– قىتايتانۋشى رەتٸندە ٸرگەمٸزدەگٸ كٶرشٸمٸزگە قاتىستى پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلگٸمٸز كەلەدٸ. قازاقستانعا قىتايدان تٶنەر قاۋٸپ قانشالىقتى? ناقتى قاتەر بار ما? ەلدە بۇل ەنشەيٸن ٷرەي مە?
– ٶزٸمدٸ قىتايتانۋشى سانامايمىن. مەسكەۋدە قىتاي تٸلٸن وقىدىم. مٸنە, سول كەزدە تٸلدٸ عانا ەمەس, تۇتاس ەلدٸ زەرتتەپ بٸلدٸك. مەن قىتايدىڭ ەسكەري تەرمينولوگيياسىن جاقسى مەڭگەرگەنمٸن. سەبەبٸ, مەن وقىعان ينستيتۋتتا ەسكەري كافەدرا بولدى.
– ەسكەري كافەدرانىڭ بولعانى دا تەگٸن ەمەس قوي?
– يە. قىتاي تٸلٸنە, ونىڭ ٸشٸندە قىتايدىڭ ەسكەري لەكسيكاسىنا تەرەڭ مەن بەرگٸزٸپ وقىتتى. بٸزدەردەن سوعىس بولا قالعان كٷندە قاجەت بولاتىن تٸلماشتار دايىندادى.
– دەمەك, سٸزدەر ەنشەيٸن ستۋدەنت بولماعانسىزدار, سولاي ما?
– بەلكٸم. كەيٸن مەن قىتايدا ەلشٸ بولدىم. كەي كەزدەرٸ ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرىپ وتىرعان ادامداردى ەسكەري تەرميندەردٸ تەرەڭ مەڭگەرگەنٸممەن تاڭعالدىراتىنمىن. ەڭ قىزىعى, ول تەرميندەردٸڭ ماعىناسىن ورىس تٸلٸندە ەمەس, قىتاي تٸلٸندە جاقسى تٷسٸنەتٸنمٸن.
– قىتاي قوعامى ٶزٸنٸڭ ەلۋەتٸ مەن ايبىنى قانشالىقتى زور ەكەنٸن سوڭعى كەزدەرٸ ناقتى باعامداي باستادى.
قىتايداعى ديپلوماتييانىڭ دەڭگەيٸ جوعارى. ول ەلەمدەگٸ الپاۋىت ەلدەرگە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قىتاي حالقىنا دا باعىتتالىپ وتىر.
مەن شىڭجاڭدا, بەيجٸڭدە بولعانمىن. سوڭعى ۋاقىتتا قىتاي حالقىنىڭ ٸشكٸ «مەنٸ» ٶسٸپ كەلەدٸ. ٶزٸنٸڭ قانشالىقتى الپاۋىت ەكەنٸن سەزٸنۋ جەنە قالاسا كەز-كەلگەن مەملەكەتتٸ تٸزە بٷكتٸرەرٸنە دەگەن سەنٸم كٷن ٶتكەن سايىن كٷش الۋدا. بۇل قالاي كٶرٸنٸس بەرەدٸ دەسەڭٸز, قىتايلىقتاردىڭ بويىندا مەملەكەتٸن جەر-ەلەمنٸڭ كٸندٸگٸ سانايتىن تٷسٸنٸك قايتا «تٸرٸلۋدە».
– جالپى بٸزدٸڭ قىتاي تۋرالى تٷسٸنٸگٸمٸز قانشالىقتى كەڭ? سىرتقى قاۋٸپ-قاتەردٸ سٶز قىلعاندا قىتايدىڭ بٸر كٷندە قۇبىلىپ شىعا كەلمەسٸنە كٸم كەپٸل?
– مٸنە, سوندىقتان دا قازاقستانعا قىتاي ينستيتۋتى كەرەك. كٶرشٸمٸزدٸ تەرەڭ زەرتتەپ تانۋىمىز قاجەت. قىتايدىڭ ٶز ٸشٸندە نە بولىپ جاتىر? ٸشتەگٸ دٷنيە ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ? قىتاي قازاقستانعا قاتىستى نە ويلايدى? قىتاي ينستيتۋتى قۇرىلعان جاعدايدا وسىنداي ٸستەرمەن اينالىسقانى جٶن.
– ەندەشە قىتاي عانا ەمەس, رەسەي جەنە اقش ينستيتۋتىن دا قۇرۋ كەرەك قوي?
– كەم دەگەندە رەسەي مەن قىتاي ينستيتۋتى قاجەت. بۇلار بٸزدٸڭ دەل ٸرگەمٸزدەگٸ كٶرشٸلەر, سونىمەن بٸرگە ستراتەگييالىق ەرٸپتەستەر.
بۇل ەلدەردٸڭ بولمىسىن, تابيعاتىن باسىنان-باقايىنا دەيٸن بٸلۋ ٷشٸن ارنايى كادرلار دايىنداۋ اسا ماڭىزدى.
– قىتايدى دا, رەسەيدٸ دە بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن عالىمدار بار عوي?
– عالىمدار ازدىق ەتەدٸ. ارنايى قىزمەت مەكەمەلەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ بەر ەلگە قاتىستى جەدەل ەرٸ ٶزەكتٸ اقپاراتى قاجەت. سىرتقى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ دەگەنٸمٸز وسى.
الايدا ٶز كٶرشٸلەرٸمٸز تۋرالى ويلانباس بۇرىن, الدىمەن: «بٸز كٸمبٸز? قانداي ەلمٸز? قايدا بارامىز?» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ الۋىمىز كەرەك.
– بٸر سۇحباتىڭىزدا سٸز «بەيجٸڭ ورتالىق ازيياعا سوققى جاساۋ ٷشٸن دايىندىق جٷرگٸزۋدە» دەپسٸز. سٶزٸڭٸزدٸ ناقتىلاي كەتەسٸز بە?
– بۇل ارادا ورتا ازيياعا ەسكەر نەمەسە ەسكەري تەحنيكا جەتكٸزٸلٸپ جاتىر دەگەنگە مەڭزەگەن جوقپىن. بۇل سوققى سوعىستان دا قاۋٸپتٸ.
قىتاي ٸشتەگٸ حالىقتى قازاقستانعا جاقىن ماڭداعى شەكارالىق ايماقتارعا جاپپاي قونىستاندىرۋدا. ۇلى قىتاي كٶشٸ باستالۋعا جاقىن...
قازاقستانمەن شەكارالاس ايماقتاردا اينالاسى بٸر ايدىڭ ٸشٸندە الىپ قالالار بوي كٶتەرۋدە.
مۇنداعى حالىقتىڭ سانى ميلليوننان اسادى. بٸر ايدا بٸر قالا سالاتىن قۇرىلىس بريگادالارى بەيجٸڭ قاجەت دەپ تاپسا, ەرتەسٸنە-اق قولىنا قارۋ الىپ, دايىن ەسكەرگە اينالىپ شىعا كەلەدٸ. مۇنداي قۇرىلىس بريگادالارىنىڭ سانى قازاقستان حالقىنىڭ سانىمەن تەڭ جەنە ولار تٸكەلەي بەيجٸڭگە باعىنادى.
– قازاقستان مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا قانداي باعا بەرەسٸز?
– قازاقستان ەشقاشاندا قىتايعا قاراتا ٶتكٸر ساياسي مەلٸمدەمە جاساعان ەمەس. داۋلى تەرريتورييالار قاتىستى تٷسٸنبەۋشٸلٸك تۋىنداعاندا دا, شەكارالىق ٶزەندەر مەسەلەسٸنە كەلگەندە دە بٸز ٷنسٸز قالدىق.
– بۇل تۋرالى قىتاي نە دەپ ەدٸ?
ولار اتالعان مەسەلەنٸ نازاردا ۇستايمىز دەگەن رەسمي مەلٸمدەمە جاساعان. الايدا شەكارالىق ٶزەندەردٸ قىتاي ەردايىم جەنە ەركەزدە ٶز ماقساتىنا پايدالانىپ كەلدٸ. قىتاي ەشقاشاندا بۇل مەسەلەنٸ ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ بولاتىن دەڭگەيدە شەشۋگە تىرىسقان جوق.
بٸزگە قىتايمەن اراداعى سۋدىڭ كٶلەمٸ مەن ساپاسىن ناقتى تالقىلاۋ قاجەت.
– قىتايدىڭ قازاقستانداعى نەگٸزگٸ مٷددەسٸ قانداي?
– قىتايعا قازاقتىڭ مۇنايى دا مەن گازى دا قاجەت. بٸراق, دەل قازٸر بەيجٸڭگە قازاقستاندا جٷرگەن قىتايدىڭ سانىن ارتتىرۋ, كٶبەيتۋ ماڭىزدى. سەبەبٸ, بۇل ەلدٸڭ باس اۋرۋى – حالىق. حالىقتىڭ كٶپتٸگٸ.
نەگٸزٸندە قازاقستانداعى قىتايدىڭ سانى سٸز بەن بٸز ويلاعاننان ەلدەقايدا كٶپ.
ال بٸز ەڭ الدىمەن ٶز مٷددەمٸزدٸ قورعاۋىمىز قاجەت. قىتايدىڭ مەكتەپتەرٸندە «قازاقستان تەرريتوريياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ «ەدٸلەتتٸ تٷردە» قىتايعا تيەسٸلٸ بولۋى قاجەت» دەپ وقىتىلادى. بٸراق, بٸز بۇعان قارسى قانداي دا بٸر امال-شارا قولدانىپ جاتقان جوقپىز. ٷنسٸزبٸز.
– قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ەكسپانستسيياسىنان قۇتىلۋدىڭ جولى بار ما?
– مٸنە, وسى ٷشٸن دە قىتاي ينستيتۋتى قاجەت. قىتايدى زەرتتەسەك ونىڭ قۇپيياسىن تابامىز, ەلسٸز جەرٸن اڭعارامىز. قازٸرگٸ ەلەمدە سەنٸڭ حالقىڭنىڭ سانى قانشا ەكەنٸ ماڭىزدى ەمەس.
ايتالىق, تايۆاندا قىتايدى 9 مەملەكەتكە بٶلٸپ, 17 عاسىردىڭ كارتاسىنا قايتا ورالۋ قاجەت دەپ سانايدى. سەبەبٸ, سول كەزدە قىتاي قازٸرگٸدەي ەلەمگە ٷرەي تۋعىزاتىن قۇبىجىق كەيپٸنەن ايىرىلادى. مۇنىڭ بەرٸ قىتايدى زەرتتەپ-بٸلۋدەن تۋعان دٷنيەلەر.
سۇحبات «مەگاپوليس» گازەتٸنەن اۋدارىلدى.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
Мақаланы көшіріп басарда гиперсілтемесін көрсетуге міндеттісіз.
