتقانىنا قاراماستان, بٸز كەيٸنگٸ 10 جىل ارالىعىندا سالانىڭ توقىراۋعا ۇشىراعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنٸڭ ٷلەسٸ 10 جىل ٸشٸندە 5 پايىزدان اسقان جوق, ال سوڭعى جىلدارى تۇراقتى تٷردە تٶمەندەپ كەلەدٸ (2019 جىلى 4,4%).
كٶبٸنە كەستەلەر مەن سانداردىڭ ارتىندا ادامداردىڭ ناقتى پروبلەمالارى تۇرعانىن كٶرە بەرمەيمٸز. بٸز سالانىڭ ەلەۋمەتتٸك ٶلشەمٸنە نازار اۋدارۋ كەرەكپٸز. اۋىلدىڭ تۇرمىس سالتى مەن ٶمٸر فيلوسوفيياسى قالاداعى ٶمٸردەن مٷلدەم ٶزگەشە, – دەپ قوستى نازارباەۆا.
سپيكەردٸڭ سٶزٸنشە, ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەكونوميكا سالاسىنداعى ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى اۋىل شارۋاشىلىعىندا بولعان.
اگرارلىق سەكتوردى تۇراقتى تٷردە جٷيەسٸز رەفورمالاۋ جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن داعدارىسقا, ٶندٸرٸستٸڭ كٷرت قۇلدىراۋىنا, ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ تابىستارىنىڭ تٶمەندەۋٸنە, اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ, شيكٸزات پەن ازىق-تٷلٸك باعالارىنىڭ كٶتەرٸلۋٸنە جەنە باسقا دا كەلەڭسٸز جاعدايلارعا الىپ كەلدٸ.
وسى رەفورمالار كەزەڭٸندە ادامي فاكتور ەڭ ٷلكەن دەفورماتسيياعا ۇشىرادى, ول مىنا جاعدايلاردان كٶرٸنەدٸ:
- اۋىلشارۋاشىلىعىندا جۇمىس كٷشٸنٸڭ قۇنسىزدانۋى;
- اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ورىندارى مەن جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيٸنٸڭ قىسقارۋى;
- اگرارلى ەڭبەك نارىعىنىڭ جەتٸلمەۋٸ جەنە شيەلەنٸس كوەففيتسيەنتٸنٸڭ جوعارىلاۋى;
- ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸ مەن ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق قىزمەتتەردٸڭ قىسقارۋى.
– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى ازايىپ, بٸرتٸندەپ بٷتٸن ەلدٸ مەكەندەر جويىلىپ كەتٸپ جاتىر. اۋىل حالقىنا ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸ قول جەتٸمسٸز بولعاندىقتان ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى زارداپ شەگٸپ كەلەدٸ. مۇنداي جاعدايدا تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك كٶڭٸل-كٷيٸ قاناعاتتانارلىق بولمايدى جەنە ولاردا تۋعان اۋىلىندا تۇرۋعا دەگەن ىقىلاس جوق.
بۇل سۇراقتاردىڭ بارلىعى مەملەكەت نازارىنان تىس قالماعان, مەملەكەت باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرىپ اۋىلداردى دامىتىپ, حالىققا بولاشاققا سەنٸم مەن ٶزٸنٸڭ كٸشٸ وتانىن كٶركەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىس بەرٸپ, اۋىل تۇرعىندارىن جايلى ٶمٸرمەن قامتاماسىز ەتۋگە تالپىندىرادى. 2010 جىلدان باستاپ قازاقستاندا 3 مەملەكەتتٸك باعدارلاما قابىلداندى. اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ دامىتۋدىڭ قولدانىستاعى ٷشٸنشٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى 2021 جىلى اياقتالادى. 2017-2021 جىلدار ارالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٶنٸمٸن 2 ەسەگە ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا.
ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا 2017 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيٸنگٸ اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٶنٸمٸ تٶرت جارىم تريلليون (4,5 ترلن) تەڭگەدەن اسپاعان, ال 2021 جىلعا قاراي سالانى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ول سەگٸز بٷتٸن وننان ەكٸ تريلليونعا (8,2) دەيٸن ٶسۋٸ كەرەك. باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ 3 جىلىندا 2 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات تەك اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن سۋبسيدييالاۋعا جۇمسالعان. مەملەكەت بۇل سالانى بەلسەندٸ دامىتۋعا العىشارتتار جاساپ, جاعدايدى جاقسارتۋ ٷشٸن ٷنەمٸ شارالار قابىلداپ جٷر دەپ بٸلەمٸز. اۋىل تۇرعىندارى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردان ەڭ كٶپ جەڭٸلدٸكتەر مەن جەردەماقى الۋشىلار قاتارىندا دەپ ەسەپتەيمٸز. بٸراق ٸس جٷزٸندە باعدارلامالار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتىپ جاتىر ما?
بٸزدەرگە قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر, مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ سەتتٸ ەرٸ نەتيجەلٸ جٷزەگە اسىرىلۋىنا نە كەدەرگٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك? باعدارلامانى دايىنداۋ بارىسىندا جٷيەلٸك قاتەلٸكتەر جٸبەرٸلەتٸنٸ انىق, مەملەكەت قانشا كٷش سالسا دا سول ولقىلىقتار سالدارىنان بۇل سالا ۇزاق ۋاقىت توقىراۋدان شىعا الماي تۇر.
سوندىقتان بٸز اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەن مەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸن, عالىمدار مەن ساراپشىلاردى, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ دەپۋتاتتارىن جەنە اۋىلدار مەن اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىن ەلٸمٸزدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ كەڭ اۋقىمدى سۇحباتقا شاقىرامىز. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەشكٸمدە دايىن فورمۋلا جوق. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز جان-جاقتى اشىق جەنە ەدٸل تالقىلاۋ ارقىلى جاعدايدى جان-جاقتى كٶرۋ جەنە باعالاۋ. سونىمەن قاتار, تابىستى ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ٶزٸندٸك اۋىلشارۋاشىلىق دامۋ جولىن تاڭداۋ. جۇمىستىڭ نەتيجەلٸ بولۋىن ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸزگە الۋ. تالقىلاۋدى باستاۋدى ۇسىنامىن, – دەدٸ داريعا نازارباەۆا.
