[caption id="attachment_24382" align="aligncenter" width="342"]
نۇعمان ارالباي[/caption]
وسى جايتقا قاتىستى سايتىمىزعا بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇعمان ارالباي (سۋرەتتە) حابارلاسىپ, پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. قاز-قالپىندا بەرٸپ وتىرمىز.
ەسكەرتە كەتەيٸك, رەداكتسييا بۇل ارادا اۆتورلارعا اشىق الاڭ ۇسىنىپ وتىر. سايتىمىزدا جارىق كٶرگەن ماقالا اۆتورلارىنىڭ ۇستانىمى مەن رەداكتسيياسى كٶزقاراسى سەيكەس كەلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن.
سونىمەن, نۇعمان ارالبايدىڭ نە دەگەنٸن وقىپ كٶرەلٸك.
نازارباەۆ بٸلٸپ وتىر...
"پلاگيات دەگەن جاقسى نەرسە ەمەس. بەسەنەدەن بەلگٸلٸ دٷنيە بۇل. پرەزيدەنتتٸڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ جالپى جينالىسىندا وسى تۋرالى سٶز قوزعاۋىنىڭ ٶزٸ مەجبٷرلٸكتەن تۋعان. بۇدان ەرٸ ٷندەمەي قالماسقا بولمادى. نازارباەۆ وسى سالاداعى بىلىقتى كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىر ٶيتكەنٸ.
ونىڭ العىشارتتارى مىناداي: ەڭ قيىنى – بٸر كەزدەرٸ بٸلٸم مينيسترٸ بولعان ب.جۇماعۇلوۆ مىرزانىڭ, قازۇۋ-دىڭ رەكتورى ع. مۇتانوۆتىڭ وسىنداي «شيكٸ» «عىلىمي ەڭبەكتەرٸن», ونىڭ ٸشٸندە باسقا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار دا بار, قازاقتىڭ عىلىمىنا, قالا بەردٸ بٷتكٸل قازاق زييالىلارىنا تٷسكەن كٶلەڭكە, جاققان قارا كٷيە ەكەندٸگٸ ەندٸگٸ جەردە دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما.
ەڭ سوراقىسى سول – مۇنداي «اۆتورلار» - «پلاگياتورلار» عىلىم مەن بٸلٸمدەگٸ ٸرٸلٸ – ۇساقتى مانساپ يەلەرٸ بولىپ العان.
ٸستەگەنٸ ۇرلىق, اۋزىنىڭ «دۋاسى», سٶزٸنٸڭ «قۇنارى» جوق وسىنداي «پلاگياتورلار» عىلىمي كەڭەستەر, كافەدرالاردىڭ, فاكۋلتەتتەردٸڭ, زەرتحانالاردىڭ, عزي-نىڭ عىلىمي فورۋمدارىنا باسشىلىق جاساپ, شەشٸم شىعارىپ, ٷكٸمەت ورگاندارىنا بەرٸپ وتىر.
وسىنداي باسشىلار مەن تٶراعالار قابىلداعان عىلىمي شەشٸمدەردە قانداي پارىق پەن پەتۋا, اقيقات بار?
«ٶمٸردەن نە الارىڭدى ۋايىمداما, سوڭىندا نە قالارىن ۋايىمدا» - دەگەن ەكەن دانا بابالارىمىز.
بۇل پلاگياتتار «ٶمٸردەن نە الارىن» ۋايىمداپ جٷرگەن ادامدار, ياعني ولاردىڭ «مەن كەتكەن سوڭ توپان-سۋ قاپتاسا دا, بەرٸبٸر» - دەگەن ۇستانىمداعى ادامدار ەكەنٸ كٶزگە ۇرىپ تۇر. ەلدٸڭ, جۇرتتىڭ بولاشاعىن ويلاعان ادامدار ولاي ويلاماۋى, ٸستەمەۋٸ كەرەك ەدٸ, ەسٸرەسە ٸرٸلٸ-ۇساقتى باسشىلار ٷشٸن بۇل «كەشٸرٸلمەس كٷنە» بولسا كەرەكتٸ... بٸراق, ولاي بولماي تۇر. بۇل – بٸرٸنشٸدەن.
اقشا جەلگە ۇشتى
ەكٸنشٸدەن, پرەزيدەنتتٸڭ پلاگيات تۋرالى قازاقتىڭ ەڭ بيٸك عىلىمي مٸنبەرٸنەن ايتۋى, قازاق عىلىمىنىڭ قازانىن قايناتىپ وتىرعان بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە, عىلىمي ەڭبەكتەردٸ سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ وتىرعان بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتٸنە, عىلىمي-ساراپتامالىق قاۋىمداستىققا, ونىڭ ٸشٸندە ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستەرگە جەنە ت.ب. بەرٸلگەن ساياسي باعا سيياقتى.
بۇل دەگەنٸڭٸز بعم-دە عىلىمدى ۇيىمداستىرىپ, باسقارۋدا بەرەكەسٸزدٸككە جول بەرٸلگەن دەگەن سٶز. ەكونوميكالىق تٸلمەن ايتساق, عىلىمعا دەگەن مەملەكەت قارجىسىن بعم جەلگە ۇشىرىپ وتىر. ەلباسىنىڭ ەڭ بيٸك مٸنبەردەن وسىنداي الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرۋٸن باسقا قالاي دەۋگە بولادى?
بۇدان بۇرىن وسى سايتتان "قازۇۋ-داعى پلاگيات: بەلگٸلٸ عالىمنىڭ ەڭبەگٸ ۇرلاندى" دەگەن ماقالانى وقىدىم.
ال ەندٸ سٸز ايتىپ وتىرعان مەسەلەگە كەلەتٸن بولساق, بۇل ايتىلعان فاكت مەنٸڭ قابىرعاما قاتتى باتىپ وتىر. ەسٸرەسە, بوتانيكا عىلىمىنا دەگەن جەڭٸل كٶزقاراس الاڭداتادى. م. قۇرمانباەۆانىڭ ديسسەرتاتسيياسى قۇرىلىمدىق بوتانيكا سالاسىنا, ونىڭ ٸشٸندە ەرتٷرلٸ ەكولوگييالىق فاكتورلاردىڭ مەدەني ٶسٸمدٸكتەردٸڭ اناتومييالىق قۇرىلىسىنا ەسەرٸ تۋرالى بولاتىن.
عىلىمي قاۋىمداستىق ول كٸسٸنٸ قۇرىلىمدىق بوتانيكانىڭ مامانى دەپ مويىندايدى – عوي دەپ ويلايمىن.
ال ەندٸ جالپى بوتانيكا مەن بيولوگييالىق الۋان-تٷرلٸلٸك مەسەلەلەرٸ بويىنشا جاساعان ەڭبەكتەرٸ بار ما, جوق پا? – ول جاعىن بٸلە المادىم.
سوندىقتان, ەگەر م. قۇرمانباەۆا حانىم قۇرىلىمدىق بوتانيكادان مونوگرافييا, وقۋلىق جەنە ت.ب. جازىپ, وقۋ پروتسەسٸنە ەنگٸزٸپ جاتسا, مەنٸڭ ويىمشا, ول وسىنشاما شۋ تۋدىرماۋى كەرەك ەدٸ. سەبەبٸ ونداي كٸتاپ م. قۇرمانباەۆا حانىمنىڭ تاراپىنان عىلىمي نەگٸزدەلگەن بولار ەدٸ. ال ەندٸ مىنا وقۋلىق «جەنپي-دە» كٸتاپ جەتپەي جاتقان سوڭ باسىلعان سيياقتى. اسىعىس, تەرەڭ ويلانباستان ...
ەيتپەسە, سول «جەنپي» وسى كٸتاپقا كٶشٸرٸلگەن ن. مۇحيتدينوۆ, س. ايدوسوۆا, ە. بەگەنوۆتٸڭ جەنە ە. ەمەتوۆ ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ وسى ەڭبەكتەرٸنە باسپاعا تاپسىرىس بەرە سالسا, اۆتورلارىنا «گونورار» تٶلەي سالسا بولدى ەمەس پە?
كەسٸبي بوتانيك رەتٸندە ايتا كەتەيٸن – بۇل كٸتاپتار مەنٸڭ جۇمىس ستولىمداعى كٷندەلٸكتٸ اۋا مەن سۋ سيياقتى قاجەتتٸ دٷنيەلەر. باسقا بوتانيكتەردە دە سولاي ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. «مەن مۇنى نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن», - دەسەڭٸز, ايتايىن:
- ول كٸتاپتارداعى سٶيلەمدەر مەن سٶز – ساپتاۋلار, وي مەن عىلىمي اقپارات بەرۋ ستيلٸ قازاق تٸلٸندەگٸ بوتانيكا عىلىمىمەن اينالىساتىن كٶپشٸلٸككە كەڭٸنەن مەلٸم. سوندىقتان, كەيبٸر كومەنتارييلەردە ايتىلعانداي – ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸندە كەلتٸرٸلگەنمەن دە, باسقا اۆتورلاردىڭ ويىنا سٸلتەمە بار دا, كٶشٸرۋ بار. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل جەردە كٶشٸرۋ باسىم. كٶشٸرگەندە دە – باتىل كٶشٸرۋ, بەلدەن باسىپ كٶشٸرۋ دەسەك بولاتىنداي.
بۇل – بٸرٸنشٸدەن.
پلاگيات
ەكٸنشٸدەن مەنٸ الاڭداتاتىنى, م. قۇرمانباەۆا حانىمنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىنا عىلىمي جەتەكشٸلٸك ەتكەن ا.ك. سادانوۆ مىرزا ٶسٸمدٸكتەر اناتوميياسى سالاسىنان مامان ەمەس, ونىڭ ٷستٸنە ديسسەرتاتسييا «ەكولوگييا» - ماماندىعى بويىنشا ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستە قورعالعان (سول ا.ك. سادانوۆ تٶراعالىق ەتەتٸن). ال ا.ك. سادانوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشٸلٸگٸمەن سول ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستە قورعالعان گ.ت. سيتپاەۆانىڭ بوتانيكادان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىنىڭ 85% - پلاگيات ەكەنٸ كەزٸندە دەلەلدەنٸپ, اشىق دەرەككٶزدەردە جارييالانعان.
وسى ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستە قورعالعان تاعى دا بٸرقاتار دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالاردىڭ زەرتتەۋ نىشانى (وبەكتٸسٸ) – بوتانيكالىق بولعانىمەن, ونىڭ اۆتورلارى بوتانيك ەمەستەر بولاتىن جەنە دە بارلىعىنىڭ عىلىمي جەتەكشٸسٸ – ا.ك. سادانوۆ. ال ا.ك. سادانوۆ بوتانيكا سالاسىنىڭ مامانى ەمەس.
سوندىقتان, وسى ماقالاعا ايتىلعان كومەنتارييلەردٸڭ بٸرقاتارىندا ۇسىنىلعان م. قۇرمانباەۆانىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن پلاگياتقا تەكسەرۋ يدەياسى دە نەگٸزسٸز دەپ ايتا المايمىن.
بۇل رەتتە بوتانيكالىق وبەكتٸلەردەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاعان ا.ك. سادانوۆتىڭ بارلىق «وقۋشىلارىنىڭ» جۇمىستارىن پلاگياتقا تەكسەرۋ كەرەك سيياقتى. ەزٸرگە ەسٸمە تٷسٸپ تۇرعاندارى – ەرلٸ-زايىپتى كەنتباەۆتار جەنە ت.ب. جارايدى, ۇرلاپ-كٶشٸرگەندٸ پلاگيات دەدٸك. ال پلاگياتتىققا دەم بەرٸپ, عىلىمي-جەتەكشٸلٸك ەتكەن «تۇلعانى» كٸم دەيمٸز?
مەن سٸزدٸڭ نازارىڭىزدى اۋدارىپ وتىرعان ا.ك. سادانوۆ مىرزا عزي-نىڭ ديرەكتورى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ, ٷكٸمەت باسشىسى تٶراعالىق ەتەتٸن جوعارعى عىلىمي – تەحنيكالىق كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ, ھەم بوتانيكانىڭ مامانى بولماسا دا, بوتانيكادان دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالاردىڭ عىلىمي – جەتەكشٸسٸ. سوندا كٸمدٸ ۇلىقتاپ جٷرمٸز?
مىنا ماقالادان كەيٸنگٸ كومەنتارييلەردە م. قۇرمانباەۆانى جاقتاپ جۋرناليسكە, باسقا ادامدارعا قاتتىلاۋ سٶزدەر ايتىلىپ جاتىر. قولىنان ۇستاپ العان دٷنيەنٸ, دەلەلدەنٸپ ايتىلعان دەيەكتٸ سٶزبۇيداعا سالۋ ەلباسىمىز ۇستانعان ساياسي باعىتقا قارسى تۇرۋ ەمەس پە ەكەن?..
