ورىستٸلدٸ سايتتاردىڭ بٸرٸنە سۇحبات بەرگەن ساياساتتانۋشى بۇدان ٶزگە دە ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ سٶز ەتكەن ەكەن. سالا قۇلاش ماقالانى بارىنشا ىقشامداعان تٷرٸمٸز بۇل.
سونىمەن, سەتپاەۆ نە دەيدٸ?
ەۋەلدە...
ەۋرازييالىق وداق ەۋەلدە ەكونوميكالىق بٸرلەستٸك ەدٸ. وداقتى ساياسيلاندىرعان, ساياسيلاندىرىپ وتىرعان جالعىز ەل – رەسەي. كرەملدٸڭ ەۋ باستاعى ماقساتى تىم كٷدٸكتٸ-تٸن. كەدەندٸك وداقتى بٸلەسٸزدەر عوي. بۇعان باس كەزٸنەن باستاپ قارسىلىق تانىتتىم.
رەسەي ٷشٸن بۇل تەكتەس جوبالاردىڭ بەرٸ گەوساياسي مازمۇنعا يە. ۋكراينامەن دە سول ٷشٸن ارازداستى. ۋكراينا كەدەندٸك وداققا كٸرۋدەن باس تارتقان-تۇعىن, بٸلەسٸزدەر. كرەملدٸڭ جوسپارىن بۇزدى وسىلايشا. دەل قازٸر بٸر عانا داۋسىز دٷنيە بار: باتىس پەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى ايقاس اسقىنا تٷسەدٸ. سانكتسييانىڭ الاپاتى ەلٸ الدا.
بۇل نەنٸڭ بەلگٸسٸ? رەسەيدٸ وقشاۋلاتىپ تىنباق. «يزگوي» مەملەكەتكە اينالدىرماق.
بٸز قاندايمىز? بٸز مٷلدە بٶلەكپٸز. اشىقپىز.
«يزگوي» مەملەكەت بٸزدٸ ٶز يٸرٸمٸنە تارتپاق بولادى.
كٷن كەشە پۋتيننٸڭ كٶمەكشٸسٸ ۆلاديسلاۆ سۋركوۆ ايتتى: «رەسەيدٸ جٷز (بەلكٸم ەكٸ جٷز, ٷش جٷز) جىلدىق جالعىزدىق كٷتٸپ تۇر» دەپ...
سۋركوۆتىڭ سٶزٸ رەسەيدٸڭ ەكٸ وداقتاسى عانا بار. ول – ەسكەر جەنە فلوت دەگەنگە سايادى. كرەمل «گەوساياسي جالعىزدىقتى» جالعىز ٶزٸ ٶتكەرمەك ويى جوق. بٸزدٸ دە ٸلەستٸرە كەتپەك. وداقداستارى نە ويلايتىنى وعان ماڭىزدى ەمەس.
سودان شىعار بٸزدٸڭ ەلدٸڭ اقش ازاماتتارىنا ارناپ ۆيزاسىز جٷيە ەنگٸزگەنٸن رەسەي اۋىر قابىلدادى. بٸزدٸڭ ويىمىزدا دەنەڭە جوق ەدٸ. وسى ارقىلى ينۆەستيتسييا ەكەلۋدٸ كٶزدەگەن ەدٸك ٶز ەلٸمٸزگە.
سٶزدٸڭ قىسقاسى, رەسەيدٸڭ تىنىسى تارىلعان قازٸرگٸ تۇستا ەۋرازييالىق وداقتىڭ پايداسىنان بۇرىن, كەسەلٸ كٶپ ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەكپٸز.
ەۋرازييالىق وداق ساپاسىز كٸر جۋعىش ۇنتاق سيياقتى. كٶپٸرشٸگٸ كٶپ, نەتيجەسٸ نٶل.
رەسەي دە بٸز سيياقتى
ەۋرازييالىق وداقتىڭ ابىروي-بەدەلٸنە كٸر كەلتٸرگەن رەسەيدٸڭ ٶزٸ. وداقتاستارىمەن ساناسپايتىن, ساناسقىسى كەلمەيتٸن ساياسات قازاقستان مەن بەلارۋستٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸن كٷل-تالقان ەتتٸ.
مەسكەۋدٸڭ ماقساتى ەشقانداي ەكونوميكا ەمەس. ٶزٸنٸڭ ايتقانىنا كٶنٸپ, ايداۋىنا جٷرەتٸن ەلدەردٸ قولاستىنا قوسۋ. تٶرت جىل ٶتتٸ. نە ٶزگەردٸ? نە ورىندالدى? وداق اياسىنداعى ٶلٸ تۋعان جوبالاردى سانامالاساق ون ساۋساق ون قايتارا بٷگٸلەدٸ ەكەن. ايتقانىمىز ايداي كەلدٸ, دەمەك.
رەسەيدەن ٷيرەنەر جەرٸمٸز بولسا, بٸر باسقا.
رەسەي دە بٸز سيياقتى. شيكٸزاتقا تەۋەلدٸ.
رەسەي دە بٸز سيياقتى. جەمقور مەملەكەت.
رەسەيدەن ٷيرەنەر تٷگٸمٸز جوق. بٸز يننوۆاتسييالىق تۇرعىدان كٶش سوڭىندا قالعان, ەسكەري-ٶندٸرٸستٸك كەشەنٸنەن باسقا تٷگٸ جوق اۋتسايدەر مەملەكەتتٸڭ وداقتاسىمىز.
قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەر رەسەي نارىعىنا كٸرە المادى. كٸرگٸزگەن جوق. كٷلدٸ. كەدەرگٸنٸ قولدان قۇراستىردى. ەسٸرەسە, اراق-شاراپقا كەلگەندە...
كرەملدٸڭ امالى جوق. ەزٸرگٸ احۋال رەسەيدٸ ٶز نارىعىن, ٶز ٶندٸرۋشٸسٸن قورعاۋعا مەجبٷرلەۋدە.
تارازىلاي ايتقاندا ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى الىس-بەرٸس, بارىس-كەلٸس تەڭ ەمەس. بٸز ۇتىلدىق.
لاعۋ
رەسەي سونداي. باتىسپەن ارازداستى ەكەن. وعان وداقتاستارىن ارالاستىرىپ, ارانداتقىسى كەلەدٸ. رەسەيلٸك باق-تى وقىڭىز. قازاقستانعا دەگەن ٶكپەسٸ قارا قازانداي. «رەسەيدٸ بەلەن جەردە, تٷگەن جەردە قولدامادى, قالىس قالدى» دەيدٸ. قازاقستان لاتىنعا كٶشٸپ ەدٸ تٸپتٸ لاقتى: «بۇلار ورىس ەلەمٸن تاستاپ بارادى, تاعى دا ساتقىندىق جاسادى...» دەستٸ.
بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەت ەمەسپٸز بە? رەسەي مۇنى بٸلە مە ٶزٸ? بٸز عانا ەمەس, ٶزگە دە وداقتاستارى ەگەمەندٸك العانىنان حاباردار ما?
رەسەيدٸڭ اۋرۋى 2014 جىلدان كەيٸن اسقىنا تٷستٸ. بٸز مۇنى بٸلدٸك. بەرٸبٸر قوسىلدىق وسى وداققا...
قازاقستاننىڭ قاتەلٸگٸ: جٷزٸپ ٷيرەنبەي جاتىپ, سۋعا سەكٸرٸپ كەتتٸ. سونىڭ سورىن تارتىپ وتىرمىز. رۋبل قۇلدىراسا, ايدالاداعى اقش سانكتسييا ەنگٸزسە سالدارىن بٸز سەزەمٸز.
نەگە? سەبەبٸ, ويلاعان جوقپىز بۇلاي بولادى دەپ. ٶز-ٶزٸمٸزگە قاقپان قۇردىق. بۇدان شىعۋ قيىن.
ەشكٸم بٸزدٸ جان القىمنان العان جوق, ماڭدايىمىزعا تاپانشا دا تاقامادى...
ول
نازارباەۆ كەتكەندە سوڭىنا قانداي مۇرا قالدىرادى?
ول قازاقستاندى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ٶلٸ, ساياسي تۇرعىدان قاۋٸپتٸ ۇيىمعا كٸرگٸزٸپ كەتتٸ.
ەۋرازييالىق وداقتى نازارباەۆ يدەياسى, نازارباەۆتىڭ ساياسي مۇراسى دەيدٸ. پۋتينگە كەرەگٸ دە وسى. وتقا ماي تامىزىپ وتىر ول. وداقتىڭ كٶلەڭكەلٸ تۇستارىن وسى ارقىلى كٶلەگەيلەمەكشٸ.
نازارباەۆتىڭ تٶڭٸرەگٸ وداققا قاتىستى شىندىقتى پرەزيدەنتكە ٶلسە دە ايتپايدى. ايتا المايدى. سودان دا شىعار پرەزيدەنتكە وداقتىڭ زييانىنان, پايداسى كٶپ بوپ كٶرٸنەتٸنٸ.
ەگەر ەرتەڭ قازاقستان ەۋرازييالىق وداق اياسىنداعى بٸرقاتار شارتتارعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدٸ تالاپ ەتسە, رەسەي بۇعان قارسى شىعادى. سەبەبٸ, وداقتىڭ قازٸرگٸ قۇجاتى تٷگەلدەي رەسەيدٸڭ ۇلتتىڭ مٷددەسٸن ەسكەرٸپ جاسالعان.
وداقتان شىققىمىز كەلسە تاعى دا بەلەگە قالامىز. رەسەي مۇنى جاۋگەرشٸلٸككە بالايتىن بولادى. بٸر كەزدەرٸ ۋكراينانى دا سٶيتكەن ولار...
رەسەي بيلٸگٸنٸڭ بٷگٸنگٸ بولمىسى: «بٸزبەن بٸرگە بولماساڭ, دۇشپانسىڭ» دەگەنگە سايىپ تۇر.
وداقتان شىعاتىنىمىزدى ايتتىق ەكەن, ەرتەسٸنە-اق رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى دٷر كٶتەرٸلەدٸ.
الدىمەن ساياسي تۇلعالارى تٶبە كٶرسەتەدٸ. سٶيلەيدٸ. سىنايدى.
«قازاقستان ساتقىندىق جاسادى, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى سىپايى بايلانىسقا سىنا قاقتى. ورىس ەلەمٸنەن وقشاۋلانباق ويى بار. بيلٸكتە كرەملگە قارسى كٷشتەر وتىر. مەملەكەتتٸ باسقا باعىتتا قاراي بۇرىپ تىنباق...» دەيدٸ ولار.
توق ەتەرٸن ايتساق, ۋكرايناعا قارسى تەسٸلدٸ قولدانادى. مۇنىڭ ەش قيىندىعى جوق. رەسەي كەز-كەلگەن ۋاقىتتا قازاقستانعا قارسى اقپاراتتىق ايقاسقا شىعۋعا ەزٸر.
قازاقتار
قازاقستاننىڭ بۇل ۇيىمعا كٸرۋٸنٸڭ ٶزٸ نازارباەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىن اڭعارتىپ وتىر.
الايدا ەرتەڭگٸ كٷنٸ نازارباەۆتىڭ ورنىنا كەلگەن پرەزيدەنت ول سالعان جولمەن جٷرە مە? ەۋرازييالىق وداققا دەل نازارباەۆ قاراعانداي قاراي ما?
كٷندەردٸڭ كٷنٸ ويىن ەرەجەسٸ ٶزگەرەدٸ.
نازارباەۆتىڭ ورنىنا كٸم كەلسە دە, ول ەتنيكالىق قۇرامى قازٸرگٸدەن بٶلەك قوعاممەن ساناسۋعا مەجبٷر بولادى. قازٸر حالىقتىڭ 60 پايىزدان استامى قازاقتار.
ۇلت-پاتريوتتارىنىڭ يدەيالارى كٷن ٶتكەن سايىن ٷلكەن قولداۋعا يە بولماق. مۇنداي جاعدايدا رەسەيمەن اراداعى بايلانىستى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن ەسكەرە وتىرىپ قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدٸ.
ەۋرازييالىق وداقتىڭ نەندەي, قانداي تٷيسٸكپەن قۇرىلعان وداق ەكەنٸن تٷسٸنگەندەردٸڭ سانى كٶبەيە تٷسەدٸ. جالپاق جۇرتتىڭ قىسىمى كٷشەيەدٸ. سول كەزدەگٸ جاڭا بيلٸك قانداي شەشٸم قابىلداماق?..
نازارباەۆتىڭ مۇراگەرٸ وسىنداي مەسەلەمەن بەتپە-بەت كەلمەك. بۇل داعدارىس. بۇل داۋ. پاتريارح كەتكەسٸن بۇل بەرٸبٸر شىعادى.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
